लघुकथामा एक प्रयोग, अङ्क: ४१ | नन्दलाल आचार्य

❛समीक्षा❜
☞ लघुकथा शास्त्रीय दृष्टिले ‘कृतज्ञता’ लघुकथाको विमर्श
✒ नन्दलाल आचार्य

नवराज शर्माको ‘कृतज्ञता’ लघुकथा बाह्य कर्मकाण्ड र अन्तर्निहित श्रद्धाबीचको सूक्ष्म द्वन्द्वलाई सरल यात्राको प्रसङ्गमा कलात्मक ढङ्गले उभ्याउने रचना हो । नदीछेउ थचक्क बसेका दुई यात्रीबाट सुरु भएको कथा क्रमशः श्राद्धको मूल मर्मतर्फ उन्मुख हुन्छ । आरम्भमा थकान, बाध्यता र अधुरोपनको वातावरण छ; अन्त्यमा त्यही अधुरो देखिएको कर्म अर्थपूर्ण पूर्णतामा रूपान्तरित हुन्छ ।

लघुकथाको वस्तुविधान एकोन्मुख छ । एउटै घटना, सीमित पात्र र सानो परिवेशमा लघुकथा केन्द्रित छ । पहिलो यात्री व्यवहारवादी सोचको प्रतिनिधि देखिन्छ भने दोस्रो यात्री भावनात्मक तथा आध्यात्मिक चेतनाको । यही विपरीतता कथाको द्वन्द्वको मेरुदण्ड बनेको छ । संवादहरू छोटा छन्, तर तिनले पात्रको दृष्टिकोण क्रमशः उद्घाटित गर्छन् ।

कथानक सरल भए पनि अन्त्यतिर अर्थको तह फराकिलो हुन्छ । ‘न साधन, न माध्यम’ भन्ने पहिलो यात्रीको दृष्टिमा कर्मकाण्डका बाह्य साधन प्रधान छन् । त्यसको विपरीत दोस्रो यात्रीले उपलब्ध प्रकृति र आफ्नो श्रद्धाबाट कर्मको सार खोज्छ । यसरी लघुकथा घटना होइन, दृष्टिकोणको परिवर्तनमा चरमोत्कर्ष प्राप्त गर्छ ।

पात्रचित्रण न्यूनतम र प्रभावकारी छ । नामरहित दुई यात्रीले प्रतिनिधिमूलक चरित्र ग्रहण गरेका छन् । विशेषतः दोस्रो पात्रको नम्रता र सहज आस्था उपदेशविहीन ढङ्गले प्रकट हुन्छ । पहिलो पात्रको व्यङ्ग्यले कथाको वैचारिक तनावलाई अझ धारिलो बनाएको छ ।

भाषाशैली सरल, संवादप्रधान र स्वाभाविक छ । ‘उकालो लाग्दै गरेको सूर्य’, ‘नदीमा प्रवेश’, ‘अञ्जुलीमा जल’ जस्ता दृश्यात्मक बिम्बले लघुकथालाई जीवन्त बनाएका छन् । अन्तिम संवाद नै कथाको बीजवाक्य हो— श्राद्धलाई कर्मकाण्डबाट श्रद्धा र कृतज्ञताको मानवीय भावमा उचाल्ने ।

शीर्षक ‘कृतज्ञता’ सार्थक छ । यद्यपि लघुकथाको मूल वैचारिक द्वन्द्व अझ सूक्ष्म बनाउन केही संवाद संक्षिप्त पार्न सकिन्थ्यो । समग्रमा, शास्त्रीय दृष्टिले यो सीमित पात्र, एकोन्मुख कथानक, संवादजन्य द्वन्द्व, दृश्यात्मक प्रस्तुति र अर्थपूर्ण अन्त्य भएको शालीन लघुकथा हो । यसको शक्ति ठूलो दर्शन सुनाउनुमा होइन, सानो कर्मभित्र ठूलो भाव भेट्टाउनुमा छ ।

—❀❀❀—

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा : पिण्ड
✒ नन्दलाल आचार्य

“तिम्रो छोराले तिम्रो श्राद्धमा पिण्ड चढाएन रे !” घाटबाट फर्केको पुरोहितले वृद्धको कानमा भनेपछि उनी झसङ्ग भए ।

“किन ?”

“विधि नपुगेको भन्दै मैले रोकिदिएँ ।”

वृद्धको अनुहारमा चिन्ताको बादल मडारियो । उनले देखे— आँगनमा छोरो एउटा असहाय वृद्धलाई खाना खुवाउँदै थियो । छेउमा औषधिको पोको र पानीको गिलास थियो ।

“श्राद्ध छाडेर यो के नाटक हो ?” वृद्ध गर्जिए ।

छोरो चुपचाप उठ्यो । वृद्धका खुट्टा छोयो र थाल अघि साऱ्यो ।

“बुबा, उहाँका छोराले घरबाट निकालेछन् । भोकले छटपटाइरहेका थिए ।”

“तर, पितृको तर्पण ?”

छोराले नदीबाट ल्याएको जलको लोटा देखायो, “श्रद्धा मनमा छ, बुबा ! कर्मकाण्ड जानेको छैन ।”

वृद्धका ओठ थरथराए । उनले वृद्धको अनुहार नियाले । निधारको खत, चाउरी परेको गाला र काँपिरहेका हात देखेपछि अचानक पछाडि सरे ।

छोराले सोध्यो, “बुबा, चिन्नुभयो उहाँलाई ?”

वृद्धले उत्तर दिएनन् । बरु असहायको थालबाट एउटा गाँस उठाएर मुखमा हाले र भने, “मैले जीवनभरि खोजेको पिण्ड यही रहेछ, जसलाई मैले आफ्नै बुबाको अनुहारमा आजसम्म देखिनँ !”

—❀❀❀—

❛समीक्षा❜
☞ लघुकथा शास्त्रीय दृष्टिले ‘साङ्लो’ लघुकथाको विमर्श
✒ नन्दलाल आचार्य

रोजिना धमलाको ‘साङ्लो’ शीर्षकले नै कथाको भित्री गाँठो समात्छ । साङ्लो यहाँ फलामको वस्तु होइन; दया, आश्रय र कृपाको नाममा बाँधिने अदृश्य बन्धन हो । यही प्रतीकले लघुकथालाई सामाजिक यथार्थको चिसो ऐनासामु उभ्याउँछ ।

लघुकथाको आरम्भ निकै प्रभावकारी छ । मञ्चको तालीले सुन्तलीको च्यातिएको चोली टाले पनि उसको आन्तरिक अँध्यारो नटालिनु बाहिरी सम्मान र भित्री अपमानबीचको सुन्दर विरोधाभास हो । एउटा दृश्यले सिङ्गो सामाजिक विडम्बना बोल्छ । यही दृश्यात्मकता लघुकथाको सौन्दर्य हो ।

वस्तुविधान एकोन्मुख छ । मञ्च र पँधेराको समानान्तर परिवेशले कथ्यलाई दुई तहमा देखाउँछ । माथि अधिकारको भाषण छ, तल विभेदको व्यवहार । यी दुई दृश्यबीचको दूरी नै कथाको मुख्य द्वन्द्व बनेको छ । घटना सानो छ, तर त्यसको प्रतिध्वनि गहिरो छ ।

पात्र पनि सीमित छन् । सुन्तली प्रतिरोधको चेतना बोकेकी प्रतिनिधि पात्र बनेकी छे । रामबहादुर भाषण र व्यवहारको दोहोरो अनुहार बोकेको सामाजिक प्रवृत्तिको प्रतीक बनेका छन् । बुहारीको सानो व्यवहारले विभेदको संस्कार घरको चौघेरासम्म कसरी पस्छ भन्ने देखाउँछ ।

संवादहरू लघुकथाको धड्कन हुन् । विशेषतः “दयामा दिएको अधिकार त साङ्लो रहेछ” भन्ने भनाइले कथाको मर्मलाई एकैचोटि उज्यालो पार्छ । त्यसपछि “आफ्नो अधिकार … आफैँले खोस्नुपर्ने” निष्कर्षले पात्रको चेतनात्मक रूपान्तरणलाई स्पष्ट गर्छ । यहाँ व्यञ्जना र विचार सँगसँगै हिँडेका छन् ।

लघुकथाको लघुत्व पनि उल्लेखनीय छ । लेखकले लामो पृष्ठभूमि नखोली दुई सार्वजनिक क्षणलाई जोडेर अर्थको पुल बनाएकी छन् । मञ्चको उज्यालो र पँधेराको धमिलोपनबीच सुन्तलीको चेतना उज्यालिँदै जान्छ । यसले बाह्य प्रकाशभन्दा आत्मबोध ठूलो हुने सङ्केत दिन्छ । पात्रको मौनता, व्यङ्ग्य र अन्तिम प्रतिरोध क्रमशः बढ्दै जाँदा भावात्मक आरोह स्वाभाविक बनेको छ । त्यसैले पाठक केवल घटना हेर्दैन; सुन्तलीको चोट, अपमान र जागरणलाई भित्रैबाट महसुस गर्छ । यही अनुभूतिको तापले कथालाई स्मरणीय बनाउँछ र यसको प्रतिध्वनि लामो समयसम्म रहन्छ ।

शास्त्रीय दृष्टिले चरमबिन्दु रामबहादुरको निरुत्तरतामा पुग्छ । विडम्बनाको पर्दा त्यहीँ च्यातिन्छ । अन्त्यले कथ्यलाई प्रतिरोधको स्वर दिन्छ । यद्यपि अन्तिम भनाइ केही प्रत्यक्ष र घोषणामूलक भएकाले व्यञ्जनाको ठाउँ अलिक साँघुरिएको अनुभूति हुन्छ । त्यही विचारलाई दृश्य वा मौन प्रतिक्रियाबाट छोडिएको भए अन्त्य अझ तीक्ष्ण हुन सक्थ्यो ।

भाषा सरल छ । बिम्बहरू सजीव छन् । ‘पँधेराको चिसो धमिलो पानी’ कथाको सामाजिक चेतनाको प्रतीकझैँ लाग्छ । शीर्षक, घटना, द्वन्द्व र अन्त्यबीच राम्रो अन्तर्सम्बन्ध छ । समग्रमा, ‘साङ्लो’ दयाको आवरणभित्र लुकेको वर्चस्व चिन्न सिकाउने संवेदनशील लघुकथा हो । यसले अधिकार माग्नुभन्दा अधिकारलाई कृपाको वस्तु बन्न नदिनुपर्ने चेतना छोड्छ ।

—❀❀❀—

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा : साँचो
✒ नन्दलाल आचार्य

“सुन्तलीले गाउँको इनारमा ताल्चा लगाई !”

बिहानै यो खबरले गाउँ तात्यो । हिजोसम्म पानी भर्न नपाएकी सुन्तली आज इनारको डिलमा साँचो घुमाउँदै थिई । रामबहादुर माइक बोकेर आइपुगे ।

“यो सार्वजनिक सम्पत्ति हो, खोल् !”

“हिजोसम्म मेरो स्पर्शले पानी बिटुलिन्थ्यो, आज कसरी चोखियो मालिक ?”

भीडमा खैलाबैला मच्चियो । रामबहादुरले प्रहरी बोलाउने धम्की दिए । सुन्तलीले कम्मरमा बाँधेको कागज निकालेर देखाई । त्यसमा गाउँसभाको निर्णय थियो— सबैलाई समान अधिकार ।

“कागज देखाएर पानी रोक्ने ?”

“मैले पानी रोकेकी होइन, विभेदको धारामा ताल्चा लगाएकी हुँ ।”

रामबहादुरले साँचो खोस्न हात बढाए । सुन्तलीले इनारको डोरी तान्दै बाल्टिन बाहिर निकाली । पानी छल्किएर उनका खुट्टामा पोखियो । उनले बाल्टिन गाउँकी दलित वृद्धातिर बढाइन् । वृद्धा झस्किइन्; वरिपरिका आँखा रामबहादुरको अनुहारमा अडिए ।

“पहिले तपाईं पिउनुस्,” सुन्तलीले भनी ।

रामबहादुरको घाँटी सुक्यो । माइक हातबाट खस्यो । भीडले पहिलोपटक ताली होइन, प्रश्न उठायो ।

सुन्तलीले साँचो वृद्धाको हातमा राख्दै भनी, “आजदेखि इनार खुल्यो; ताल्चा पानीमा थियो कि हाम्रो सोचमा ?”

—❀❀❀—

❛समीक्षा❜
☞ लघुकथा शास्त्रीय दृष्टिले ‘ढोका’ लघुकथाको विमर्श
✒ नन्दलाल आचार्य

लक्ष्मीकान्त चौधरीको ‘ढोका’ बाहिरी ढोकाबाट भित्री भयसम्मको यात्रा गराउने अर्थगर्भित लघुकथा हो । पढ्दै जाँदा एउटा बन्द ढोका मात्र देखिँदैन; त्यसपछाडि थुनिएको सोच, संस्कार र सामाजिक भयको संसार खुल्दै जान्छ ।

लघुकथा मध्यरातको सन्नाटाबाट सुरु हुन्छ । यही आकस्मिक प्रवेशले कौतूहल जगाउँछ । ढोका, धमिलो उज्यालो, काँपेका ओठ र चिटचिट पसिना— यी दृश्यात्मक सङ्केतहरूले वातावरणलाई सजीव बनाएका छन् । छोटा संवादले लघुकथाको गति थामेका छैनन्; बरु द्वन्द्वलाई क्रमशः कस्दै लगेका छन् ।

पिता र पुत्र दुई पुस्ता मात्र होइनन्, उनीहरू दुई मानसिक अवस्थाका प्रतिनिधि पनि हुन् । पुत्र प्रश्न गर्न चाहन्छ, तर समाजसँग डराउँछ । पिता बाहिर कर्मकाण्डी देखिए पनि भित्र प्रश्नशील चेतना बोकेका व्यक्ति रहेछन् । यस अप्रत्याशित समानताले लघुकथामा मधुरो आश्चर्य थप्छ ।

लघुकथाको द्वन्द्व बाहिरीभन्दा भित्री छ । ‘नास्तिक दर्शन’ पढ्नु अपराध हो कि प्रश्न गर्नु चेतनाको स्वाभाविक प्रक्रिया— यही तनावले कथानकलाई अगाडि धकेल्छ । बाकसबाट निस्किएको पुरानो पाण्डुलिपि कथाको रहस्योद्घाटन मात्र होइन, पुस्ताबीचको वैचारिक पुल पनि हो ।

‘ढोका’ शीर्षक बहुअर्थी र प्रतीकात्मक छ । भौतिक ढोका त अन्त्यमा खुल्छ, तर वास्तविक ढोका मनभित्रको भयको हो । त्यसैले ढोका यहाँ बन्द सोच, सामाजिक दबाब र सम्भावनाको प्रतीक बनेको छ ।

अन्तिम दृश्य विशेष प्रभावकारी छ । छोराले ढोका खोल्दा चिसो हावा भित्रिन्छ । बाहिरको हावा र भित्रको चेतना एकैचोटि चलायमान हुन्छन् । तर अन्तिम प्रश्नले उत्सवलाई फेरि आशङ्कामा बदलिदिन्छ । ‘भोलि उज्यालो भएपछि यो ढोका फेरि लाग्छ कि लाग्दैन’ भन्ने वाक्यले लघुकथा बन्द गर्दैन; पाठकको मनमा अर्को ढोका खोल्छ ।

शास्त्रीय दृष्टिले लघुकथा कौतूहल, एकोन्मुखता, सीमित पात्र, आन्तरिक द्वन्द्व, प्रतीकात्मक शीर्षक, क्रमिक रहस्योद्घाटन र खुला समापनमा सुसंगत छ । कतिपय ठाउँमा विचारलाई संवादले अलि प्रत्यक्ष बनाएको अनुभूति भए पनि अन्त्यको व्यञ्जनाले त्यसलाई सन्तुलित गर्छ ।

समग्रमा, ‘ढोका’ अँध्यारो कोठाको कथा होइन; उज्यालोमा पनि मानिसले आफ्नै हातले बन्द गरिरहने मानसिक ढोकाको कथा हो । यसको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यही हो— ढोका खुलेपछि पनि प्रश्न बन्द हुँदैन ।

—❀❀❀—

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा : साँध
✒ नन्दलाल आचार्य

“बा, तपाईंको नाममा पक्राउ पुर्जी आएको छ !”

छोराको हातमा सरकारी पत्र देखेपछि पण्डितजीको अनुहार नीलो भयो । रातभरि खुला राखेको ढोका उनले हतारहतार बन्द गरे ।

“के लेखेको छ ?”

“गाउँमा अन्धविश्वास फैलाएको आरोपमा होइन बा, मन्दिरको जग्गा हडपेको उजुरीमा !”

पण्डितजी झस्किए, “त्यो त धर्मशालाका लागि छुट्याएको जग्गा हो ।”

“कागजमा त तपाईंको निजी सम्पत्ति लेखिएको छ ।”

बाहिर मानिसहरूको होहल्ला बढ्दै थियो । पण्डितजीले बाकसबाट पुराना लालपुर्जा निकाले । एउटा कागजको पछाडि छोराले बाल्यकालमा कोरेको चित्र थियो— खुला ढोका, भित्र देवताको मूर्ति र बाहिर हात फैलाएर उभिएका भोकाहरू ।

“यो चित्र अझै सम्झन्छस् ?” बाले सोधे ।

“सम्झन्छु बा, तपाईंले त्यस दिन भोकाहरूलाई धपाएर देवतालाई भोग लगाउनुभएको थियो ।”

पण्डितजीको हातबाट लालपुर्जा भुइँमा खस्यो । ढोकाबाहिर गाउँलेहरू नाराबाजी गरिरहेका थिए । छोराले ढोकाको चुकुल समात्यो ।

“खोलूँ बा ?”

पण्डितजीले देवताको मूर्तितिर हेरे, अनि छोराका आँखामा ।

छोराले ढोका खोल्यो— बाहिर न्याय माग्न उभिएका गाउँलेमध्ये सबैभन्दा अगाडि त्यही भोकै फर्काइएको बालकको छोरो थियो, जसको हातमा पण्डितजीकै हस्ताक्षर भएको जग्गादानको सक्कल तमसुक थियो ।

—❀❀❀—