स्वर्गको सपना
खण्ड एक:
त्यो रात औँसीको थियो । आकाशमा चन्द्रमाको एउटा सानो टुक्रासमेत देखिँदैनथ्यो । अन्धकारले गाउँका गोरेटो, खेतबारी, रूखबिरुवा र ढुङ्गेघरका आकृतिहरूसमेत निलेजस्तै लाग्थ्यो । गाउँको पुछारमा उभिएको बूढो सिमलको रूख चिसो हावासँगै हल्लिँदा मानौँ समयका पुराना र भुक्तभोगी कथाहरू सुनाइरहेझैँ भान हुन्थ्यो । त्यसैको छहारीमुनि रहेको पुरानो ढुङ्गेघर वर्षौँदेखि मानिसहरूको डर, विश्वास र अन्धविश्वासको मूक साक्षी बनेर उभिएको थियो ।
मध्यरातको निस्तब्धतालाई चिर्दै टाढा-टाढाबाट स्यालहरूको सामूहिक कराहट सुनिन्थ्यो । झ्यालका पुराना पल्लाहरू हावाको झोक्कासँगै कर्कश आवाज निकाल्थे । गाउँका अधिकांश मानिस यस्ता आवाजलाई भूतप्रेत, देवीदेवताको क्रोध वा कुनै अदृश्य शक्तिको सङ्केत ठान्थे । तर, अन्धकारले प्रकृतिका वस्तुहरूलाई बदल्दैनथ्यो; केवल मानिसको दृष्टि र कल्पनालाई भ्रमित बनाउँथ्यो । यही भ्रमले डर जन्माउँथ्यो, डरले अन्धविश्वास, र अन्धविश्वासले सत्यलाई छोप्ने काम गर्थ्यो ।
त्यही घरको एउटा अँध्यारो कोठाभित्र भर्खर पन्ध्र वर्षकी बालविवाहिता गायत्रीदेवी ओछ्यानमा छटपटाइरहेकी थिइन् । उनको कोखमा हुर्किरहेको पाँच महिनाको गर्भ पहिलोपटक स्पष्ट रूपमा चल्मलाएको थियो । त्यो अनुभूति उनका लागि नौलो, अनौठो र अवर्णनीय थियो । मातृत्वको पहिलो सङ्केतले उनको मनमा आश्चर्य, कौतूहल र बेग्लै खुसीको तरङ्ग एकैसाथ उठाइदिएको थियो ।
तर, नियतिको खेल कति निर्मम! जुन रात उनले आफ्नो गर्भभित्र नयाँ जीवनको स्पन्दन महसुस गरिन्, ठीक त्यही रात उनका तन्नेरी श्रीमान्को शरीर भने जीवनको अन्तिम सास गुमाएर ओछ्यानमै चिसो मुढोजस्तै निश्चल भइसकेको थियो । एउटै छानामुनि एउटा जीवन अङ्कुराउँदै थियो भने अर्को जीवन सधैँका लागि निभिसकेको थियो ।
बिहानीको झिसमिसेसँगै त्यो ढुङ्गेघरबाट उठेको करुण रुवाबासीले सन्नाटामय गाउँलाई एकाएक ब्युँझायो । उज्यालो हुन नपाउँदै गाउँका भद्रभलाद्मी र आइमाईहरू आँगनमा जम्मा भए । तर, कसैका आँखामा सहानुभूति थिएन; बरु शङ्का र घृणाको कालो छाया देखिन्थ्यो ।
गाउँकी जिम्दारनीले नाक खुम्च्याउँदै र आँगनमा थुक्दै भनिन्, “हरे शिव! यो आइमाई त मान्छेको रूपमा बोक्सी पो रहिछे । सिन्दूरको रङ सुक्न नपाउँदै पोइलाई निलिछे । हेर त, पेटमा कुलच्छिनको पाप बोकेर अझै जिउँदै छे!”
छिमेकी बालगोपालले तनावमा टाउको कन्याउँदै जिम्दारनीसँग थपे, “जिम्दारनी हजुर, शास्त्रअनुसार यो अमङ्गल हो । स्वास्नीको गर्भमा सन्तान हुर्किंदै गर्दा लोग्ने बित्नु ठूलो अनिष्ट हो । यसलाई गाउँमै राखियो भने अनिकाल पर्छ, देउता रिसाउँछन् ।”
जिम्दारनीले कडा स्वरमा गायत्रीलाई गाउँ निकाला गर्ने धम्की दिइन् । तर, गायत्रीले आफ्नो पेटमा हात राखिन् । उनलाई थाहा थियो—यदि आफू रोएर पग्लिइन् भने पेटको बच्चा नजन्मँदै मर्नेछ । उनले आँसुका घुट्का निलिन् र मनलाई ढुङ्गा बनाइन् । समाजले उनलाई ‘अलच्छिनी’ भनेर पानी अचल गर्यो, मेलापातमा अलग्गै राख्यो । तर, उनले चित्त दुखाइनन् । दिनभरि छिमेकी गाउँका जमिनदारहरूको खेतमा कडा श्रम गरिन्, आफूभन्दा गह्रौँ भारी बोकिन् र आधा रातमा एक्लै जाँतो पिसेर भए पनि जसोतसो उनले आफ्नो पेट पालिन् ।
ती कष्टकर दिनहरू कसरी बिते, त्यो केवल त्यो रित्तो घर र आँगनको तुलसीको मठलाई मात्र थाहा थियो । अन्ततः मुसलधारे झरी परेको एक मध्यरातमा, बिजुली चम्किरहेका बेला गायत्रीलाई कडा प्रसवव्यथा लाग्यो । उनी रोइन्, कराइन्, छटपटाइन्; तर सुन्ने मान्छे कोही थिएन । उनले हार मानिनन्, सङ्घर्ष गरिरहिन्; फलस्वरूप बिहान भाले बास्नुअघि एउटा छोरालाई जन्म दिइन् ।
छोरा जन्मेको एघारौँ दिनमा न्वारानको साइत थियो । गाउँलेले पानी अचल गरे पनि बूढा र भद्र मानिने एक जना पुराना ज्योतिषी दैवको लेखा हेर्न गायत्रीको दैलोमा आइपुगे । चोखो पिँढीमा बसेर जब ती वृद्ध पण्डितले पञ्चाङ्ग पल्टाए र बालकको जन्मकुण्डली बनाए, तब उनका आँखा आश्चर्यले ठुला-ठुला भए । उनले चस्मामुनिबाट बालकलाई हेरे, फेरि आफ्नो गणना जाँचे ।
वृद्ध पण्डितले अचम्म मान्दै लामो सुस्केरा हालेर भने, “अहो गायत्री! यो बालक त सामान्य मान्छे होइन रहेछ । यसको कुण्डलीमा त अचम्मको राजयोग परेको छ!”
गायत्रीदेवीले काँप्दो स्वरमा डराउँदै सोधिन्, “के भन्नुहुन्छ पण्डितज्यू ? कतै मेरो छोराको पनि बाउजस्तै अल्पायु त छैन ?”
पण्डितले टुप्पी सुम्सुम्याउँदै गर्विलो स्वरमा भने, “छैन, छैन! डराउनु पर्दैन । यसको लग्न र बृहस्पति यति बलियो छ कि यो ठूलो भएपछि या त देशकै शक्तिशाली राजा वा मन्त्री बन्नेछ । यसको कीर्ति चारैतिर फैलिनेछ । अर्को कुरा पनि सुन, यसको भाग्यमा यति धेरै सन्तानको योग छ कि भविष्यमा यसका छोराछोरी र नातिनातिनाले यी डाँडाकाँडा सबै भरिनेछन् । यो त कुलकै उद्धार गर्ने ‘पुण्य’ पुत्र हो!”
पण्डितले बालकको नाम पुण्यनारायण राखिदिए । राजा वा मन्त्री हुने र सन्तानले डाँडाकाँडा भरिने त्यो भविष्यवाणी सुनेपछि आमा गायत्रीको छाती गर्वले फुल्यो । गाउँका विरोधीहरूले “राँडीको छोरो पनि कतै राजा-मन्त्री हुन्छ ?” भन्दै कानेखुसी गरे पनि यही भविष्यवाणी नै गायत्रीको बाँच्ने एकमात्र आधार बन्यो ।
छोरा चार वर्षको भएपछि गायत्रीले मेलापात गरेर कमाएको पैसाले गाउँकै पण्डितलाई घरमा बोलाएर संस्कृत पढाउन लगाइन् । अमरकोश, कौमुदी र चण्डीका श्लोकहरू कण्ठ पार्दापार्दै पुण्यनारायण बाह्र वर्षको भयो । तर, गायत्रीलाई गाउँको शिक्षाले चित्त बुझेन । उनले गहनाको नाउँमा भएको आफ्नो कानको एकमात्र सुनको मुन्द्रा बेचिन्, दुहुनो भैँसी साहुकहाँ बन्धकी राखिन् र गाउँका प्रतिष्ठित ब्राह्मण करुणानन्दको साथ लगाएर छोरालाई बनारस पठाइन् ।
बनारसमा गङ्गाकिनारको एउटा साँघुरो र ओसिलो कोठामा बसेर पुण्यनारायणले चार वर्षसम्म कठोर साधना गर्यो । बिहान चौथो प्रहरमै उठेर गङ्गाको चिसो पानीमा नुहाउनु, त्यसपछि गुरुको आश्रममा दिनभरि पलेँटी कसेर व्याकरण, वेद, पुराण र ज्योतिषशास्त्रका ठेलीहरू पल्टाउनु उसको दैनिकी बन्यो । कयौँ दिन ऊ भोकभोकै शास्त्रका सूत्रहरू कण्ठ पार्थ्यो ।
चार वर्षको त्यो कठिन तपस्यापछि, जब सोह्र वर्षको उमेरमा पुण्यनारायण ‘शास्त्रज्ञ पण्डित’ को उपाधिसहित गाउँ फर्कियो, उसको रूप नै फेरिएको थियो । गलामा रुद्राक्ष, निधारमा बनारसी श्रीखण्ड-चन्दन र बोलीमा अद्भूत मिठास थियो । हिजो “राँडीको छोरो” भनेर हेला गर्ने गाउँलेहरू र जिम्दारनीसमेत “पण्डितज्यू, कल्याण होस्” भन्दै उसका अगाडि शिर निहुराउन आइपुग्थे ।
आमाका आँखा हर्षका आँसुले भिजे । गाउँघर, टोलछिमेक जताततै छोराको चर्चा हुन थाल्यो । वेद, पुराण र शास्त्रको ज्ञाता भएकाले गाउँसमाजमा पनि राजासरह प्रतिष्ठित र पूजनीय भएपछि ज्योतिषीले गरेको राजा वा मन्त्री हुने भविष्यवाणी पूरा भएको भान भयो । अब पालो थियो दोस्रो भविष्यवाणी पूरा गर्ने—अर्थात् सन्तानले डाँडाकाँडा भर्ने दिनको सुरुआत गर्ने । अनि त्यो भविष्यवाणी पूरा गर्न सोह्र वर्षकै उमेरमा छिमेकी गाउँका भद्र ब्राह्मणकी बाह्र वर्षीया कल्कलाउँदी कन्या जयन्तीसँग पुण्यनारायणको लगनगाँठो कसिदिएर गायत्रीदेवीले धुमधामसँग घरमा बुहारी भित्र्याइन् ।
खण्ड दुई:
विवाहपछि त्यो तीन जनाको सानो परिवारमा एउटा नयाँ र सुमधुर अध्याय सुरु भयो । हिजो जुन आँगनलाई “अलच्छिनीको घर” भनेर गाउँका आइमाईहरू बाटो काट्थे, आज त्यही आँगन रातो तोरण, केराका थाम र पञ्चैबाजाको मङ्गल धुनले गुञ्जायमान भएको थियो ।
बाह्र वर्षकी सानी बुहारी जयन्ती कलिलो उमेरकी भए पनि निकै आज्ञाकारी, शान्त र काममा सिपालु थिइन् । सासू गायत्रीले उनलाई आफ्नै छोरीझैँ माया गरेर घरगृहस्थीको हरेक काम सिकाइन् । बिहान ताराहरू आकाशमै छँदा सासू-बुहारी जुरुक्क उठ्थे । जयन्ती बढारकुढार गरेर चुल्होचौको लिपपोत गर्न लाग्थिन् भने गायत्रीदेवी ओखलमा धान कुट्न वा जाँतो घुमाउन थाल्थिन् । कुवाबाट पानी खेप्ने, गोठको गोबर सोहोर्ने र गाई दुहुनेसम्मका काममा दुवै जना सँगै खटिन्थे । घाँस-दाउरा गर्न वन जाँदा पनि उनीहरू सँगै हुन्थे ।
उता पण्डित पुण्यनारायणको दिनचर्या पनि निकै व्यस्त बन्यो । निधारमा पहेँलो चन्दन घसेर, काँधमा रातो मखमलको झोला भिरेर उनी गाउँ-गाउँमा जजमानी गर्न हिँड्थे । सत्यनारायणको पूजा, श्राद्ध, चण्डी र पुराणहरूमा जब पण्डितजीले शुद्ध बनारसी लवजमा श्लोकहरू वाचन गर्थे, जजमानहरू मन्त्रमुग्ध भएर दान-दक्षिणाको ओइरो लगाउँथे । घरमा दूध, दही, घिउ र बासमती चामलको कहिल्यै अभाव भएन । छिमेकी बालगोपाल पनि आफ्नो दुःखको हलो जोत्ने जिन्दगीका बीच पण्डितको यो समृद्धि देखेर भन्थे, “पण्डितज्यूको भाग्य त साँच्चै चम्कियो ।”
तर, समय आफ्नै रफ्तारमा बगिरह्यो । नदीमा धेरै पानी बग्यो, सिमलको रूखले कयौँपटक पात फेर्यो । सासू-बुहारीको हाँसो र पण्डितजीको जजमानी चल्दाचल्दै विवाह भएको दुरुस्तै आठ वर्ष बित्यो । बाह्र वर्षकी सानी केटी जयन्ती अब बीस वर्षकी बैँसालु तरुनी भइसकेकी थिइन् । तर, यो आठ वर्षको लामो अन्तरालमा घरमा एउटा कुराको ठूलो खडेरी पर्यो—त्यो थियो बालकको रोदन । जयन्तीको कोख जस्ताको त्यस्तै बाँझो रह्यो ।
सुरु-सुरुमा त सासू गायत्रीदेवीले मन बुझाइन्, “कलिलै छे, दिन आउला ।” तर, जब आठौँ वर्षको हिउँद पनि रित्तै बित्न लाग्यो, तब गाउँका तीता र विषालु बोलीहरू फेरि सलबलाउन थाले । कुवामा पानी भर्न जाँदा होस् या मेलापातमा घाँस काट्दा, आइमाईहरू जयन्तीलाई देख्नेबित्तिकै नाक खुम्च्याउन थाले ।
छिमेकीकी फूपूले कानेखुसी गर्दै भनिन्, “हेर हेर, पण्डितकी स्वास्नी त थारी पो रहिछे! आठ वर्षसम्म एउटा मुसो पनि जन्माउन नसक्ने कस्ती अलच्छिनी ? न्वारानका दिन त्यो बूढो ज्योतिषीले भनेको त सब ठगी गफ पो रहेछ!”
अर्की छिमेकी धनमायाले थपिन्, “हो त नि, बाहिरबाट मात्रै उज्यालो, भित्र त कुलकै बत्ती निभ्ने पो भयो । छोरो नभए त पण्डितजी मरेपछि स्वर्गको ढोका पनि बन्द हुन्छ रे नि!”
यी कुराहरू हावासरी उडेर सासू गायत्रीदेवीका कानमा पुगे । ‘छोरो नभए स्वर्ग जान पाइँदैन, पिण्ड पाइँदैन र वंश नाश हुन्छ’ भन्ने चिन्ताले उनको छातीमा आगो सल्कायो । उनी रातभरि ओछ्यानमा छटपटाउन थालिन् ।
तर, अचम्मको कुरा त पण्डित पुण्यनारायणको थियो; उनलाई यस कुराको कत्ति पनि चिन्ता देखिँदैनथ्यो । साढे पाँच फिट अग्लो खँदिलो जीउडाल, चौडा छाती र गोरो वर्णका पुण्यनारायण जब सेतो धोती र चन्दन घसेर हिँड्थे, गाउँका तरुनीहरूको मुटु त्यसै धड्किन्थ्यो । उनी शास्त्रका गम्भीर कुरा त गर्थे, तर उनीभित्र एउटा रसिलो, रङ्गीन र रसिक पुरुष लुकेको थियो । उनलाई आफ्नै रूप र पण्डित्याइँको मात लागेको थियो ।
एक साँझ, गाउँभरि कालो बादल मडारिएको बेला भित्री कोठामा बत्ती निभाएर गायत्रीदेवीले छोरासँग गम्भीर कुरा गरिन्, “पुण्य! तिम्रो बिहे भएको आठ वर्ष भयो । मेरो हड्डी घोटेर तिमीलाई पण्डित बनाएँ, तर यो समाजले मलाई ‘थारीकी सासू’ भनेर थुक्न थाल्यो । के ज्योतिषीको त्यो भविष्यवाणी झुटो थियो ? म मर्नुअघि यो आँगनमा नाति खेलिरहेको देख्न पाउँछु कि पाउँदिनँ ? छोरा नभए मेरो र तिम्रो स्वर्गको बाटो सदाका लागि बन्द हुनेछ!”
आमाको यो आक्रोशपछि पण्डितजी पनि झसङ्ग भए । उनले जिल्लाका र बनारसका पुराना पण्डितहरूसँग गोप्य मन्त्रणा गरे । सबैले एउटै सल्लाह दिए— “कुण्डलीको यो दोष काट्न सामान्य पूजाले हुँदैन, घनघोर जङ्गलमा गएर कठोर विसर्जन तपस्या गर्नुपर्छ ।” त्यसपछि पण्डितजी मृगछाला र कमण्डलु बोकेर जङ्गलतिर लागे ।
खण्ड तीन:
पण्डित पुण्यनारायण जङ्गलतिर लागेकै दिनदेखि ढुङ्गेघरको वातावरण पूरै बदलियो । घरमा पुरुषको छहारी हराएपछि गायत्रीदेवीको सारा रिस र छटपटी निर्दोष बुहारी जयन्तीमाथि खनिन थाल्यो । बिहानदेखि बेलुकासम्म घरमा सासूको कठोर गालीको वर्षा हुन्थ्यो ।
“थाप्लोमा अलच्छिन बोकेर हिँड्छे! कस्ती थारी आइमाई भित्र्याएछु मैले! अलिकति हात छिटो चलाउन सक्दिनस् ? त्यही भएर त कुलदेउता रिसाएर मेरो छोरो घर छाडेर जङ्गल पस्नुपर्यो । तेरो यो सुकेको कोखले मेरो छोराको स्वर्गको बाटो सखाप पार्ने भयो!” भन्दै गायत्रीदेवी धान कुट्दा, जाँतो पिस्दा जयन्तीलाई सरापिरहन्थिन् ।
जयन्ती आँखाभरि आँसु पारेर काँप्दै भन्थिन्, “आमा! मलाई यसरी दिनरात गाली नगर्नुहोस् न । सन्तान दिने त भगवान्को हातमा होला नि!”
तर, सासू झन् आगो हुन्थिन्, “मुखमुखै लाग्छे कुलच्छिनी ? छिमेकी बालगोपालको घरमा हेर त, दुःख गरेर भए पनि छोरो जन्मियो, डाक्टर पढ्न सहर गयो । तेरो कोखबाट त एउटा मुसो पनि निस्किएन । आजदेखि तँलाई बेलुकाको माड बन्द!”
दमन यतिमा मात्र सीमित रहेन । एक रात गायत्रीदेवीले तान्त्रिक धामी बोलाएर बुहारीको कोख खुलाउने भन्दै जयन्तीलाई एउटा अँध्यारो कोठामा थुनेर अनौठो तान्त्रिक अनुष्ठान सुरु गरिन् । कोठाबाहिर बोका काटिएको रगतको टाटो र भित्र धामीको डरलाग्दो चिच्याहट सुनेर जयन्तीको सातो गयो । उनलाई लाग्यो—यिनीहरूले मलाई बलि दिएरै मार्नेछन् ।
सहनुको सीमा नाघेपछि, एक दिन बिहान भाले नबास्दै जयन्ती सुटुक्क घरको ढोका उघारेर निस्किइन् । उनी खाली खुट्टा, काँडा र ढुङ्गा कुल्चँदै, रुँदै-रुँदै माइतीघर पुगिन् । आमाको छातीमा टाउको जोतेर भक्कानिँदै उनले भनिन्, “आमा! मलाई त्यो घरमा जिउँदो नछाड्ने भए । मलाई बचाऊ, नत्र यो छोरीको मुख फेरि देख्न पाउनेछैनौ!”
बुहारी भागेको खबर र गाउँलेको थुथु सहन नसकेर गायत्रीदेवी आँगनमै रगत बान्ता गरेर मूर्छित भइन् । खबर पाएपछि पण्डितजी तपस्या भङ्ग गरेर हतार-हतार घर फर्किए । आमालाई ओखतीमूलो गरेपछि उनी ससुराली पुगे र हात जोड्दै माफी मागेर जयन्तीलाई फेरि घर फर्काए ।
घर फर्केपछि पण्डितजीले जसरी भए पनि सन्तान जन्माउने अडान लिए । उनले गाउँको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो र खर्चिलो ‘पुत्रकामेष्टि महायज्ञ’ गराउने घोषणा गरे । पण्डित्याइँबाट जोडेको सुनचाँदी र जायजेथा बेचेर यज्ञको सरसामान जुटाइयो ।
यज्ञ सुरु भयो । धुवाँले आकाश नै ढाकियो, घिउ र चामलको होमले आगो दन्कियो । तर, पण्डितजीको मनमा धर्मभन्दा बढी लोकलाजको डर थियो । महायज्ञ सकियो । हप्तौँ बिते, महिनौँ बिते, वर्ष पनि बित्यो । तर परिणाम ? शून्य! जयन्तीको कोख जस्ताको त्यस्तै रह्यो ।
यज्ञले काम नगरेपछि पण्डितजी झन् विक्षिप्त भए । कहिले कुलदेउताको भाकल गर्ने, कहिले राँको बालेर धामी नचाउने, त कहिले पहाडको टाकुरामा रहेका ऋषिका आश्रमहरूमा जयन्तीलाई हिँडाएर लैजाने गर्न थाले । कयौँपटक धामीहरूले “तेरो पेटको भूत भगाउँछु” भन्दै जयन्तीको कपाल समातेर भुइँमा पछारे, अङ्गार घसिदिए । जयन्ती मौन आँसु बगाउँदै हरेक यातना सहनुबाहेक अरू कुनै विकल्प रहेन ।
छिमेकी बालगोपालले आफ्नो छोरा दामोदरसँग भने (जो भर्खर सहरबाट पहिलो वर्षको परीक्षा दिएर घर आएको थियो), “हेर दामोदर, पण्डितको घर त नर्कजस्तो भयो । स्वर्गको सपना देख्दादेख्दै यिनीहरूले त्यो सोझी जयन्तीलाई जिउँदै मार्ने भए ।”
पण्डितका सबै शास्त्रीय र तान्त्रिक उपायहरू पालैपालो विफल भए ।
खण्ड चार:
समय आफ्नै गतिमा दौडिरहेकै थियो । उमेरले पनि सम्भावनाहरू घटाउँदै लगेको थियो । जे गर्दा पनि परिणाम शून्य नै रह्यो; जयन्तीको कोख अझै रित्तो नै थियो ।
जब मान्छेको मनमा अन्धविश्वास र अहङ्कारको भूत चढ्छ, तब उसले मर्यादाको सीमा देख्दैन । महायज्ञ, धामीझाँक्री र वैद्यका सबै उपाय खेर गएपछि पण्डित पुण्यनारायणभित्रको पुरुषत्व अत्तालियो । समाजको आँखामा आफू ‘नपुंसक’ ठहरिने डरले उनलाई गाँजिसकेको थियो ।
अन्ततः पैँतालीस वर्ष पुगिसकेका पण्डितले गाउँलेलाई स्तब्ध पार्ने निर्णय गरे—उनले आफूभन्दा आधाभन्दा कम उमेरकी, एक्काइस वर्षकी कल्कलाउँदी तरुनी शारदासँग दोस्रो विवाह गरे । गाउँभरि भुइँचालो गयो । चौतारीमा कुरा काट्नेहरूको भेल उर्लियो । गाउँलेहरू कानेखुसी गर्थे, “यो बिहे केवल वंश धान्नका लागि मात्र होइन; पण्डितजी जजमानी गर्न जाँदा त्यो केटीसँग लसपस थियो । विगतमा चलेको त्यही गुप्त सम्बन्धको बदनामीबाट बच्न हतार-हतार सिन्दूर हालेर भित्र्याएका हुन् ।”
घरमा भित्रिएपछि कान्छी बुहारी शारदा पण्डितको कोठामा नयाँ रानी बनेर बसिन् भने जेठी जयन्तीलाई नोकरानीसरह भान्छा र गोठको काममा सीमित गरियो । गायत्रीदेवीले पनि “मेरो वंशको बत्ती बाल्ने भार तेरै टाउकोमा छ” भन्दै घरको साँचो कान्छीलाई नै सुम्पिइन् ।
तर, नियति फेरि पनि कठोर नै रह्यो । हेर्दाहेर्दै कान्छी बुहारी भित्रिएको पनि छ वर्ष बित्यो । छवटा हिउँद र बर्खा बिते; तर शारदाको कोख पनि जेठी जयन्तीको जस्तै बाँझो साबित भयो ।
अब गायत्रीदेवीको धैर्यको बाँध पूरै टुट्यो । उनले आफ्नो क्रोधको तारो कान्छी बुहारी शारदालाई बनाउन थालिन् । एक दिन दिउँसो पिँढीमा सासूले लौरो भुइँमा बजार्दै भनिन्, “लाज लाग्दैन तँलाई ? ठूलो फुर्ती लगाएर वंश धान्न आएकी थिइस्, छ वर्ष भइसक्यो तर पेटमा एउटा मुसो पनि हुर्काउन सकिनस्! तँ त जेठीभन्दा महाअलच्छिनी निस्किइस् ।”
एक्काइस वर्षको उमेरमा आएर सत्ताइस वर्षकी भइसकेकी शारदा अब चुप लागेर बस्ने खालकी थिइनन् । उनले आँखा तर्दै सासूका अगाडि उभिएर सिधै भनिन्, “मलाई मात्र किन दोष दिनुहुन्छ आमा ? दोष मेरै मात्र हो कि तपाईंको पण्डित छोरामा पनि केही खोट छ ? जेठीको पनि भएन, मेरो पनि भएन । पक्कै तपाईंकै छोरामा पो केही खोट छ कि ?”
गायत्रीदेवीले चड्कन हान्न हात उचाल्दै चिच्याएर भनिन्, “ए मुखाले! मेरो छोरालाई खोट लगाउँछेस् ? बनारस पढेर आएको प्रखर पण्डित हो ऊ! खोट तेरै रगतमा छ । कुल बिगार्ने कुलच्छिनी आइमाई!”
त्यस दिनको झगडापछि घरमा एउटा भयानक र रहस्यमय सन्नाटा छायो । त्यो साउनको झिसमिसे साँझ थियो । चारैतिर कुहिरो मडारिएको थियो र झमझम पानी परिरहेको थियो । शारदा हातमा तोरीको तेलको दियो लिएर आँगनको तुलसीको मठमा बत्ती बाल्न निस्किइन् । जेठी जयन्तीले भान्छाको झ्यालबाट शारदालाई पहेँलो साडीमा टिमटिमाएको दियो बोकेर जाँदै गरेको देखेकी थिइन् ।
त्यसपछि… शारदा भित्र कहिल्यै फर्किनन् ।
रातको दश बज्यो, तर शारदा कोठामा थिइनन् । पण्डितजीले लालटिन बालेर गाउँभरि, कुवा, पँधेरो र खोल्साखोल्सी खोजे । भोलिपल्ट बिहान सिङ्गो गाउँ जम्मा भयो । तुलसीको मठमा दियो निभिसकेको थियो, तर त्यहाँ शारदाको हातका फुटेका काँचका चुरा र सुकेको रगतको टाटोबाहेक केही फेला परेन ।
गाउँलेहरूले डरलाग्दो कानेखुसी गरे—कसैले सासूले भीरबाट खसालिदिएको शङ्का गरे त कसैले पण्डितले आफ्नो पोल खुल्ने डरले कतै गायब पारिदिएको लख काटे । शारदाको लास पनि भेटिएन, सास पनि भेटिएन; उनी सदाका लागि हावामा बिलाएझैँ हराइन् ।
यो घटनापछि पण्डित पुण्यनारायणको सिङ्गो जिन्दगी एउटा भत्किएको मन्दिरजस्तै भयो । उनको उँचो शिर निहुरियो । उनी निधारमा चन्दन घस्न छाडेर पिँढीको खम्बामा अडेस लाग्दै शून्यमा टोलाउन थाले । घरमा अब पचास वर्ष पुगिसकेकी, कपाल फुल्न थालिसकेकी जेठी श्रीमती जयन्ती मात्र बाँकी थिइन्, जसबाट सन्तानको आशा गर्नु प्रकृतिकै उपहास हुन्थ्यो ।
यता पण्डितको घर अँध्यारो खाडलमा भासिँदै गर्दा, छिमेकी बालगोपालको घरमा भने नयाँ युगको सुरुआत भएको थियो । पण्डितले जीवनभर ‘हलो जोत्ने कङ्गाल’ भनेर हेपेका बालगोपालका छोरा दामोदर सहरको ठूलो मेडिकल कलेजमा अध्ययनपश्चात् देशकै नामी ‘डाक्टर’ बनेर गाउँ फर्किएका थिए ।
खण्ड पाँच:
शरद ऋतुको आगमनसँगै गाउँमा दसैँको रमझम सुरु भयो । लिङ्गे पिङको मच्चाइ र मालश्री धुनले गाउँ गुञ्जायमान थियो । बालगोपालको घरमा डाक्टर छोरा आएको खुसीयालीमा चहलपहल थियो भने पण्डितको ढुङ्गेघर मसानघाटजस्तै सुनसान थियो ।
बालगोपालले छोरा दामोदरलाई सुटुक्क पण्डितको घरको कारुणिक अवस्था, कान्छी बुहारी बेपत्ता भएको घटना र पचास वर्षकी जयन्तीको पीडा सुनाए । त्यो सुनेपछि डाक्टर दामोदर विजयादशमीको साँझ हातमा सानो ब्याग बोकेर पण्डितको आँगनमा आइपुगे । पण्डितजी लालटिनको मधुरो प्रकाशमा पिँढीमा एक्लै बसेर पात्रोमा ग्रहदशा हेर्दै थिए ।
दामोदरले हात जोड्दै भने, “पण्डितज्यू, ढोग गरेँ! दसैँको आशीर्वाद लिन र केही कुरा गर्न आएको ।”
पुण्यनारायणले आँखाभरि आँसु पार्दै भने, “आऊ दामोदर, बस । हाम्रो त भाग्य नै खोटियो, आशीर्वाद दिने मेरो मुख पनि बाँकी रहेन । पचास वर्ष पुगेकी बूढी जयन्तीको कोखबाट अब कसरी बच्चा होला र ? बूढी आमैको ‘स्वर्गको सपना’ अधुरै रहने भयो ।”
दामोदरले पण्डितको हात समात्दै दृढ स्वरमा सम्झाए, “पण्डितज्यू, हजुर शास्त्र पढेको विद्वान् हुनुहुन्छ । भाग्य खोटिएको होइन, हजुरहरूले रोगको उपचार गलत ठाउँमा खोज्नुभयो । विज्ञानले अहिले यस्तो फड्को मारिसक्यो कि उमेर केवल एउटा सङ्ख्या मात्र हो । ‘टेस्ट ट्युब बेबी’ (आईभीएफ) प्रविधिबाट यो उमेरमा पनि महिलालाई सुरक्षित रूपमा मातृत्व दिन सकिन्छ । धामीको कुटाइ र महायज्ञको धुवाँले शुक्रकीट र डिम्ब बन्दैनन् पण्डितज्यू!”
पुण्यनारायणले अलमल्ल पर्दै सोधे, “तर दामोदर, यो उमेरमा समाजले के भन्ला ? कसको रगत, कसको बीज भन्दै कुरा काट्लान् नि!”
दामोदरले रहस्यमय ढङ्गले मुस्कुराउँदै भने, “हजुर वंश र रगतकै कुरा गर्नुहुन्छ भने सहर आउनुहोस् । त्यो सत्य र प्रविधि केवल म, हजुर र पण्डित्यानीबीच मात्र गोप्य रहनेछ । संसारले त केवल हजुरको काखमा एउटा सुन्दर बालक देख्नेछ । विचार गर्नुहोस् पण्डितज्यू—अन्धविश्वासमा घुटिएर कुल मास्ने कि विज्ञानको सहारा लिएर बूढी आमालाई स्वर्गको ढोका देखाइदिने ?”
दामोदरका ती तर्कहरूका अगाडि पण्डितको दशकौँ पुरानो अहङ्कार पग्लिएर पानीपानी भयो । त्यही रात कसैले थाहा नपाउने गरी पण्डित दम्पती डाक्टर दामोदरसँगै सहर लागे ।
सहरको त्यो गोप्य यात्राबाट फर्केको केही महिनामै गाउँलेले एउटा अकल्पनीय दृश्य देखे—पचास नाघ्नै लागेकी जयन्तीको जीउ ढाडिन थालेको थियो । उनी गह्रुङ्गो जीउ लिएर गाउँको गोरेटोमा थुम्थुम्ती हिँड्न थालिन् । जुन कोखलाई गाउँलेले ‘थारी’ र ‘श्रापित’ भनेर वर्षौँसम्म थुकेका थिए, आज त्यही कोखमा मातृत्वको पालुवा पलाएको देखेर सिङ्गो गाउँ स्तब्ध भयो । पण्डितजी कृतज्ञताले भरिएर आफैँ घिउमा पकाएका सेलरोटी र फलफूलको टोकरी बोकी बालगोपालको आँगनमा पुगे र विगतको छुवाछूत र दुर्व्यवहारप्रति क्षमायाचना गरे ।
नौ महिना बितेपछि जयन्तीलाई व्यथा लाग्ने समय भयो । पण्डितजी उनलाई लिएर सहरको अस्पताल गए । ठीक दुई हप्तापछि सहरबाट सेतो एम्बुलेन्स गाउँको चौतारीमा आइपुग्यो । गाडीबाट तीन जना ओर्लिए—जयन्तीको काखमा मखमली कपडामा बेरिएको एउटा गोरो, राता गाला भएको कल्कलाउँदो बालक रोइरहेको थियो!
घरको आँगनमा सत्तरी वर्ष नाघिसकेकी बूढी आमा गायत्रीदेवी लौरो टेक्दै काँप्दै-काँप्दै निस्किइन् । पण्डितजीले बालकलाई आमाको काखमा राखिदिए । गायत्रीदेवीले हर्षका आँसु बगाउँदै भनिन्, “अहो मेरो कुलको बत्ती! मेरो स्वर्गको ढोका खुल्यो, मेरो स्वर्गको सपना पूरा भयो!” तर, बालकको अनुहार हेरिरहँदा बूढी आमाको हात कताकता काँप्यो—किनभने त्यो बालकको आँखा र अनुहारको तेज गाउँले चिन्ने रूपभन्दा अलिकति भिन्न थियो ।
काखको बच्चा कुँ-कुँ गरेर रोएपछि पण्डित झसङ्ग भए । उनी विगतको लामो र अँध्यारो सुरुङबाट वर्तमानको उज्यालोमा फर्किए । आँगनको डिलमा उभिएका डाक्टर दामोदर र पण्डितका आँखाहरू जुधे । दामोदरको ओठमा एउटा निकै गहिरो र रहस्यमय मुस्कान थियो—मानौँ सहरको प्रयोगशालाको त्यो बन्द कोठाभित्र एउटा यस्तो सत्य लुकेको थियो, जुन संसारका लागि सधैँ अज्ञात रहनेवाला थियो ।
गाउँका तन्नेरीहरूले टाढैबाट बच्चाको अनुहार हेरेर कानेखुसी गरे, “पण्डितको छोरो त दुरुस्तै डाक्टर दामोदरजस्तै पो देखिन्छ त ओइ! आँखा र नाक त उस्तै छ!”
तर, पण्डितलाई अब कुनै लोकलाज र कानेखुसीको डर थिएन । उनले बुझिसकेका थिए—मरेपछिको काल्पनिक स्वर्गको खोजीमा जिउँदो संसारलाई नर्क बनाउनुजत्तिको मूर्खता अरू केही होइन । उनले दामोदर र बालगोपालका अगाडि दुई हात जोडेर शिर निहुराए—यो शिर कुनै काल्पनिक देउताका अगाडि नभई मानव र विज्ञानका अगाडि निहुरिएको थियो ।
त्यसपछि उनले जयन्तीको हात समातेर आँखाभरि आँसु पार्दै भने, “जयन्ती, मलाई माफ गरिदेऊ । तिमीले यो घरमा धेरै नर्कको यातना भोग्यौ । अब म बाँकी जिन्दगी सबै रूढिवादी सोच त्यागेर, तिमीलाई सम्मान दिएर र यो छोरालाई असल मान्छे बनाएर बिताउनेछु । मैले बुझेँ—आफ्नो घर र धर्तीलाई सुन्दर बनाउनु नै वास्तविक स्वर्ग हो ।”
आँगनमा तुलसीको मठ अझै उभिएको थियो, जहाँ कान्छी शारदाका फुटेका चुराको कालो अतीत अझै कतै दफन थियो । तर, आजको यो चमत्कारको भित्री सत्य के थियो—त्यो पण्डितको पश्चात्ताप र डाक्टर दामोदरको रहस्यमय मुस्कानभित्रै सधैँका लागि बन्द रह्यो ।
— समाप्त —