हिमाली क्षेत्रमा प्रचलित बज्रयान बौद्ध परम्पराहरू
लेखक: भाष्कर मैनाली शर्मा, दार्जिलिङ
बज्रयान बौद्ध धर्म बौद्ध धर्मको एक गूढ, तान्त्रिक तथा साधनामूलक परम्परा हो । यसलाई मन्त्रयान, तन्त्रयान तथा गुह्ययानका नामले पनि चिनिन्छ । महायान बौद्ध धर्मको विकसित तथा परिष्कृत स्वरूपका रूपमा मानिने यस परम्पराको उदय प्राचीन भारतमा भएको थियो । सामान्य रूपमा हेर्दा बुद्धका मूल शिक्षामा ध्यान, नैतिकता र करुणालाई विशेष महत्त्व दिइएको पाइन्छ; तर समयक्रमसँगै बौद्ध धर्मभित्र विभिन्न दार्शनिक तथा साधनामूलक धाराहरू विकसित भए । ती धारामध्ये महायानबाट विकसित भएको गूढ तथा तान्त्रिक परम्परालाई नै पछि ‘बज्रयान’ भनियो । “बज्र” शब्दले अटल, शक्तिशाली तथा अविनाशी तत्त्वलाई जनाउँछ भने “यान” शब्दको अर्थ मार्ग वा साधना हो । त्यसैले बज्रयानलाई मानिसलाई छिटो रूपमा बुद्धत्वतर्फ लैजाने शक्तिशाली साधनामार्गका रूपमा व्याख्या गरिन्छ ।
बज्रयान बौद्ध धर्मको प्रारम्भिक विकास पाँचौँदेखि सातौँ शताब्दीको बीचमा भारतमा भएको मानिन्छ । यस अवधिमा भारतमा हिन्दू तान्त्रिक परम्परा, योग साधना तथा गूढ आध्यात्मिक अभ्यासहरू व्यापक रूपमा फैलिरहेका थिए । त्यही वातावरणभित्र बौद्ध धर्मले पनि मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, योग तथा तान्त्रिक साधनालाई आत्मसात् गर्न थाल्यो । प्रारम्भिक कालमा यी शिक्षाहरू अत्यन्त गोप्य रूपमा गुरुबाट शिष्यलाई मात्र प्रदान गरिन्थे, त्यसैले यसलाई गुह्ययान पनि भनिएको हो ।
बज्रयान परम्पराको विकासमा नालन्दा, विक्रमशिला, ओदन्तपुरी तथा सोमपुर जस्ता प्राचीन बौद्ध विश्वविद्यालयहरूको ठूलो योगदान रहेको थियो । यी शिक्षाकेन्द्रहरूमा बौद्ध दर्शनसँगै तन्त्र, ध्यान, योग तथा आध्यात्मिक साधनाको अध्ययन गरिन्थ्यो । अनेकौँ विद्वान् आचार्यहरूले यस परम्परालाई व्यवस्थित रूपमा विकास गरे । सरहपा, नागार्जुन, तिलोपा, नारोपा, अतीश दीपङ्कर तथा पद्मसम्भव जस्ता महान् आचार्यहरूको योगदान बज्रयानको इतिहासमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।
आठौँ शताब्दीमा गुरु पद्मसम्भवले तिब्बतमा बज्रयान बौद्ध धर्मको प्रचार गरेपछि यसको प्रभाव तीव्र रूपमा फैलियो । तिब्बती राजा त्रिसोङ देउचेनले भारतबाट विद्वान् भिक्षुहरूलाई तिब्बत बोलाई बौद्ध धर्मको स्थापना गराएका थिए । त्यस समय गुरु पद्मसम्भवले तिब्बती समाजमा विद्यमान स्थानीय धार्मिक विश्वास तथा तान्त्रिक परम्परासँग बौद्ध शिक्षालाई समन्वय गर्दै बज्रयानलाई लोकप्रिय बनाए । यही कालदेखि तिब्बत बज्रयान बौद्ध धर्मको प्रमुख केन्द्रका रूपमा विकसित भयो ।
तिब्बतमा विस्तार भएसँगै बज्रयानभित्र विभिन्न सम्प्रदायहरूको विकास भयो । निङ्मा, काग्यू, साक्य तथा गेलुग सम्प्रदायहरू तिब्बती बज्रयानका प्रमुख शाखा मानिन्छन् । यी सम्प्रदायहरूले ध्यान, योग, तन्त्र तथा दार्शनिक अध्ययनलाई आ–आफ्नै शैलीमा विकसित गरे । विशेषगरी गेलुग सम्प्रदायले अनुशासन र विद्वत्तालाई महत्त्व दियो भने काग्यू सम्प्रदाय ध्यान तथा योग साधनाका लागि प्रसिद्ध बन्यो ।
नेपालमा पनि बज्रयान बौद्ध धर्मको गहिरो प्रभाव परेको पाइन्छ । विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकाको नेवार समुदायमा बज्रयान परम्परा अत्यन्त विकसित भएको थियो । यहाँ बौद्ध तन्त्र, पूजा, संस्कार, विहार तथा जात्रा–पर्वहरू बज्रयान परम्परासँग जोडिएका छन् । नेपालका प्राचीन स्तूप, चैत्य तथा विहारहरूले यस परम्पराको ऐतिहासिक महत्त्वलाई झल्काउँछन् ।
भारतमा बाह्रौँ शताब्दीतिर मुस्लिम आक्रमणका कारण नालन्दा तथा विक्रमशिला जस्ता बौद्ध शिक्षाकेन्द्रहरूको विनाश भएपछि भारतमा बज्रयान बौद्ध धर्म क्रमशः कमजोर बन्दै गयो । तर तिब्बत, नेपाल, भूटान तथा मङ्गोलियामा भने यो परम्परा बलियो रूपमा जीवित रह्यो । पछि जापानमा पनि ‘शिङ्गोन’ नामक तान्त्रिक बौद्ध परम्पराको विकास भयो, जसलाई बज्रयानसँग सम्बन्धित मानिन्छ ।
बज्रयान बौद्ध धर्मको मुख्य विशेषता भनेको मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, देवयोग, ध्यान तथा गुरु–शिष्य परम्परामा आधारित साधना हो । यस परम्परामा गुरुको स्थान अत्यन्त उच्च हुन्छ । साधकले गुरुबाट दीक्षा प्राप्त गरी विशेष साधना गर्नुपर्ने मान्यता रहन्छ । बोधिचित्त, करुणा तथा प्रज्ञालाई यस धर्मको मूल आधार मानिन्छ । यसरी बज्रयान बौद्ध धर्म प्राचीन भारतमा विकसित भई तिब्बत, नेपाल, भूटान, चीन, मङ्गोलिया तथा जापानसम्म फैलिएको एक महत्त्वपूर्ण बौद्ध परम्परा हो । यसको इतिहास केवल धार्मिक विकासको कथा मात्र नभई एसियाली संस्कृति, कला, साहित्य, दर्शन तथा आध्यात्मिक परम्पराको समृद्ध इतिहास पनि हो ।
गुरु पद्मसम्भव बज्रयान बौद्ध धर्मका महान् आचार्य, तान्त्रिक साधक तथा तिब्बती बौद्ध धर्मका प्रमुख प्रवर्तक मानिन्छन् । उनलाई गुरु रिन्पोछे अर्थात् “अमूल्य गुरु” भनेर सम्मानपूर्वक स्मरण गरिन्छ । बज्रयान बौद्ध धर्मलाई तिब्बत तथा हिमाली क्षेत्रमा फैलाउन उनको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहेको छ । तिब्बती बौद्ध परम्परामा उनलाई दोस्रो बुद्धका रूपमा समेत श्रद्धापूर्वक मान्ने गरिन्छ ।
गुरु पद्मसम्भवको जन्मसम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू पाइन्छन् । परम्पराअनुसार उनको जन्म उड्डियान नामक प्राचीन क्षेत्रमा भएको मानिन्छ, जुन आजको स्वात उपत्यकासँग सम्बन्धित ठानिन्छ । भनाइअनुसार उनी कमलको फूलमाथि दिव्य रूपमा प्रकट भएका थिए, त्यसैले उनको नाम पद्मसम्भव अर्थात् “कमलबाट उत्पन्न भएका” रहन गएको हो । बाल्यकालदेखि नै उनी असाधारण प्रतिभा, आध्यात्मिक शक्ति तथा गूढ साधनाप्रति आकर्षित थिए । उनले भारतका विभिन्न स्थानमा गई तन्त्र, योग, ध्यान तथा बौद्ध दर्शनको गहन अध्ययन गरेका थिए ।
आठौँ शताब्दीमा तिब्बती राजा त्रिसोङ देउचेनले तिब्बतमा बौद्ध धर्मलाई व्यवस्थित रूपमा स्थापना गर्ने उद्देश्यले भारतबाट महान् विद्वान् शान्तरक्षितलाई तिब्बत बोलाएका थिए । शान्तरक्षितले बौद्ध धर्मको प्रचार प्रारम्भ गरे तापनि त्यहाँका स्थानीय धार्मिक परम्परा, अन्धविश्वास तथा विभिन्न प्राकृतिक शक्तिप्रतिको भयका कारण धेरै अवरोध उत्पन्न भएको भनाइ पाइन्छ । त्यसपछि शान्तरक्षितकै सल्लाहमा गुरु पद्मसम्भवलाई तिब्बत आमन्त्रित गरिएको थियो ।
तिब्बत पुगेपछि गुरु पद्मसम्भवले आफ्नो तान्त्रिक शक्ति, ध्यान तथा आध्यात्मिक प्रभावद्वारा त्यहाँका स्थानीय शक्तिहरूलाई शान्त पारेको धार्मिक विश्वास पाइन्छ । उनले तिब्बती समाजमा प्रचलित बोन धर्मका केही सांस्कृतिक तत्त्वहरूसँग बौद्ध धर्मलाई समन्वय गर्दै नयाँ वातावरण निर्माण गरे । यही कारणले तिब्बती जनताले बौद्ध धर्मलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न थाले । गुरु पद्मसम्भवले केवल धार्मिक उपदेश मात्र दिएनन्, उनले स्थानीय संस्कृति, भाषा तथा विश्वासलाई सम्मान गर्दै बौद्ध शिक्षालाई जनजीवनसँग जोड्ने कार्य गरे ।
गुरु पद्मसम्भवको प्रयासमा तिब्बतमा साम्ये विहारको स्थापना गरिएको थियो, जुन तिब्बतको पहिलो बौद्ध विहार मानिन्छ । यस विहारले बौद्ध शिक्षा, ध्यान तथा तान्त्रिक साधनाको केन्द्रका रूपमा ठूलो भूमिका खेलेको थियो । यहाँ भारतीय बौद्ध ग्रन्थहरूको तिब्बती भाषामा अनुवाद गर्ने कार्य पनि प्रारम्भ भयो । यसरी बौद्ध दर्शन, विनय तथा तान्त्रिक शिक्षाहरू तिब्बती समाजमा व्यवस्थित रूपमा फैलिन थाले ।
गुरु पद्मसम्भवले बज्रयान बौद्ध धर्मभित्र मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, देवयोग तथा ध्यान साधनालाई विशेष महत्त्व दिए । उनले साधनालाई केवल सैद्धान्तिक ज्ञानमा सीमित नराखी प्रत्यक्ष आध्यात्मिक अनुभूतिको मार्गका रूपमा प्रस्तुत गरे । उनका शिक्षाहरूले मानिसलाई मनको अशुद्धि हटाई करुणा, प्रज्ञा तथा बोधिचित्त विकास गर्न प्रेरित गर्दथे ।
उनले निङ्मा सम्प्रदायको आधार निर्माण गरेका मानिन्छन्, जुन तिब्बती बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो शाखा हो । निङ्मा परम्परामा गुरु पद्मसम्भवका शिक्षालाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ । उनले धेरै गूढ शिक्षाहरू भविष्यका लागि सुरक्षित राखेको विश्वास गरिन्छ, जसलाई “तेर्मा” भनिन्छ । पछि विभिन्न आध्यात्मिक साधकहरूले ती शिक्षाहरू पुनः प्राप्त गरी प्रचार गरेका थिए ।
गुरु पद्मसम्भवको प्रभाव केवल तिब्बतमा मात्र सीमित रहेन । उनका शिक्षाहरू नेपाल, भूटान, सिक्किम, दार्जिलिङ, लद्दाख तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएका थिए । विशेषगरी भूटानमा उनलाई राष्ट्रिय गुरुका रूपमा सम्मान गरिन्छ । त्यहाँका अनेकौँ गुम्बा, धार्मिक परम्परा तथा सांस्कृतिक जीवनमा उनको गहिरो प्रभाव देखिन्छ ।
गुरु पद्मसम्भव केवल धार्मिक गुरु मात्र नभई महान् दार्शनिक, तान्त्रिक साधक तथा सांस्कृतिक समन्वयकर्ता पनि थिए । उनले बौद्ध धर्मलाई स्थानीय समाजसँग मिलाएर प्रस्तुत गरेकाले बज्रयान बौद्ध धर्म तिब्बत तथा हिमाली क्षेत्रमा बलियो रूपमा स्थापित हुन सफल भयो । आज पनि तिब्बती बौद्ध समाजमा उनका शिक्षाहरू अत्यन्त श्रद्धाका साथ अध्ययन तथा अनुसरण गरिन्छन् । यसरी गुरु पद्मसम्भवले बज्रयान बौद्ध धर्मको विस्तार, संरक्षण तथा विकासमा ऐतिहासिक र अमूल्य योगदान दिएका थिए ।
बज्रयान बौद्ध धर्म प्रारम्भमा एउटै तान्त्रिक तथा साधनामूलक परम्पराका रूपमा विकसित भएको भए तापनि समयक्रमसँगै यो विभिन्न शाखा तथा सम्प्रदायहरूमा विभाजित हुन पुग्यो । यसको मुख्य कारण भौगोलिक विस्तार, गुरु–शिष्य परम्परा, धार्मिक व्याख्याको भिन्नता, राजनीतिक प्रभाव तथा स्थानीय संस्कृतिसँगको समन्वय थियो । जब बज्रयान भारतबाट तिब्बत, नेपाल, भूटान, मङ्गोलिया, चीन तथा जापानसम्म फैलिन थाल्यो, तब प्रत्येक क्षेत्रमा त्यहाँको समाज, संस्कृति तथा धार्मिक विश्वासअनुसार यसको स्वरूप परिवर्तन हुँदै गयो । यही प्रक्रियाले गर्दा बज्रयानभित्र विभिन्न सम्प्रदायहरूको विकास भयो ।
प्राचीन भारतमा बज्रयान बौद्ध धर्म अत्यन्त गूढ तथा तान्त्रिक परम्पराका रूपमा विकसित भएको थियो । यसमा गुरुबाट शिष्यलाई गोप्य रूपमा मन्त्र, साधना तथा दीक्षा प्रदान गरिन्थ्यो । प्रत्येक गुरुका आफ्नै साधनापद्धति, ध्यान विधि तथा तान्त्रिक अभ्यास हुने भएकाले उनका शिष्यहरूले ती शिक्षालाई अलग शैलीमा अगाडि बढाउन थाले । यसरी गुरु–शिष्य परम्पराबाट फरक–फरक साधना परम्पराहरू विकसित भए ।
तिब्बतमा बज्रयान बौद्ध धर्म फैलिँदा पनि विभाजनको प्रक्रिया तीव्र भयो । गुरु पद्मसम्भव, शान्तरक्षित तथा अन्य भारतीय आचार्यहरूले तिब्बतमा बौद्ध धर्मको आधार निर्माण गरेपछि विभिन्न समयमा अनेकौँ विद्वान् तथा साधकहरू त्यहाँ पुगे । ती आचार्यहरूले आ–आफ्नो शिक्षापद्धति, तान्त्रिक साधना तथा दार्शनिक विचार प्रस्तुत गरे । फलस्वरूप निङ्मा, काग्यू, साक्य तथा गेलुग जस्ता प्रमुख सम्प्रदायहरूको विकास भयो ।
निङ्मा सम्प्रदायलाई सबैभन्दा पुरानो शाखा मानिन्छ । यसले गुरु पद्मसम्भवका प्राचीन तान्त्रिक शिक्षालाई मुख्य आधार बनायो । पछि अन्य सम्प्रदायहरूले नयाँ अनुवाद, नयाँ व्याख्या तथा नयाँ साधनापद्धतिलाई महत्त्व दिन थाले । यस कारण “पुरानो परम्परा” र “नयाँ परम्परा” बीच भिन्नता देखापर्यो ।
काग्यू सम्प्रदाय ध्यान, योग तथा महामुद्रा साधनामा केन्द्रित भयो भने साक्य सम्प्रदायले दर्शन, तर्क तथा विद्वत्तालाई विशेष महत्त्व दियो । पछि गेलुग सम्प्रदायले अनुशासन, विनय तथा व्यवस्थित अध्ययनलाई प्राथमिकता दियो । यसरी प्रत्येक शाखाले बुद्धका शिक्षालाई आ–आफ्नै दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्न थालेपछि सम्प्रदायगत भिन्नता अझ स्पष्ट बन्दै गयो ।
राजनीतिक कारणले पनि बज्रयान बौद्ध धर्म विभाजित हुन पुग्यो । तिब्बतका विभिन्न राजाहरू तथा शक्तिशाली परिवारहरूले फरक–फरक सम्प्रदायलाई संरक्षण दिन थाले । कुनै समय साक्य सम्प्रदाय राजनीतिक रूपमा प्रभावशाली बन्यो भने पछि गेलुग सम्प्रदायले राज्यसत्तामा ठूलो प्रभाव जमायो । राजनीतिक संरक्षणका कारण सम्प्रदायहरू अझ सशक्त तथा स्वतन्त्र रूपमा विकसित भए ।
स्थानीय संस्कृति तथा पुराना धार्मिक विश्वासको प्रभाव पनि विभाजनको अर्को कारण थियो । तिब्बतमा बोन धर्म, नेपालमा नेवारी संस्कृति तथा जापानमा स्थानीय धार्मिक परम्परासँग बौद्ध धर्म मिसिँदै गयो । फलस्वरूप प्रत्येक क्षेत्रमा बज्रयानको अलग स्वरूप विकास भयो । उदाहरणका लागि, जापानमा शिङ्गोन परम्पराले जापानी सांस्कृतिक विशेषता ग्रहण गर्यो भने नेपालमा नेवार बज्रयान परम्पराले स्थानीय संस्कार, पूजा तथा जात्रा–पर्वलाई समेट्यो ।
भाषा तथा ग्रन्थहरूको भिन्नताले पनि विभाजनलाई प्रभाव पारेको थियो । भारतीय संस्कृत ग्रन्थहरूको तिब्बती, चिनियाँ तथा जापानी भाषामा अनुवाद गर्दा कतिपय शिक्षाको अर्थ तथा व्याख्यामा भिन्नता आउन थाल्यो । त्यसपछि विभिन्न विद्वान्हरूले आफ्नै शैलीमा ती शिक्षाको अर्थ लगाउन थाले । यसले नयाँ दार्शनिक धाराहरूको विकास गरायो ।
यसरी हेर्दा बज्रयान बौद्ध धर्मको विभाजन कुनै अचानक भएको घटना होइन, बरु दीर्घ ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, धार्मिक तथा राजनीतिक प्रक्रियाको परिणाम हो । यद्यपि यसका विभिन्न शाखाहरूबीच साधनापद्धति, दर्शन तथा परम्परामा केही भिन्नता पाइन्छ, सबै सम्प्रदायहरूको मूल उद्देश्य भने करुणा, प्रज्ञा, बोधिचित्त तथा बुद्धत्व प्राप्त गर्नु नै हो ।
निङ्मा सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो तथा ऐतिहासिक रूपमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण शाखा हो । “निङ्मा” शब्दको अर्थ “पुरानो परम्परा” भन्ने हुन्छ । यस सम्प्रदायको उदय आठौँ शताब्दीमा तिब्बतमा भएको मानिन्छ । जब भारतबाट बौद्ध धर्म तिब्बतमा फैलिन थाल्यो, त्यस समय गुरु पद्मसम्भव, आचार्य शान्तरक्षित तथा अन्य भारतीय विद्वान्हरूले तिब्बती समाजमा बौद्ध धर्मको आधार निर्माण गरेका थिए । उनीहरूद्वारा प्रचारित प्राचीन तान्त्रिक तथा साधनामूलक शिक्षालाई संरक्षण गर्ने परम्पराका रूपमा निङ्मा सम्प्रदाय विकसित भएको हो । यही कारणले यसलाई “पुरानो अनुवाद परम्परा” पनि भनिन्छ ।
निङ्मा सम्प्रदायको विकासमा गुरु पद्मसम्भवको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रहेको छ । तिब्बती बौद्ध समाजमा उनलाई दोस्रो बुद्धका रूपमा श्रद्धापूर्वक स्मरण गरिन्छ । तिब्बतमा बौद्ध धर्म फैलाउन जाँदा उनले स्थानीय धार्मिक विश्वास, बोन परम्परा तथा सांस्कृतिक तत्त्वहरूसँग बौद्ध धर्मलाई समन्वय गरे । यसले गर्दा तिब्बती जनताले बौद्ध धर्मलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न थाले । निङ्मा परम्पराले गुरु पद्मसम्भवका शिक्षालाई आफ्नो मुख्य आधार मान्छ र उनलाई आध्यात्मिक मार्गदर्शकका रूपमा उच्च सम्मान दिन्छ ।
निङ्मा सम्प्रदायको प्रमुख विशेषता यसको गूढ तान्त्रिक साधना हो । यस परम्परामा मन्त्र, मुद्रा, मण्डल, देवयोग, ध्यान तथा योग साधनालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ । साधकले गुरुबाट दीक्षा प्राप्त गरेपछि विशेष साधना गर्नुपर्ने मान्यता रहेको छ । यस सम्प्रदायले बाह्य पूजा मात्र होइन, मनको शुद्धि तथा प्रत्यक्ष आध्यात्मिक अनुभूतिलाई बढी महत्त्व दिन्छ ।
निङ्मा परम्पराको सबैभन्दा विशिष्ट शिक्षा “जोगचेन” हो । जोगचेनको अर्थ “महान् पूर्णता” भन्ने हुन्छ । यस शिक्षाअनुसार प्रत्येक प्राणीभित्र बुद्धत्वको स्वाभाविक गुण विद्यमान हुन्छ, तर अज्ञान, मोह तथा भ्रमका कारण मानिसले त्यसलाई चिन्न सक्दैन । ध्यान तथा साधनामार्फत मनको वास्तविक स्वरूपलाई प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूति गर्नु नै जोगचेन साधनाको मुख्य उद्देश्य हो । निङ्मा सम्प्रदायमा जोगचेनलाई अत्यन्त उच्च तथा गहन आध्यात्मिक साधनाका रूपमा हेरिन्छ ।
यस सम्प्रदायमा “तेर्मा” परम्पराको पनि विशेष महत्त्व रहेको छ । धार्मिक विश्वासअनुसार गुरु पद्मसम्भवले भविष्यका लागि धेरै गूढ शिक्षाहरू लुकाएर राखेका थिए, जसलाई “तेर्मा” भनिन्छ । ती शिक्षाहरू पछि विभिन्न आध्यात्मिक साधकहरूले पुनः प्राप्त गरेका थिए । यस्ता शिक्षालाई पुनः प्राप्त गर्ने व्यक्तिलाई “तेर्तोन” भनिन्छ । निङ्मा सम्प्रदायको धार्मिक तथा आध्यात्मिक विकासमा तेर्मा परम्पराले ठूलो भूमिका खेलेको छ ।
निङ्मा सम्प्रदायमा विभिन्न देवता तथा प्रतीकहरूको पूजा पनि गरिन्छ । विशेषगरी गुरु पद्मसम्भव, अमिताभ बुद्ध, अवलोकितेश्वर तथा तारा देवीलाई अत्यन्त श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ । यस सम्प्रदायका धार्मिक अनुष्ठानहरूमा मन्त्रपाठ, घण्टी, डमरु, मण्डल तथा तान्त्रिक विधिहरूको प्रयोग गरिन्छ । तिब्बतमा राजनीतिक परिवर्तन तथा सङ्घर्षका समयमा पनि निङ्मा सम्प्रदायले आफ्नो धार्मिक परम्परालाई जोगाएर राख्न सफल भयो । पछि यो परम्परा नेपाल, भूटान, सिक्किम, लद्दाख तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा पनि फैलियो । विशेषगरी भूटानको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा निङ्मा परम्पराको गहिरो प्रभाव रहेको छ । नेपालका हिमाली क्षेत्र तथा शेर्पा समुदायमा पनि यस सम्प्रदायको प्रभाव देखिन्छ ।
निङ्मा सम्प्रदाय केवल धार्मिक परम्परा मात्र नभई तिब्बती कला, साहित्य, सङ्गीत तथा संस्कृति संरक्षण गर्ने एक महत्त्वपूर्ण केन्द्र पनि हो । यस परम्पराका गुम्बा, भित्तेचित्र, थाङ्का कला, धार्मिक नृत्य तथा संस्कारहरूले हिमाली सभ्यताको समृद्ध इतिहासलाई झल्काउँछन् । यसरी निङ्मा सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो, गूढ तथा आध्यात्मिक रूपमा समृद्ध शाखा हो । गुरु पद्मसम्भवका शिक्षामा आधारित यस परम्पराले ध्यान, करुणा, प्रज्ञा तथा आत्मिक अनुभूतिलाई केन्द्रमा राख्दै तिब्बत तथा हिमाली क्षेत्रको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको छ ।
निङ्मा परम्परा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको सबैभन्दा पुरानो शाखा भएकाले यसको पूजा विधि, तान्त्रिक साधना तथा गुरु पद्मसम्भवका शिक्षालाई अनुसरण गर्ने धेरै उपपरम्परा तथा धार्मिक समूहहरू विकसित भएका छन् । निङ्मा परम्परालाई “पुरानो अनुवाद परम्परा” पनि भनिन्छ, किनकि यसले तिब्बतमा प्रारम्भिक कालमा अनुवाद गरिएका बौद्ध तान्त्रिक ग्रन्थ तथा साधनालाई जोगाएर राखेको मानिन्छ । निङ्मा परम्पराभित्र मुख्य रूपमा विभिन्न मठीय परम्परा तथा साधनागत शाखाहरू रहेका छन् । तीमध्ये दोर्जे द्राक, मिन्ड्रोलिङ, काठोक, पल्युल, सेचेन तथा जोगचेन परम्पराहरू अत्यन्त प्रसिद्ध मानिन्छन् । यी सबै शाखाहरूले गुरु पद्मसम्भवको शिक्षालाई आधार मानेर ध्यान, मन्त्र, मुद्रा तथा तान्त्रिक साधना गर्ने परम्परा अनुसरण गर्छन् ।
काठोक परम्परा निङ्मा सम्प्रदायको प्राचीन तथा प्रभावशाली शाखामध्ये एक हो । यस शाखाले ध्यान, तन्त्र तथा जोगचेन साधनालाई विशेष महत्त्व दिन्छ । तिब्बतको खाम क्षेत्रमा यसको ठूलो प्रभाव रहेको थियो । काठोक गुम्बाहरू शिक्षा तथा साधनाका प्रमुख केन्द्र मानिन्थे । पल्युल परम्परा पनि निङ्मा सम्प्रदायको महत्त्वपूर्ण शाखा हो । यस शाखाले करुणा, बोधिचित्त तथा गहन ध्यान साधनामा विशेष जोड दिन्छ । तिब्बत, नेपाल, भारत तथा भूटानमा यस परम्पराका अनुयायीहरू पाइन्छन् । मिन्ड्रोलिङ परम्परा विद्या, तन्त्र, धार्मिक सङ्गीत तथा संस्कारका लागि प्रसिद्ध छ । यस शाखाले धार्मिक अनुष्ठान, पूजा विधि तथा तान्त्रिक संस्कारलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गरेको मानिन्छ । तिब्बती बौद्ध कला तथा सङ्गीत संरक्षणमा पनि यसको ठूलो योगदान रहेको छ । सेचेन परम्पराले जोगचेन साधना तथा गुरुयोगलाई विशेष महत्त्व दिन्छ । यस शाखाका गुरुहरू आध्यात्मिक ध्यान तथा करुणामय शिक्षाका लागि प्रसिद्ध छन् । नेपालको बौद्ध क्षेत्रमा रहेको सेचेन गुम्बा यस परम्पराको एक महत्त्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छ ।
जोगचेन परम्परा निङ्मा सम्प्रदायको अत्यन्त गहन तथा उच्च आध्यात्मिक साधनाको मार्ग मानिन्छ । “जोगचेन” को अर्थ “महान् पूर्णता” भन्ने हुन्छ । यस साधनाअनुसार प्रत्येक प्राणीभित्र बुद्धत्वको स्वाभाविक गुण विद्यमान हुन्छ र ध्यानमार्फत त्यसलाई प्रत्यक्ष अनुभूति गर्न सकिन्छ । निङ्मा परम्पराका अधिकांश शाखाहरूले जोगचेनलाई सर्वोच्च साधनाका रूपमा सम्मान गर्छन् । निङ्मा पूजा विधिमा गुरु पद्मसम्भवको पूजा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । उनलाई दोस्रो बुद्धका रूपमा श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ । साथै अमिताभ बुद्ध, अवलोकितेश्वर, वज्रयोगिनी, तारा देवी तथा विभिन्न रक्षक देवताहरूको पनि पूजा गरिन्छ । पूजा विधिमा मन्त्रपाठ, घण्टी, डमरु, दीप, धूप, मण्डल अर्पण तथा तान्त्रिक अनुष्ठानहरूको प्रयोग गरिन्छ ।
यस परम्परामा “तेर्मा” परम्पराको पनि ठूलो महत्त्व रहेको छ । धार्मिक विश्वासअनुसार गुरु पद्मसम्भवले भविष्यका लागि धेरै गूढ शिक्षाहरू लुकाएर राखेका थिए । ती शिक्षाहरू पछि विभिन्न आध्यात्मिक साधकहरूले पुनः प्राप्त गरेका थिए । ती साधकहरूलाई “तेर्तोन” भनिन्छ । निङ्मा सम्प्रदायका धेरै शाखाहरूले तेर्मा शिक्षालाई विशेष सम्मान दिन्छन् । निङ्मा परम्पराको प्रभाव तिब्बतबाट नेपाल, भूटान, सिक्किम, लद्दाख तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा फैलिएको थियो । विशेषगरी शेर्पा, तामाङ, भोटिया तथा हिमाली बौद्ध समुदायहरूमा यस परम्पराको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देखिन्छ । भूटानको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा पनि निङ्मा परम्पराले गहिरो प्रभाव पारेको छ ।
यसरी निङ्मा पूजा विधि मान्ने विभिन्न शाखा तथा परम्पराहरू भए तापनि ती सबैको मूल आधार गुरु पद्मसम्भवका शिक्षा, जोगचेन साधना, तान्त्रिक पूजा, करुणा तथा बुद्धत्व प्राप्तिको मार्ग नै हो । यी सम्प्रदायहरूले हिमाली क्षेत्रको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेका छन् ।
काग्यू सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको अर्को प्रमुख तथा प्रभावशाली शाखा हो । “काग्यू” शब्दको अर्थ सामान्य रूपमा “मौखिक उपदेशको परम्परा” वा “गुरुबाट शिष्यमा प्रवाहित हुने शिक्षा” भन्ने बुझिन्छ । यस सम्प्रदायले गुरु–शिष्य परम्परा, ध्यान साधना, योग तथा प्रत्यक्ष आध्यात्मिक अनुभूतिलाई अत्यन्त महत्त्व दिन्छ । तिब्बती बौद्ध धर्मका प्रमुख शाखामध्ये काग्यू सम्प्रदायलाई विशेष रूपमा ध्यान र योग साधनाको परम्पराका रूपमा चिनिन्छ । काग्यू सम्प्रदायको मूल आधार भारतका महान् बौद्ध सिद्धाचार्यहरूको शिक्षामा आधारित रहेको छ । यस परम्पराको प्रारम्भिक विकासमा तिलोपा र नारोपाको विशेष योगदान रहेको थियो । तिलोपा एक महान् भारतीय तान्त्रिक साधक थिए, जसले गहन ध्यान तथा योग साधनाद्वारा आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त गरेका थिए । उनका प्रमुख शिष्य नारोपा पनि अत्यन्त विद्वान् तथा सिद्ध योगी मानिन्छन् । नारोपाले अनेकौँ कठिन तपस्या तथा साधनापछि आफ्ना गुरुबाट गूढ शिक्षाहरू प्राप्त गरेका थिए ।
नारोपाका शिक्षालाई तिब्बतमा ल्याउने कार्य मार्पा लोत्सावाले गरेका थिए । मार्पा एक महान् अनुवादक तथा साधक थिए, जसले भारतमा आएर तिलोपा र नारोपाको परम्परागत शिक्षा ग्रहण गरेका थिए । उनले संस्कृत बौद्ध ग्रन्थहरूलाई तिब्बती भाषामा अनुवाद गरी तिब्बतमा प्रचार गरे । यसरी भारतीय तान्त्रिक तथा ध्यान परम्परा तिब्बतमा व्यवस्थित रूपमा फैलिन थाल्यो । मार्पाका प्रमुख शिष्य मिलारेपा काग्यू सम्प्रदायका सबैभन्दा प्रसिद्ध योगी तथा कविका रूपमा चिनिन्छन् । मिलारेपाको जीवन तिब्बती बौद्ध इतिहासमा अत्यन्त प्रेरणादायी मानिन्छ । प्रारम्भिक जीवनमा उनले विभिन्न गल्ती तथा पापकर्म गरेका थिए, तर पछि गहन तपस्या, ध्यान तथा साधनाद्वारा आत्मशुद्धि गरी महान् योगी बने । उनले हिमाली गुफाहरूमा कठोर साधना गर्दै आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त गरेका थिए । उनका गीत, उपदेश तथा जीवनकथाले तिब्बती समाजमा गहिरो प्रभाव पारेको छ ।
मिलारेपाका शिष्य गाम्पोपाले काग्यू सम्प्रदायलाई व्यवस्थित धार्मिक स्वरूप प्रदान गरेका थिए । उनले ध्यान तथा योग परम्परालाई बौद्ध दर्शन, अनुशासन तथा विहार प्रणालीसँग जोड्दै सम्प्रदायलाई व्यापक रूपमा फैलाए । त्यसपछि काग्यू सम्प्रदायका अनेक शाखाहरू विकसित भए । काग्यू सम्प्रदायको मुख्य विशेषता ध्यान तथा योग साधना हो । यस सम्प्रदायले “महामुद्रा” नामक गहन ध्यान शिक्षालाई अत्यन्त महत्त्व दिन्छ । महामुद्राको अर्थ “महान् छाप” वा “परम सत्यको अनुभूति” भन्ने हुन्छ । यस शिक्षाअनुसार मानिसले ध्यानद्वारा मनको वास्तविक स्वरूपलाई प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूति गर्न सक्छ । काग्यू परम्पराले बौद्ध ज्ञानलाई केवल सैद्धान्तिक अध्ययनमा सीमित नराखी प्रत्यक्ष अनुभवद्वारा बुझ्नुपर्ने कुरामा जोड दिन्छ । यस सम्प्रदायमा “नारोपाका छ योग” पनि अत्यन्त प्रसिद्ध छन् । यी योग साधनाहरूमा शरीर, मन तथा चेतनाको गहन अभ्यास गरिन्छ । तपस्या, प्राण साधना, स्वप्न योग तथा ध्यानमार्फत साधकले आध्यात्मिक उन्नति गर्ने विश्वास गरिन्छ ।
काग्यू सम्प्रदायमा गुरुको स्थान अत्यन्त उच्च हुन्छ । साधकले गुरुबाट प्रत्यक्ष दीक्षा तथा उपदेश प्राप्त गरी साधना गर्नुपर्ने मान्यता रहेको छ । गुरु–शिष्यबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई यस सम्प्रदायले मुक्ति प्राप्तिको आधार मान्छ । यस सम्प्रदायका अनेक शाखाहरू विकसित भएका छन् । तीमध्ये कर्मा काग्यू सबैभन्दा प्रसिद्ध शाखा हो । कर्मापा परम्परा यही शाखासँग सम्बन्धित छ । कर्मापालाई तिब्बती बौद्ध धर्मको पहिलो पुनर्जन्म परम्पराका रूपमा पनि मानिन्छ । कर्मापा धार्मिक तथा आध्यात्मिक नेताका रूपमा सम्मानित छन् । काग्यू सम्प्रदाय तिब्बतबाट नेपाल, भूटान, सिक्किम, लद्दाख तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएको थियो । नेपालका हिमाली समुदाय, विशेषगरी शेर्पा तथा तामाङ समाजमा यस सम्प्रदायको प्रभाव देखिन्छ । यस परम्पराका गुम्बा, ध्यान केन्द्र तथा धार्मिक संस्कारहरू हिमाली संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण अंश बनेका छन् ।
काग्यू सम्प्रदायले तिब्बती कला, साहित्य, सङ्गीत तथा आध्यात्मिक परम्परामा पनि ठूलो योगदान दिएको छ । मिलारेपाका आध्यात्मिक गीतहरू, गुम्बाका भित्तेचित्रहरू तथा ध्यान परम्पराले हिमाली सभ्यताको समृद्ध सांस्कृतिक इतिहासलाई झल्काउँछन् । यसरी काग्यू सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक गहन ध्यान, योग तथा आध्यात्मिक अनुभूतिमा आधारित परम्परा हो । गुरु–शिष्य परम्परा, महामुद्रा साधना तथा आत्मिक अनुभूतिलाई केन्द्रमा राख्दै यस सम्प्रदायले तिब्बत तथा हिमाली क्षेत्रको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको छ ।
काग्यू परम्परा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक प्रमुख शाखा भएकाले यसको पूजा विधि, ध्यान साधना तथा गुरु–शिष्य परम्परालाई मान्ने धेरै उपसम्प्रदायहरू विकसित भएका छन् । यी सम्प्रदायहरूले मूल रूपमा तिलोपा, नारोपा, मार्पा, मिलारेपा तथा गाम्पोपाबाट आएको काग्यू शिक्षालाई अनुसरण गर्छन् । यद्यपि साधना, सङ्गठन तथा परम्परागत अभ्यासमा केही भिन्नता पाइन्छ । काग्यू परम्पराभित्र सबैभन्दा प्रसिद्ध शाखा कर्मा काग्यू हो । यस शाखाको नेतृत्व कर्मापाले गर्ने परम्परा रहेको छ । कर्मापा तिब्बती बौद्ध धर्ममा पुनर्जन्म परम्पराका प्रमुख धार्मिक गुरुमध्ये एक मानिन्छन् । कर्मा काग्यू सम्प्रदाय ध्यान, महामुद्रा साधना तथा गुरुयोगका लागि विशेष प्रसिद्ध छ । नेपाल, भूटान, सिक्किम तथा भारतका हिमाली क्षेत्रहरूमा यस सम्प्रदायका धेरै गुम्बाहरू रहेका छन् ।
द्रुक्पा काग्यू काग्यू परम्पराको अर्को महत्त्वपूर्ण शाखा हो । यस सम्प्रदायको प्रभाव विशेषगरी भूटान, लद्दाख तथा नेपालको केही हिमाली क्षेत्रमा देखिन्छ । भूटानको राष्ट्रिय धार्मिक परम्परामा द्रुक्पा काग्यूको गहिरो प्रभाव रहेको छ । यस शाखाले ध्यान, योग तथा तान्त्रिक साधनालाई विशेष महत्त्व दिन्छ । धार्मिक नृत्य, पूजा तथा गुम्बा संस्कृतिमा पनि यस परम्परा अत्यन्त समृद्ध मानिन्छ । द्रिकुङ काग्यू पनि काग्यू परम्पराको एक प्रभावशाली शाखा हो । यस सम्प्रदायले ध्यान, करुणा तथा मृत्युपछिको चेतनासम्बन्धी साधनालाई विशेष महत्त्व दिन्छ । “फोवा” नामक चेतना स्थानान्तरण साधना यस शाखामा अत्यन्त प्रसिद्ध छ । तिब्बत तथा नेपालका हिमाली क्षेत्रहरूमा यस सम्प्रदायका अनुयायीहरू पाइन्छन् । ताक्लुङ काग्यू शाखा पनि काग्यू परम्पराबाट विकसित भएको हो । यसले तपस्या, सादगी तथा ध्यानमय जीवनलाई प्राथमिकता दिन्छ । यस शाखाका भिक्षुहरू कठोर साधना तथा आध्यात्मिक अनुशासनका लागि परिचित थिए ।
बारोम काग्यू तथा येल्पा काग्यू पनि काग्यू परम्पराका ऐतिहासिक शाखाहरू मानिन्छन् । यद्यपि आज ती शाखाहरूको प्रभाव अन्य प्रमुख शाखाहरूको तुलनामा कम देखिन्छ, तर तिब्बती बौद्ध इतिहासमा उनीहरूको योगदान महत्त्वपूर्ण रहेको छ । काग्यू परम्पराका सबै शाखाहरूले गुरु–शिष्य परम्परा, महामुद्रा साधना, ध्यान, योग तथा नारोपाका छ योगलाई महत्त्व दिन्छन् । पूजा विधिमा मन्त्रपाठ, ध्यान, मण्डल अर्पण, घण्टी, डमरु, दीप तथा तान्त्रिक अनुष्ठानहरूको प्रयोग गरिन्छ । गुरुयोग, अवलोकितेश्वर पूजा तथा महाकाल जस्ता रक्षक देवताको पूजा पनि काग्यू परम्परामा प्रचलित छन् । यसरी काग्यू पूजा विधि मान्ने विभिन्न सम्प्रदायहरू भए तापनि ती सबैको मूल आधार ध्यान, गुरु–शिष्य परम्परा, करुणा तथा आध्यात्मिक अनुभूति नै हो । यी सम्प्रदायहरूले तिब्बत, नेपाल, भूटान तथा सम्पूर्ण हिमाली क्षेत्रको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पारेका छन् ।
साक्य सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको तेस्रो प्रमुख तथा ऐतिहासिक रूपमा अत्यन्त प्रभावशाली शाखा हो । तिब्बती बौद्ध धर्मका चार प्रमुख सम्प्रदायमध्ये साक्य परम्परालाई विशेषगरी विद्या, तर्क, दर्शन तथा तान्त्रिक साधनाको समन्वित परम्पराका रूपमा चिनिन्छ । “साक्य” शब्दको अर्थ “फुस्रो माटो” भन्ने हुन्छ । तिब्बतको एउटा स्थानमा फुस्रो रङको जमिनमा निर्माण गरिएको गुम्बाबाट यस सम्प्रदायको नाम रहन गएको मानिन्छ । साक्य सम्प्रदायको स्थापना एघारौँ शताब्दीमा खोन कोन्चोक ग्याल्पोले गरेका थिए । उनले तिब्बतमा पहिलो साक्य गुम्बाको स्थापना गरेपछि यो परम्परा क्रमशः विस्तार हुँदै गयो । पछि उनका वंशज तथा विद्वान् गुरुहरूले यस सम्प्रदायलाई व्यवस्थित धार्मिक तथा दार्शनिक स्वरूप प्रदान गरेका थिए । साक्य परम्पराको विकासमा विशेषगरी साक्य पण्डित तथा फाग्पाको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।
साक्य पण्डित तिब्बती बौद्ध इतिहासका महान् विद्वान्, दार्शनिक तथा लेखकका रूपमा प्रसिद्ध छन् । उनले बौद्ध दर्शन, तर्कशास्त्र तथा विनयसम्बन्धी अनेक ग्रन्थ लेखेका थिए । उनका शिक्षाले साक्य सम्प्रदायलाई केवल तान्त्रिक साधनामा सीमित नराखी विद्वत्तापूर्ण धार्मिक परम्पराका रूपमा स्थापित गरायो । फाग्पाले मङ्गोल शासक कुब्लाइ खानसँग घनिष्ठ सम्बन्ध स्थापना गरेका थिए । यस सम्बन्धका कारण साक्य सम्प्रदायले तिब्बतको राजनीतिक तथा प्रशासनिक क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव प्राप्त गर्यो । केही समयसम्म तिब्बतको शासन व्यवस्थामा पनि साक्य सम्प्रदायको प्रत्यक्ष प्रभाव रहेको थियो । यसरी साक्य परम्पराले धार्मिक मात्र होइन, राजनीतिक इतिहासमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको पाइन्छ ।
साक्य सम्प्रदायको मुख्य विशेषता तान्त्रिक साधना, दर्शन तथा अनुशासित अध्ययन हो । यस परम्पराले महायान तथा बज्रयानका शिक्षालाई समन्वय गर्दै गहन आध्यात्मिक साधनालाई विकसित गरेको छ । विशेषगरी “लाम्द्रे” नामक शिक्षा यस सम्प्रदायको अत्यन्त प्रसिद्ध तथा विशिष्ट साधना प्रणाली मानिन्छ । “लाम्द्रे” को अर्थ “मार्ग र फल” भन्ने हुन्छ । यस शिक्षाअनुसार साधकले साधनामार्फत क्रमशः बुद्धत्व प्राप्त गर्न सक्छ । साक्य परम्परामा गुरु–शिष्य सम्बन्धलाई अत्यन्त महत्त्व दिइन्छ । साधकले गुरुबाट दीक्षा प्राप्त गरी मन्त्र, ध्यान, देवयोग तथा तान्त्रिक साधना गर्ने परम्परा रहेको छ । यस सम्प्रदायका धार्मिक अनुष्ठानहरूमा मन्त्रपाठ, मण्डल अर्पण, घण्टी, डमरु तथा विभिन्न तान्त्रिक विधिहरूको प्रयोग गरिन्छ ।
यस सम्प्रदायले तिब्बती बौद्ध दर्शन तथा तर्कशास्त्रको विकासमा ठूलो योगदान दिएको छ । साक्य विद्वान्हरूले बौद्ध ग्रन्थहरूको अध्ययन, व्याख्या तथा अनुवादमा उल्लेखनीय कार्य गरेका थिए । तिब्बती भाषा तथा साहित्यको विकासमा पनि साक्य परम्पराको ठूलो प्रभाव रहेको मानिन्छ । साक्य सम्प्रदायको प्रभाव तिब्बतबाट नेपाल, मङ्गोलिया, भूटान तथा हिमाली क्षेत्रका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएको थियो । नेपालका केही हिमाली बौद्ध समुदायमा यस परम्पराको प्रभाव देखिन्छ । साक्य गुम्बाहरू शिक्षा, ध्यान तथा धार्मिक संस्कारका प्रमुख केन्द्रका रूपमा विकसित भएका थिए । यस सम्प्रदायको कला तथा संस्कृतिमा पनि विशेष योगदान रहेको छ । साक्य गुम्बाका भित्तेचित्र, थाङ्का कला, मूर्तिकला तथा धार्मिक सङ्गीतले तिब्बती सभ्यताको समृद्ध सांस्कृतिक परम्परालाई झल्काउँछन् । यसरी साक्य सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक महत्त्वपूर्ण शाखा हो, जसले तान्त्रिक साधना, विद्या, दर्शन तथा राजनीतिक नेतृत्वलाई एकसाथ समेट्दै तिब्बती धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासमा गहिरो प्रभाव पारेको छ ।
साक्य सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक प्रमुख शाखा भएकाले यसको पूजा विधि, तान्त्रिक साधना तथा दार्शनिक शिक्षालाई अनुसरण गर्ने विभिन्न उपशाखा तथा धार्मिक परम्पराहरू विकसित भएका छन् । यद्यपि साक्य परम्परा अन्य केही सम्प्रदायजस्तो धेरै उपसम्प्रदायमा विभाजित नभए पनि यसभित्र विभिन्न धार्मिक वंश, मठीय परम्परा तथा साधनागत शाखाहरू रहेका छन् । यी सबै शाखाहरूले “लाम्द्रे” शिक्षा, गुरु–शिष्य परम्परा तथा तान्त्रिक पूजा विधिलाई मूल आधारका रूपमा मान्छन् । साक्य परम्पराको मुख्य तथा मूल शाखालाई नै साक्य सम्प्रदाय भनिन्छ । यसको केन्द्र तिब्बतको साक्य गुम्बा थियो । यस शाखाले बुद्धका महायान तथा बज्रयान शिक्षालाई समन्वय गर्दै दर्शन, तर्क तथा तान्त्रिक साधनालाई विशेष महत्त्व दिएको छ । साक्य पूजा विधिमा मन्त्रपाठ, मण्डल अर्पण, घण्टी, डमरु, दीप, धूप तथा देवयोग साधनाको प्रयोग गरिन्छ ।
साक्य सम्प्रदायभित्र नगोर परम्परा अत्यन्त प्रसिद्ध शाखा मानिन्छ । नगोर शाखाले तान्त्रिक साधना तथा विशेषगरी हेवज्र तन्त्रसम्बन्धी शिक्षालाई धेरै महत्त्व दिन्छ । यस शाखाका गुम्बाहरू तिब्बत, नेपाल तथा हिमाली क्षेत्रका केही भागहरूमा रहेका छन् । नगोर परम्पराका भिक्षुहरू गहन तान्त्रिक साधना तथा धार्मिक अनुष्ठानका लागि प्रसिद्ध थिए । त्सार परम्परा पनि साक्य सम्प्रदायको एक महत्त्वपूर्ण शाखा हो । यस शाखाले गूढ तान्त्रिक साधना, मन्त्र तथा धार्मिक अनुष्ठानलाई विशेष महत्त्व दिन्छ । त्सार परम्परामा विभिन्न रक्षक देवता तथा तान्त्रिक देवताको पूजा प्रचलित रहेको पाइन्छ । धार्मिक नृत्य, मण्डल पूजा तथा दीक्षासम्बन्धी विधिहरू यस शाखामा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् । साक्य परम्पराले “लाम्द्रे” शिक्षालाई आफ्नो मुख्य आध्यात्मिक आधार मान्छ । साक्य पूजा विधि मान्ने सबै शाखाहरूले लाम्द्रे शिक्षालाई विशेष सम्मान गर्छन् । यस सम्प्रदायमा गुरुको स्थान अत्यन्त उच्च मानिन्छ । साक्य पूजा विधिमा धार्मिक सङ्गीत, शङ्ख, घण्टी, डमरु, मण्डल तथा विशेष तान्त्रिक प्रतीकहरूको प्रयोग गरिन्छ ।
गेलुग सम्प्रदाय तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको एक प्रमुख तथा अत्यन्त प्रभावशाली शाखा हो । तिब्बती बौद्ध धर्मका चार प्रमुख सम्प्रदायमध्ये गेलुग परम्परालाई विशेषगरी अनुशासन, विद्या, नैतिकता तथा व्यवस्थित धार्मिक अध्ययनका लागि चिनिन्छ । “गेलुग” शब्दको अर्थ सामान्य रूपमा “सदाचारको मार्ग” वा “धर्मपरायण परम्परा” भन्ने बुझिन्छ । यस सम्प्रदायलाई पहेँलो टोपी परम्परा पनि भनिन्छ, किनकि यसका भिक्षुहरूले पहेँलो रङको विशेष टोपी प्रयोग गर्ने परम्परा विकसित गरेका थिए । गेलुग सम्प्रदायको स्थापना चौधौँ शताब्दीको अन्त्य तथा पन्ध्रौँ शताब्दीको प्रारम्भतिर महान् तिब्बती विद्वान् तथा धर्मसुधारक जे सोङ्खापाले गरेका थिए । जे सोङ्खापा तिब्बती बौद्ध इतिहासका अत्यन्त महान् दार्शनिक, साधक तथा शिक्षक मानिन्छन् ।
जे सोङ्खापाले बौद्ध दर्शन तथा साधनालाई व्यवस्थित रूपमा व्याख्या गरेका थिए । उनले महायान तथा बज्रयान शिक्षालाई समन्वय गर्दै अध्ययन, चिन्तन तथा ध्यानलाई समान रूपमा महत्त्व दिए । विशेषगरी “लामरिम” अर्थात् “क्रमिक आध्यात्मिक मार्ग” सम्बन्धी उनका शिक्षाले मानिसलाई क्रमशः नैतिकता, करुणा, प्रज्ञा तथा बुद्धत्वतर्फ अग्रसर गराउने मार्ग प्रस्तुत गरेको छ । गेलुग सम्प्रदायले तान्त्रिक साधनालाई स्वीकार गरे तापनि यसले अनुशासन तथा विद्वत्तालाई विशेष प्राथमिकता दियो । भिक्षुहरूले कठोर विनय पालन, नियमित अध्ययन तथा दार्शनिक बहस गर्नुपर्ने परम्परा स्थापित गरियो । जे सोङ्खापाले गान्देन गुम्बाको स्थापना गरेका थिए, जुन गेलुग सम्प्रदायको पहिलो प्रमुख गुम्बा मानिन्छ । पछि सेरा तथा देपुङ जस्ता विशाल गुम्बाहरू पनि स्थापना भए । गेलुग सम्प्रदायको प्रभाव क्रमशः सम्पूर्ण तिब्बतमा फैलिन थाल्यो । पछि दलाई लामा परम्परा यही सम्प्रदायसँग सम्बन्धित बन्यो । पाँचौँ दलाई लामाको समयमा तिब्बतको धार्मिक तथा राजनीतिक नेतृत्व मुख्य रूपमा गेलुग सम्प्रदायको हातमा आएको थियो ।
गेलुग पूजा विधिमा मन्त्रपाठ, मण्डल अर्पण, घण्टी, डमरु, ध्यान तथा तान्त्रिक साधनाको प्रयोग गरिन्छ । यस सम्प्रदायले अवलोकितेश्वर, मञ्जुश्री, तारा देवी तथा विभिन्न बुद्ध र बोधिसत्त्वहरूको पूजा गर्दछ । गेलुग परम्पराको मुख्य आधार गान्देन, सेरा तथा देपुङ नामक तीन महान् गुम्बा परम्परालाई मानिन्छ । ताशी ल्हुनपो परम्परा पनि गेलुग सम्प्रदायसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण शाखा हो, जुन पन्चेन लामाको प्रमुख गुम्बा परम्परा मानिन्छ । यसरी गेलुग पूजा विधि मान्ने विभिन्न गुम्बा परम्परा तथा धार्मिक शाखाहरू भए तापनि ती सबैको मूल आधार जे सोङ्खापाका शिक्षा, अनुशासन, करुणा, प्रज्ञा तथा बुद्धत्व प्राप्तिको मार्ग नै हो ।
शिङ्गोन बौद्ध परम्परा जापानमा विकसित भएको एक गूढ तथा तान्त्रिक बौद्ध परम्परा हो, जसलाई बज्रयान बौद्ध धर्मको जापानी स्वरूपका रूपमा पनि हेरिन्छ । “शिङ्गोन” शब्दको अर्थ “सत्य वचन” वा “पवित्र मन्त्र” भन्ने हुन्छ । यस परम्पराको स्थापना नवौँ शताब्दीमा महान् जापानी बौद्ध गुरु कुकाइले गरेका थिए, जसलाई पछि “कोबो दाइशी” नामले पनि सम्मानपूर्वक स्मरण गरियो । कुकाइले चीन गएर तान्त्रिक बौद्ध धर्मको अध्ययन गरी जापानमा यसको प्रचार गरेका थिए । यस परम्परामा वैरोचन बुद्धलाई सर्वोच्च बुद्धका रूपमा मानिन्छ । मण्डल शिङ्गोन परम्पराको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो । “गोमा” नामक अग्नि पूजा यस परम्पराको अत्यन्त प्रसिद्ध धार्मिक अनुष्ठान हो ।
नेवार बज्रयान परम्परा नेपाल विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकामा विकसित भएको एक प्राचीन, समृद्ध तथा विशिष्ट बौद्ध परम्परा हो । यो परम्परा महायान तथा बज्रयान बौद्ध धर्मको स्थानीय नेवारी संस्कृति, कला, वास्तुकला तथा सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा समन्वय भएर विकसित भएको मानिन्छ । नेवार बज्रयान परम्पराको मुख्य विशेषता भनेको बौद्ध तन्त्र, पूजा, संस्कार तथा गृहस्थ जीवनको समन्वय हो । यहाँ ‘वज्राचार्य’ तथा ‘शाक्य’ समुदायका पूजारीहरूले धार्मिक अनुष्ठान सञ्चालन गर्ने परम्परा विकसित भयो । काठमाडौँ उपत्यकाका स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, चाबहिल, पाटन तथा भक्तपुर क्षेत्रका अनेकौँ विहार तथा चैत्यहरू नेवार बज्रयान परम्पराका ऐतिहासिक केन्द्र मानिन्छन् । सम्यक महादान, पञ्चदान, गुन्ला धर्म, मत्स्येन्द्रनाथ जात्रा तथा दीपङ्कर बुद्ध यात्राहरू यस परम्पराका अत्यन्त प्रसिद्ध पर्वहरू हुन् ।
नेपाल तथा हिमाली क्षेत्रका विभिन्न बौद्ध समुदायहरूले बज्रयान बौद्ध धर्मका फरक–फरक परम्पराहरू अनुसरण गर्छन् । तामाङ समुदायले मुख्य रूपमा निङ्मा तथा काग्यू परम्परालाई अनुसरण गर्छन् । शेर्पा समुदायले मुख्य रूपमा निङ्मा परम्परा मान्ने गर्छन् र गुरु पद्मसम्भवलाई दोस्रो बुद्धका रूपमा पूजा गर्छन् । योल्मो समुदायले पनि निङ्मा बौद्ध परम्परालाई अनुसरण गर्छन् । गुरुङ समुदायले मुख्य रूपमा काग्यू तथा निङ्मा परम्पराको प्रभाव मान्ने गर्छन् । सिक्किम तथा दार्जिलिङ क्षेत्रका लेप्चा समुदायले निङ्मा परम्परालाई अनुसरण गर्छन् ।
भूटानमा मुख्य रूपमा तिब्बती बज्रयान बौद्ध धर्मको द्रुक्पा काग्यू परम्परा मान्ने गरिन्छ । सत्रौँ शताब्दीमा शाब्द्रुङ ङवाङ नामग्यालले यसलाई व्यवस्थित गरेका थिए । लद्दाखमा गेलुग तथा द्रुक्पा काग्यू परम्पराको वर्चस्व रहेको छ । अरुणाचल प्रदेशका मोनपा समुदायले गेलुग परम्परा मान्छन् भने खाम्ती समुदायले थेरवाद बौद्ध धर्म मान्छन् । हिमाचल प्रदेशको लाहौल–स्पीति, किन्नौर तथा धर्मशाला क्षेत्रमा गेलुग, काग्यू तथा निङ्मा परम्पराको गहिरो प्रभाव पाइन्छ । ताबो गुम्बालाई “हिमालयको अजान्ता” पनि भनिन्छ ।
यसरी सम्पूर्ण हिमाली क्षेत्रमा प्रचलित बज्रयान बौद्ध धर्मका विभिन्न शाखाहरूले यस क्षेत्रको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक जीवनलाई गहिरो रूपमा समृद्ध बनाएका छन् ।