कथा: सिन्दूरमुनि दबिएको मूल्य
रौतहटको फतुवा विजयपुरमाथि त्यो बिहान पनि कुहिरो झरेको थियो । तर त्यो कुहिरो खेतको थिएन । त्यो मानिसहरूको चेतनामा जमेको पुरानो धुवाँ थियो । सदियौँदेखि निभ्न नसकेको धुवाँ । दाइजोको धुवाँ ।
धानका बाला हावामा हल्का झुकेका थिए । तर गाउँका छोरीहरूको शिर अझ बढी झुकेको थियो । खेतमा फलेको अन्नले पेट त भरिन्थ्यो, तर समाजको लोभ कहिल्यै भरिँदैनथ्यो । प्रत्येक विवाह एउटा उत्सवभन्दा बढी एउटा बजार थियो । जहाँ छोरीहरू मुस्कानले होइन, मोटरसाइकल, सुन र नगदले जोखिन्थे ।
त्यही गाउँमा जन्मिएकी थिई—मैना ।
उसको नाम चराको थियो । तर उसका पखेटामा उडान थिएन । केवल परम्पराको भारी थियो ।
उसको बाबु रामनरेश यादव सानो किसान थियो । वर्षभरि पसिना रोप्थ्यो । ऋण फलाउँथ्यो । धानभन्दा बढी चिन्ता उम्रिन्थ्यो । आमा फूलमतीले पुराना सारीमा नयाँ टाँका हाल्थिन् । घरका भित्ताहरू चर्किएका थिए । तर उनीहरूको आत्मसम्मान अझै चर्किएको थिएन ।
मैनाका आँखा भने फरक थिए । ती आँखा आकाश हेर्थे । विद्यालयका पुस्तकहरूमा संसार खोज्थे । उसलाई लाग्थ्यो शिक्षा नदी हो । जसले सबै किनारा बराबर बनाउँछ । तर समाजले उसलाई सिकायो यहाँ नदी पनि जात हेरेर बग्छ । छोरी पनि दाइजो हेरेर बाँच्छे ।
ऊ पढाइमा सधैँ अब्बल थिई । विद्यालयको प्रार्थना सभामा जब पुरस्कार वितरण हुन्थ्यो, मैनाको नाम अनिवार्यजस्तै उच्चारण हुन्थ्यो । शिक्षकहरू गर्वले मुस्कुराउँदै भन्थे, “यो छोरी धेरै टाढा जान्छे । यसको भविष्य उज्यालो छ ।” ती शब्दहरू मैनाका लागि बिहानको पहिलो घामजस्ता थिए । उनीभित्र आशाको नयाँ अङ्कुर पलाउँथ्यो । तर विद्यालयको पर्खालभन्दा बाहिर अर्को संसार थियो, जहाँ ज्ञानभन्दा जात, प्रतिभाभन्दा परम्परा र सपनाभन्दा दाइजोको मूल्य ठूलो मानिन्थ्यो ।
गाउँका चौतारामा बस्ने वृद्धहरू, पान चपाउँदै गफ गर्ने युवाहरू र कुवाबाट पानी भर्ने महिलाहरू सबै एउटै वाक्य दोहोर्याउँथे “टाढा त जान्छे, तर पहिला दाइजो जुटाऊ ।” त्यो वाक्य कुनै सामान्य टिप्पणी थिएन । त्यो एउटा अदृश्य हँसिया थियो, जसले प्रत्येक सपनाको हरियो डाँठलाई बिस्तारै काटिरहेको थियो । त्यो शब्दले मैनाको आत्मविश्वासलाई होइन, सिङ्गो समाजको विवेकलाई घाइते बनाइरहेको थियो । शिक्षा उसका लागि आकाश थियो, तर समाजले उसको उडानको मूल्य पहिल्यै तोकिसकेको थियो ।
समय रुखझैँ मौन रूपमा अग्लिँदै गयो । ऋतु फेरिए । खेतमा धान पाके । बाढी आयो । फेरि हरियाली फर्कियो । तर गाउँको सोचमा कुनै मौसम परिवर्तन भएन । मैनाले स्नातक तह उत्कृष्ट नतिजासहित उत्तीर्ण गरिन् । गाउँभरि केही दिनसम्म उनको सफलताको चर्चा भयो । मानिसहरूले उनको प्रमाणपत्र हेरे । बधाई दिए । तर त्यो चर्चा धेरै टिकेन । केही दिनपछि उनको डिग्रीभन्दा उनको विवाहको चर्चा ठूलो बन्यो । गाउँलेहरूका लागि शिक्षित छोरी पनि अन्ततः दाइजोको खातामा लेखिने एउटा नाम मात्र थिई । उसको उपलब्धि कागजमा सीमित रह्यो, समाजको दृष्टिमा उसको मूल्य विवाहको बजारले निर्धारण गर्ने भयो ।
एक दिन जनकपुरबाट सम्बन्ध आयो । केटा सरकारी विद्यालयको शिक्षक थियो । परिवार सम्पन्न थियो । समाजमा प्रतिष्ठित मानिन्थ्यो । घरमा खुसीको हल्का उज्यालो फैलियो । फूलमतीले पुरानो पेटीबाट सहेजेर राखेका भाँडाकुँडा निकालेकी थिइन् । रामनरेशले आँगन सफा गरे । पाहुनाहरू आए । सबैका अनुहारमा मुस्कान थियो । चियाका कपहरूबाट बाफ उठिरहेको थियो । तर त्यो बाफभन्दा धेरै तातो मानिसहरूको मौन अपेक्षा थियो । केही सामान्य कुराकानीपछि केटाका काकाले बिस्तारै स्वर फेरे । उनी मुस्कुराइरहेकै थिए, तर त्यो मुस्कानभित्र व्यापारको हिसाब लुकेको थियो । उनले भने, “हामीलाई केही चाहिएको होइन । समाजको इज्जत मात्रै हो । एउटा मोटरसाइकल । दस तोला सुन । पन्ध्र लाख नगद । बाँकी त तपाईंहरूको इच्छा ।”
त्यो दिन “इच्छा” शब्द संसारकै सबैभन्दा निर्दयी शब्द बन्यो । इच्छा कहाँ थियो र ? त्यो त बाध्यता थियो । सामाजिक दबाबको अर्को नाम । सम्मानको आवरणमा लुकाइएको लोभ । रामनरेशको अनुहारको रङ पलभरमै हरायो । निधारका पसिनाका थोपा विस्तारै गालाबाट झर्दै माटोमा बिलाए । उनलाई लाग्यो, उनी छोरीका पिता होइनन्, आफ्नै सन्तानको मूल्य चुकाउन नसक्ने कुनै असफल व्यापारी हुन् । त्यो क्षण उनको आत्मसम्मान चिसो खरानीजस्तो भयो । घरभरि मौनता फैलियो । चियाको मिठास पनि तीतो लाग्न थाल्यो ।
त्यो रात गाउँमा पूर्णिमाको उज्यालो थियो । आकाशमा चन्द्रमा मुस्कुराइरहेको थियो । तर रामनरेशको घरभित्र अमावस्याको अन्धकार थियो । फूलमती धेरै बेरसम्म चुपचाप बसिन् । अन्ततः उनले बिस्तारै सोधिन्, “के गर्ने अब ?” त्यो प्रश्नमा एउटी आमाको डर, असहायता र भविष्यप्रतिको चिन्ता मिसिएको थियो । रामनरेशले उत्तर दिएनन् । कहिलेकाहीँ मौनता नै सबैभन्दा ठूलो विलाप हुन्छ । केही पीडाहरू शब्दले होइन, केवल निसास्सिएको सासले बोल्छन् ।
अर्को बिहानदेखि घरमा ऋणको यात्रा सुरु भयो । पहिले खेत बेचियो । त्यो खेत, जहाँ मैनाले बाल्यकालमा नाङ्गा खुट्टाले धान रोपेकी थिई । जहाँ उसका बाबुले पसिनालाई अन्नमा बदल्ने सपना देखेका थिए । त्यसपछि भैँसी बेचियो । अन्तिममा फूलमतीले विवाहमा माइतीबाट ल्याएको पुरानो सुनको सिक्री पनि बेच्नुपर्यो । तर लोभको पेट समुद्रभन्दा ठूलो हुँदो रहेछ । जति हाल्यो, त्यति भोक बढ्ने । दाइजो कुनै रकम थिएन । त्यो त एउटा यस्तो कुण्ड थियो, जसले मानिसको सम्पत्ति मात्र होइन, सम्मान पनि निल्थ्यो ।
विवाहको दिन आयो । रौतहटका सडकहरू ब्यान्डबाजाले गुञ्जिरहेका थिए । आतसबाजीले रातको आकाश उज्यालो बनाएको थियो । मानिसहरू नाचिरहेका थिए । तर मैनाको मनभित्र अँध्यारोको वर्षा भइरहेको थियो । रातो जोडा उसले लगाएकी थिई । सबैले त्यसलाई सौभाग्यको रङ भने । तर उसलाई त्यो रातो वस्त्र आफ्नै बलिदानको रगतजस्तो लागिरहेको थियो । सिन्दूरको रेखा कोरिँदा उसले आँखा बन्द गरिन् । मनभित्र एउटा प्रश्न मात्र घुमिरह्यो “के विवाह प्रेमको प्रारम्भ हो, कि मूल्य तिरेर गरिएको एउटा मौन सम्झौता ?” उत्तर कतै थिएन । केवल शंखको आवाज थियो । मादलको ताल थियो । र मानिसहरूको कृत्रिम हाँसो थियो ।
विदाइको क्षण आयो । फूलमतीका आँसु नदी बने । रामनरेशको मौनता पहाड बन्यो । मैनाले पछाडि फर्केर घर हेरिन् । त्यो घर अब केवल इँटा र माटोको संरचना थिएन । त्यो उसको सम्पूर्ण बाल्यकाल थियो । उसको पहिलो सपना थियो । उसको पहिलो अक्षर थियो । गाडी बिस्तारै अघि बढ्यो । घर पछाडि छुट्दै गयो । तर उसका सम्झनाहरू त्यही आँगनमा उभिइरहे ।
नयाँ घरको पहिलो केही दिन सामान्य देखिए । मुस्कानहरू थिए । मिठा शब्दहरू थिए । तर ती मुस्कानहरूको आयु निकै छोटो रहेछ । एक साँझ सासूले चिसो स्वरमा सोधिन्, “तिम्रो बाबुले बाँकी पैसा कहिले पठाउँछन् ?” त्यो प्रश्न थिएन । त्यो आदेश थियो । त्यो सम्बन्धको वास्तविक परिचय थियो । मैना चुप रहिन् । त्यो मौनता कमजोरी थिएन । त्यो घाइते आत्माको अन्तिम सम्मान थियो । उनी जान्थिन्, उत्तर दिए पनि पीडा घट्ने थिएन ।
दिनहरू बित्दै गए । गालीहरू बढे । खाना घट्यो । अपमान गहिरिँदै गयो । शब्दहरू ढुङ्गाभन्दा कडा बन्दै गए । कहिलेकाहीँ उनलाई भोकभन्दा पनि अपमानले बढी पोल्थ्यो । शरीरको घाउ मलमले निको हुन्थ्यो, तर आत्मामा परेको घाउ प्रत्येक बिहान फेरि ताजा हुन्थ्यो । उनलाई लाग्थ्यो, उनी बुहारी होइनन्, बाँकी दाइजो असुल्न राखिएको कुनै बन्धक हुन् ।
घरको आँगनमा एउटा पुरानो पिपलको रुख थियो । प्रत्येक बिहान त्यसका हाँगामा चराहरू आउँथे । चिर्बिर गर्थे । केही क्षण बस्थे । अनि स्वतन्त्र आकाशतिर उडेर जान्थे । मैना ती चराहरूलाई धेरैबेरसम्म हेरिरहन्थिन् । उनलाई लाग्थ्यो, चराहरूलाई दाइजो तिर्नु पर्दैन । आकाशले कसैसँग मूल्य माग्दैन । हावाले कुनै छोरीको बोली लगाउँदैन । प्रकृतिमा कुनै विवाह बजार हुँदैन । त्यहाँ केवल स्वतन्त्रता हुन्छ ।
एक रात उनले ऐनामा आफ्नै अनुहार हेरिन् । त्यहाँ अनुहार थियो । तर मैना थिइन । त्यहाँ एउटा मौन समाज उभिएको थियो । हजारौँ तराईका छोरीहरूको पीडा एउटै आँखामा जमेको थियो । उनका आँसु व्यक्तिगत थिएनन् । ती पुस्तौँदेखि अपमानित हुँदै आएका स्त्रीहरूको सामूहिक इतिहास थिए । उनले बिस्तारै झ्याल खोलिन् । पूर्वबाट बिहानको पहिलो किरण कोठाभित्र पस्दै थियो । त्यो किरण केवल सूर्यको प्रकाश थिएन । त्यो प्रतिरोधको सम्भावना थियो । त्यो नयाँ चेतनाको जन्म थियो । त्यो एउटा मौन प्रश्न थियो—“छोरी जन्मँदा किन ऋण जन्मिन्छ ?” र त्यही प्रश्नसँगै मैनाको मौनताभित्र एउटा नयाँ आवाज पलाउन थाल्यो । धुवाँभित्र पहिलो स्वच्छ सास जन्मियो । अँध्यारोभित्र पहिलो उज्यालो झुल्कियो । एउटा स्त्रीभित्र पहिलो विद्रोह अङ्कुरायो । त्यस दिन उनले बुझिन्, कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति चिच्याएर होइन, आफ्नै मौनताको गहिराइबाट जन्मिन्छ ।