समालोचनात्मक लेख
पृष्ठभूमि
कविता कुनै कारखानामा उत्पादन गरिने वस्तु होइन, न त कुनै गणितीय सूत्रअनुसार निर्माण गरिने संरचना नै हो । कविता मानवीय चेतना, संवेदना, कल्पना र अनुभूतिको जटिल अन्तर्क्रियाबाट जन्मिने सिर्जना हो । यही कारणले कविता सदैव नियम र स्वतन्त्रता, व्यवस्था र अव्यवस्था, अनुशासन र विद्रोहबीचको तनावमा विकसित हुँदै आएको छ । कविताको इतिहास हेर्दा हरेक नयाँ काव्य-आन्दोलनले स्थापित मान्यता, शैली र संरचनाविरुद्ध प्रश्न उठाएको देखिन्छ । यही प्रश्न, असहमति र परम्परागत सीमाको अतिक्रमणलाई ‘सिर्जनशील अराजकता’का रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।
अराजकता भन्ने शब्द सामान्यतः अव्यवस्था, नियन्त्रणको अभाव वा विघटनसँग जोडिन्छ । तर साहित्यिक सन्दर्भमा अराजकता सधैँ नकारात्मक हुँदैन; बरु यसले स्थापित संरचनालाई चुनौती दिने, नयाँ सम्भावनाको खोजी गर्ने र अभिव्यक्तिका नयाँ ढोका खोल्ने कार्य गर्छ ।
‘सिर्जनशील अराजकता’ कविता लेखनमा यस्तो स्वतन्त्रता हो, जसले परम्परागत नियमहरूलाई मात्र पछ्याउँदैन, आवश्यक परे ती नियमहरूलाई भत्काएर नयाँ सौन्दर्यशास्त्र निर्माण गर्न सक्छ ।
कविताको प्रारम्भिक स्वरूपमा छन्द, लय, अलङ्कार र भाषिक अनुशासनको विशेष महत्त्व थियो । कविलाई निर्धारित सीमाभित्र रहेर सौन्दर्य निर्माण गर्नुपर्ने अपेक्षा गरिन्थ्यो । तर समय परिवर्तनसँगै कविताक्षेत्रले पनि आफ्नो स्वरूप बदल्दै गयो । आधुनिकता र उत्तरआधुनिकताले कवितालाई कठोर संरचनाबाट मुक्त गर्यो । मुक्तछन्दको विकास, भाषिक प्रयोगको विस्तार, प्रतीक र विम्बको नयाँ प्रयोग तथा व्यक्तिगत अनुभवको केन्द्रीयताले कवितामा सिर्जनशील अराजकताको प्रवेश गरायो । यसले कविलाई केवल स्थापित बाटोमा मात्र हिँड्ने होइन, आफ्नै बाटो निर्माण गर्ने अवसर प्रदान गर्यो ।
सिर्जनशील अराजकताको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष भाषा हो । सामान्य भाषाले निश्चित अर्थ दिन्छ, तर कविताको भाषाले प्रायः अर्थलाई विस्तार गर्छ । कविले शब्दहरूलाई नयाँ सन्दर्भमा प्रयोग गर्न सक्छ, व्याकरणिक नियमहरूलाई मोड्न सक्छ र असामान्य शब्द-संयोजनमार्फत नयाँ अनुभूति निर्माण गर्न सक्छ । कतिपय अवस्थामा कविता पढ्दा अर्थ तुरुन्त स्पष्ट नहुनु पनि सिर्जनशील अराजकताकै परिणाम हो । यस्तो अराजकता अर्थको विनाश होइन, अर्थको बहुलता हो । पाठकले एउटै रचनाबाट फरक-फरक अर्थ निकाल्न सक्नु कविताको शक्ति हो ।
‘सिर्जनशील अराजकता’ विषयवस्तुमा पनि प्रकट हुन्छ । परम्परागत कविताहरूमा प्रेम, प्रकृति, वीरता वा अध्यात्म प्रमुख विषय हुन्थे; तर आधुनिक कविताले छायामा परेका विषयहरूलाई केन्द्रमा ल्यायो । श्रमिकको पीडा, महिला अनुभव, दलित चेतना, युद्ध, विस्थापन, मानसिक तनाव, अस्तित्वको सङ्कट र सामाजिक असमानताजस्ता विषयहरू कवितामा प्रवेश गरे । यसले कविताको दायरा फराकिलो मात्र बनाएन, समाजका जटिल यथार्थहरूलाई अभिव्यक्त गर्ने नयाँ माध्यम पनि बनायो ।
यद्यपि सिर्जनशील अराजकताको अर्थ पूर्ण अव्यवस्था भने होइन । यदि कविता केवल नियमविहीन शब्दहरूको थुप्रो मात्र बन्यो भने त्यसले कलात्मक प्रभाव सिर्जना गर्न सक्दैन । त्यसैले सिर्जनशील अराजकता र निरर्थक अव्यवस्थाबीच स्पष्ट भिन्नता छ । सिर्जनशील अराजकतामा बाह्य संरचना भत्किए पनि आन्तरिक संवेदनात्मक एकता रहन्छ । कविताभित्र कुनै न कुनै प्रकारको भावनात्मक, बौद्धिक वा सौन्दर्यात्मक सम्बन्ध कायम हुन्छ; यही सम्बन्धले रचनालाई जीवन्त कविता बनाउँछ ।
विश्वसाहित्यका धेरै महत्त्वपूर्ण कविहरू सिर्जनशील अराजकताका उदाहरण हुन् । वाल्ट ह्विटम्यान (अमेरिका), आर्थर रिम्बो (फ्रान्स), जुल्स लाफोर्ग (फ्रान्स), एज्रा पाउन्ड (अमेरिका), टी. एस. इलियट (अमेरिका/बेलायत), एलेन गिन्सबर्ग (अमेरिका), पाब्लो नेरुदा (चिली), नाजिम हिक्मेत (टर्की), बर्टोल्ट ब्रेख्त (जर्मनी), रवीन्द्रनाथ ठाकुर (भारत) जस्ता कविहरूले परम्परागत छन्दलाई चुनौती दिँदै मुक्तछन्दलाई प्रतिष्ठित बनाए र कवितामा विखण्डित संरचना तथा बहुअर्थी प्रतीकहरूको प्रयोग गरे ।
नेपाली साहित्यमा भूपी शेरचन, मोहन कोइराला, वैरागी काइँला, पारिजात, हरिभक्त कटुवाल, ईश्वरवल्लभ, तुलसी दिवस, कालीप्रसाद रिजाल, रमेश क्षितिज, कृष्णभूषण बल, वानीरा गिरी, विमल निभा, मञ्जुल, जसराज किराँती, तीर्थ श्रेष्ठ हुँदै श्रवण मुकारुङ, युयुत्सु आर. डी. शर्मा, भूपाल राई, राजन मुकारुङ, उपेन्द्र सुब्बा, हाङयुग अज्ञात, सरिता तिवारी, प्रेमा शाह, विमला तुम्खेवा, उषा शेरचन, स्वप्निल स्मृति लगायतका कविहरूले परम्परागत काव्यधाराभन्दा फरक प्रयोग गर्दै कवितालाई नयाँ उचाइमा पुर्याए । उनीहरूले कवितामा नवीन प्रयोगवाद, आधुनिकता र नयाँ काव्यचेतनालाई अघि बढाउने काम गरे । उनीहरूको काव्ययात्राले देखाउँछ कि नवीनता प्रायः स्थापित मान्यतासँगको सङ्घर्षबाट जन्मिन्छ ।
आजको डिजिटल युगमा सिर्जनशील अराजकताको स्वरूप अझ फराकिलो बनेको छ । सामाजिक सञ्जाल, ब्लग र अनलाइन पत्रिकाहरूले कवितालाई प्रकाशन संस्थाको नियन्त्रणबाट धेरै हदसम्म मुक्त गरेका छन् । अब जोकोहीले पनि आफ्नो कविता सार्वजनिक गर्न सक्छ । यसले अभिव्यक्तिको लोकतन्त्रीकरण गरेको छ; तर यही स्वतन्त्रतासँगै गुणस्तर, उत्तरदायित्व र साहित्यिक मूल्यको प्रश्न पनि उठेको छ । त्यसैले सिर्जनशील अराजकता स्वतन्त्रताको अवसर मात्र होइन, सिर्जनाकर्ताको जिम्मेवारी पनि हो ।
कविता अन्ततः निश्चित उत्तर दिने विधा होइन, यसले प्रश्नहरू जन्माउँछ र स्थापित सत्यहरूलाई पुनःपरीक्षण गर्न बाध्य बनाउँछ । जब कविले परम्परागत सीमाहरू तोडेर नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ, तब सिर्जनशील अराजकता जन्मिन्छ । यही अराजकताले कवितालाई जीवित र समयानुकूल बनाइरहेको हुन्छ । यदि साहित्यमा कुनै प्रकारको अराजकता नहुने हो भने नयाँ शैली, नयाँ विचार र नयाँ सौन्दर्यबोधको विकास सम्भव हुँदैन ।
यसर्थ, कवितामा सिर्जनशील अराजकता विनाशको प्रक्रिया नभई पुनर्निर्माणको प्रक्रिया हो । यसले पुराना संरचनालाई प्रश्न गर्दै नयाँ सम्भावनाको खोजी गर्छ । कविता जति स्वतन्त्र हुन्छ, त्यति नै नयाँ अनुभव र नयाँ सत्यको खोजी गर्न सक्षम हुन्छ । तसर्थ, सिर्जनशील अराजकता कविताको शत्रु होइन; बरु त्यसको जीवन्तता, नवीनता र विकासको प्रमुख स्रोत हो । यही अराजकताभित्रबाट कविताले आफ्नो नयाँ अनुहार भेट्छ र मानवीय अनुभूतिको गहिरो संसारलाई उजागर गर्दै अघि बढ्छ ।
नेपाली साहित्यमा ‘सिर्जनशील अराजकता’ अभियान: नवीन चेतनाको प्रयास
नेपाली साहित्यमा ‘सिर्जनशील अराजकता’ केवल एउटा शब्द वा साहित्यिक नारा मात्र होइन, यो स्थापित साहित्यिक संरचना, भाषिक केन्द्रीयता र सांस्कृतिक प्रभुत्वविरुद्ध उठेको एउटा सशक्त वैचारिक हस्तक्षेप पनि हो ।
विशेषतः वि.सं. २०६० को दशकतिर उपेन्द्र सुब्बा, हाङयुग अज्ञात र राजन मुकारुङ लगायतका स्रष्टाहरूले अगाडि सारेको ‘सिर्जनशील अराजकता’ अभियानले नेपाली साहित्यमा नयाँ बहस जन्माएको थियो । यस अभियानले साहित्यमा विद्यमान स्थापित केन्द्र, मान्यता, भाषिक अनुशासन र सौन्दर्यबोधलाई चुनौती दिँदै बहुलता, स्थानीयता, पहिचान र वैकल्पिक अभिव्यक्तिका पक्षमा आवाज उठाएको थियो ।
(कवि तथा साहित्यकार उपेन्द्र सुब्बा)
सामान्य अर्थमा अराजकता भनेको नियम, नियन्त्रण वा व्यवस्थाको अभाव हो । तर सिर्जनशील अराजकताको सन्दर्भमा यो विनाशको होइन, सिर्जनात्मक पुनर्संरचनाको अवधारणा हो । यो साहित्यिक स्थापित मान्यतालाई भत्काएर नयाँ संरचना निर्माण गर्ने चेतना हो । यसले साहित्यलाई कुनै निश्चित साँघुरो मानकभित्र सीमित राख्न खोज्ने प्रवृत्तिको विरोध गर्छ ।
नेपाली साहित्य लामो समयसम्म सहरकेन्द्रित चेतना, खस-नेपाली भाषिक प्रभुत्व र निश्चित सांस्कृतिक दृष्टिकोणबाट मात्र निर्देशित रहेको आरोप खेप्दै आएको थियो । साहित्यमा उपस्थित पात्र, परिवेश, भाषा र सौन्दर्यबोधले देशको सम्पूर्ण बहुलतालाई प्रतिनिधित्व गर्न नसकेको अनुभूति धेरै स्रष्टाहरूमा थियो । यही पृष्ठभूमिमा सिर्जनशील अराजकता अभियानको जन्म भएको मान्न सकिन्छ ।
यस अभियानका अगुवाहरूको के तर्क थियो भने साहित्यमा एउटा मात्र केन्द्र, एउटा मात्र भाषा-संस्कार र एउटा मात्र सौन्दर्यशास्त्रको प्रभुत्व हुनुहुँदैन । नेपाल बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक समाज भएकाले साहित्य पनि त्यही विविधताको प्रतिनिधि हुनुपर्छ । त्यसैले उनीहरूले साहित्यिक संरचनाभित्र रहेको केन्द्रलाई प्रश्न गरे र सीमान्तमा रहेका आवाजहरूलाई केन्द्रमा ल्याउने प्रयास गरे ।
(उपेन्द्र सुब्बाको वि.सं. २०७२ को पद्मश्री साहित्य पुरस्कार प्राप्त कथाकृति ‘लाटो पहाड’)
सिर्जनशील अराजकताको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण योगदान भाषिक प्रयोगमा देखिन्छ । नेपाली साहित्यमा लामो समयसम्म मानक नेपाली भाषालाई नै एकमात्र साहित्यिक भाषाका रूपमा स्वीकार गरियो । तर सिर्जनशील अराजकतावादीहरूले स्थानीय शब्द, मातृभाषाका अभिव्यक्ति, जनजीवनका बोली तथा सांस्कृतिक प्रतीकहरूलाई कविताको केन्द्रमा ल्याए । यसले भाषिक लोकतन्त्रको पक्षमा महत्त्वपूर्ण हस्तक्षेप गर्यो । भाषा केवल व्याकरणको विषय नभई अनुभव र अस्तित्वको विषय पनि हो भन्ने चेतना यस आन्दोलनले स्थापित गर्न खोज्यो ।
राजन मुकारुङका कविता र उपन्यासहरूमा किराँती सांस्कृतिक चेतना, स्थानीय मिथक र सीमान्त अनुभवको सशक्त उपस्थिति पाइन्छ । हाङयुग अज्ञातका कविताहरूले स्थापित काव्यभाषा र संरचनालाई चुनौती दिँदै नयाँ विम्ब र प्रतीकहरूको प्रयोग गरेका छन् ।
(मदन पुरस्कार विजेता साहित्यकार राजन मुकारुङ)
त्यस्तै उपेन्द्र सुब्बाका कथा, कविता, नाटक साथै चलचित्रहरूले स्थानीय जीवन, जनजातीय चेतना तथा सांस्कृतिक बहुलतालाई साहित्यिक विमर्शको केन्द्रमा ल्याएका छन् । यस अर्थमा उनीहरूको सिर्जना आफैँ सिर्जनशील अराजकताको व्यावहारिक उदाहरण बनेको देखिन्छ ।
तर सिर्जनशील अराजकता अभियानमाथि आलोचना पनि भएका छन् । केही समालोचकहरूले यसलाई साहित्यिकभन्दा बढी राजनीतिक वा पहिचानवादी अभियानका रूपमा व्याख्या गरेका थिए । उनीहरूको तर्कमा साहित्यको मूल्याङ्कन जातीय वा क्षेत्रीय पहिचानका आधारमा नभई कलात्मक गुणका आधारमा हुनुपर्छ । कतिपयले अराजकताको नाममा साहित्यिक अनुशासन कमजोर हुने खतरा समेत औँल्याएका छन् ।
(राजन मुकारुङको मदन पुरस्कार प्राप्त उपन्यास ‘दमिनी भीर’मा आधारित नाटक मञ्चन)
यद्यपि यस्ता आलोचनाका बीच पनि यस अभियानले नेपाली साहित्यमा नयाँ बहस र नयाँ दृष्टिकोण भित्र्याएको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन । यसले साहित्यलाई केन्द्रबाट परिधितर्फ हेर्ने दृष्टिकोण प्रदान गर्यो । यसले ‘को बोलिरहेको छ ?’, ‘कसको अनुभव साहित्यमा प्रतिनिधित्व भएको छ ?’ र ‘कसको आवाज छुटिरहेको छ ?’ जस्ता महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरू उठायो । यी प्रश्नहरूले नेपाली साहित्यिक समालोचनालाई पनि नयाँ ढङ्गले सोच्न बाध्य बनाए ।
(राजन मुकारुङको पहिलो उपन्यास ‘हेत्छाकुप्पा’)
सिर्जनशील अराजकताको मूल सार कुनै नियमविहीनता होइन । यसको सार स्थापित एकाधिकारविरुद्धको प्रतिरोध र बहुलताको पक्षधरता हो । साहित्यमा अनेकौँ केन्द्रहरू हुन सक्छन्, अनेकौँ भाषाहरू बोलिन सक्छन् र अनेकौँ सौन्दर्यशास्त्रहरू सहअस्तित्वमा रहन सक्छन् भन्ने यसको विश्वास हो । यसले साहित्यलाई स्थिर वस्तु नमानेर निरन्तर परिवर्तनशील प्रक्रिया मान्छ ।
आज नेपाली साहित्यमा पहिचान, स्थानीयता, सीमान्तता, मातृभाषा, सांस्कृतिक विविधता र वैकल्पिक सौन्दर्यशास्त्रका विषयमा हुने बहसहरूलाई हेर्दा सिर्जनशील अराजकता अभियानको प्रभाव स्पष्ट देख्न सकिन्छ । यसले नेपाली साहित्यलाई एकरूपताको आग्रहबाट मुक्त गराउँदै विविधताको दिशातर्फ उन्मुख गराउन प्रेरित गरेको छ ।
(कवि हाङयुग अज्ञात)
अन्ततः सिर्जनशील अराजकता साहित्यमा अन्धाधुन्ध अव्यवस्था ल्याउने परियोजना होइन, बरु सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको उद्घोष हो । यो स्थापित संरचनाको विनाशभन्दा पनि नयाँ संरचनाको खोजी हो । उपेन्द्र सुब्बा, हाङयुग अज्ञात र राजन मुकारुङले अघि सारेको यो अवधारणाले नेपाली साहित्यलाई आफ्नो समय, समाज र बहुल पहिचानसँग पुनः संवाद गर्न प्रेरित गरेको छ । यही कारण सिर्जनशील अराजकता नेपाली साहित्यको इतिहासमा एउटा महत्त्वपूर्ण वैचारिक र सिर्जनात्मक हस्तक्षेपका रूपमा स्मरणीय रहनेछ ।
निष्कर्ष
कवितामा सिर्जनशील अराजकता कुनै अव्यवस्थित, नियमविहीन वा विनाशमुखी अवधारणा होइन; बरु स्थापित मान्यता, एकलकेन्द्री सोच र एकरूपी सौन्दर्यबोधविरुद्ध उभिएको एउटा सिर्जनात्मक प्रतिवाद हो । यसले साहित्यलाई निश्चित साँघुरो परिभाषा र परम्परागत अनुशासनभित्र कैद गरेर राख्ने प्रवृत्तिलाई चुनौती दिँदै अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता, सांस्कृतिक बहुलता र अनुभवको विविधतालाई स्वीकार गर्न आग्रह गर्दछ । यसको मूल मर्म साहित्यिक संरचनाको ध्वंसमा होइन, नयाँ सम्भावनाको खोजी र नयाँ सौन्दर्यचेतनाको निर्माणमा निहित छ ।
नेपाली साहित्यमा उपेन्द्र सुब्बा, हाङयुग अज्ञात र राजन मुकारुङले अघि सारेको सिर्जनशील अराजकताको अवधारणाले साहित्यिक विमर्शलाई नयाँ मोड दिएको छ । यसले केन्द्र र सीमान्तबीचको सम्बन्धलाई पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्नुका साथै साहित्यमा उपेक्षित भाषा, संस्कृति, भूगोल र पहिचानलाई सम्मानपूर्वक स्थान दिने प्रयत्न गरेको छ । यस अभियानले नेपाली साहित्यमा केवल नयाँ विषय र शैली मात्र थपेको छैन, साहित्यलाई हेर्ने दृष्टिकोणमै परिवर्तन ल्याएको छ । साहित्य कुनै निश्चित वर्ग, भाषा वा संस्कृतिको एकाधिकार होइन; बरु सम्पूर्ण समाजका विविध अनुभव र संवेदनाको साझा अभिव्यक्ति हो भन्ने मान्यता यसले स्थापित गर्न खोजेको छ ।
यद्यपि सिर्जनशील अराजकतालाई लिएर विभिन्न कोणबाट आलोचनाहरू पनि भएका छन् । कतिपयले यसलाई साहित्यिकभन्दा बढी राजनीतिक वा पहिचानवादी अभियानका रूपमा व्याख्या गरेका छन् भने केहीले अराजकताको नाममा कलात्मक अनुशासन कमजोर हुने आशङ्का समेत व्यक्त गरेका छन् । तर विचार र दृष्टिकोणको विविधता नै साहित्यको जीवन्तता भएकाले यस्ता बहसहरूलाई पनि सिर्जनशील प्रक्रियाकै अङ्गका रूपमा लिन सकिन्छ । वास्तवमा कुनै पनि नयाँ साहित्यिक आन्दोलन विवाद र प्रतिरोधविना स्थापित भएको इतिहास विरलै भेटिन्छ ।
आजको विश्वव्यापीकरण, डिजिटल सञ्चार र बदलिँदो सामाजिक परिवेशमा सिर्जनशील अराजकताको सान्दर्भिकता अझ बढेर गएको छ । किनकि आज साहित्यले एउटा मात्र केन्द्रको भाषा बोल्दैन; यसले अनेक भूगोल, अनेक संस्कृति, अनेक पहिचान र अनेक संवेदनाका आवाजहरूलाई समेट्न खोजिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा सिर्जनशील अराजकताको अवधारणाले साहित्यलाई जडता होइन बहुलता, र मौनता होइन बहुध्वनिको दिशामा उन्मुख गराउँछ ।
त्यसैले, सिर्जनशील अराजकता नेपाली साहित्यको इतिहासमा क्षणिक बहस मात्र नभई नयाँ सौन्दर्यबोध, वैचारिक स्वतन्त्रता र बहुसांस्कृतिक चेतनाको खोजीसँग जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण साहित्यिक हस्तक्षेप हो ।
जबसम्म साहित्यले नयाँ प्रश्न उठाइरहन्छ, पुराना सीमाहरूलाई चुनौती दिइरहन्छ र मानव अनुभवका नयाँ आयामहरू खोजिरहन्छ, तबसम्म सिर्जनशील अराजकताको आवश्यकता र औचित्य पनि जीवित रहनेछ । किनभने साहित्यको वास्तविक सौन्दर्य कुनै निश्चित अनुशासनमा मात्र सीमित हुँदैन; बरु सीमाहरूको अतिक्रमण गर्दै नयाँ सम्भावनाको सिर्जना गर्न सक्ने क्षमतामै निहित हुन्छ ।
|।• इति श्री •।|