नदी, पहाड र मौनता: बैतडीको यात्रा
यात्रा सधैँ मनले पहिलो प्रश्न सोधेको क्षणदेखि सुरु हुन्छ । मानिसले घरको ढोका बन्द गर्नुभन्दा धेरै पहिले उसले आफ्ना स्मृतिहरू, आकाङ्क्षाहरू र अधुरा उत्तरहरू बोकेर यात्रामा निस्किसकेको हुन्छ । त्यसैले यात्रा गन्तव्य भेट्ने प्रक्रिया मात्र होइन, आफूलाई पुनः भेट्ने साधना पनि हो । संसारका सबै बाटाहरू अन्ततः कुनै न कुनै भूगोलमा पुग्छन्; तर प्रत्येक साँचो यात्रा अन्तर्मनको कुनै नदेखिएको प्रदेशमा पुगेर मात्र पूर्ण हुन्छ ।
बाटोले मानिसलाई नयाँ दृश्य मात्र देखाउँदैन, नयाँ दृष्टि पनि दिन्छ । पहाडले धैर्य सिकाउँछ । नदीले निरन्तरता सिकाउँछ । वनले मौनताको भाषा सिकाउँछ । आकाशले सीमाहीनताको अर्थ बुझाउँछ । यात्रामा भेटिने प्रत्येक घुम्ती एउटा प्रश्न हो, प्रत्येक पुल एउटा सम्भावना हो, प्रत्येक नदी एउटा दर्शन हो र प्रत्येक अपरिचित अनुहार जीवनको नयाँ अध्याय हो । सायद यही कारण यात्रा चेतनालाई विस्तार गर्ने कला हो ।
कहिलेकाहीँ हामी कुनै ठाउँ हेर्न निस्कन्छौँ, तर फर्कँदा थाहा हुन्छ—हामीले ठाउँभन्दा बढी आफूलाई देखेर आएका रहेछौँ । यात्राले हाम्रो अहङ्कारलाई सानो बनाउँछ र संसारलाई विशाल । यसले सिकाउँछ कि पृथ्वी हाम्रो स्वामित्व होइन, हामी त यसका क्षणिक यात्रु मात्र हौँ—समयको अनन्त राजमार्गमा केही दिनका लागि हिँडिरहेका पथिक ।
यही अनुभूतिसँग एक बिहान म काठमाडौँबाट बैतडीतर्फ निस्किएँ । गन्तव्य थियो—महाकालीको किनारमा रहेको झुलाघाट । तर मेरो खोज एउटा सीमा-बजारको मात्र थिएन; म खोज्दै थिएँ पहाडहरूको मौनता, नदीहरूको शाश्वत गीत, चार केदारको आध्यात्मिक स्पन्दन, अमर सहिद दशरथ चन्दको जन्मभूमिको आत्मगौरव र सुदूरपश्चिमको माटोमा सुरक्षित रहेको नेपाली सभ्यताको एउटा जीवित अध्याय ।
काठमाडौँ अझै निद्रामै थियो । नागार्जुनको डाँडामाथि बिहानको पहिलो सुनौलो उज्यालो विस्तारै फैलिरहेको थियो । सडकहरू शान्त थिए । सहरले आफ्ना आँखा पूर्ण रूपमा खोलेको थिएन । तर मेरो मन धेरै अघिदेखि जागिसकेको थियो; किनकि केही यात्राहरू सूर्योदयसँग होइन, जिज्ञासासँग सुरु हुन्छन् । गाडी पृथ्वीराजमार्गतर्फ मोडियो । पहाडहरूले मलाई फेरि आफ्नो काखमा बोलाइरहेका थिए । त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ—म बाटोमा हिँडिरहेको थिइनँ, बाटो नै मलाई जीवनको अर्को अध्यायतर्फ लिएर हिँडिरहेको थियो ।
मुग्लिनतर्फ झर्दै गर्दा त्रिशूली नदी यात्राकी मौन सहयात्री बनेर सँगसँगै बगिरहेकी थिई । कहिले विशाल चट्टानसँग ठोक्किएर फिँज उठाउँदै, कहिले गहिरा खोँचभित्र नीलो शान्तिमा हराउँदै त कहिले वेगवान् हुँदै आफ्नै लयमा समुद्रतर्फ अघि बढ्दै । बिहानको सुनौलो घाम नदीको सतहमा पर्दा जलराशि असङ्ख्य हीराका कणझैँ टल्किन्थ्यो । नदीका दुवैतिर उभिएका हरिया पहाडहरूले उसलाई मातृस्नेहले अँगालेका जस्ता देखिन्थे । कुहिरोका पातला घुम्टाहरू पहाडको काखबाट बिस्तारै हट्दै थिए, मानौँ प्रकृतिले आफ्नो सुन्दर अनुहार विस्तारै उजागर गरिरहेकी हो ।
भीरका काखमा अडेस लागेका साना गाउँहरू बिहानको शान्तिमा झन् मनमोहक देखिन्थे । ढुङ्गाले बनेका घरहरू, टिन र स्लेटका छाना, आँगनभरि फुलेका लालीगुराँस, सयपत्री र स्थानीय फूलहरूले ग्रामीण जीवनलाई सजीव बनाइरहेका थिए । चुल्होबाट उठेको धुवाँ हावासँग मिसिँदै नीलो आकाशतर्फ उड्थ्यो, जसले घर-परिवारको न्यानोपन र आत्मीयताको अनुभूति गराउँथ्यो । सिँढीदार खेतहरूमा हरिया धान, मकै र कोदोका बोटहरू हावाको तालमा झुलिरहेका थिए । टाढाबाट सुनिने चराहरूको मधुर स्वर, झरनाको कलकल ध्वनि र नदीको अविरल गुञ्जन मिलेर प्रकृतिको अनुपम सङ्गीत सिर्जना गरिरहेका थिए ।
यस सौन्दर्यको बीचमा बिहानै खेततिर लागेका किसानहरू प्रकृतिका वास्तविक सहयात्रीजस्ता देखिन्थे । उनीहरूको पसिनाले मात्र खेत हराभरा भएका थिएनन्; यही श्रमले पहाडको जीवन धानेको थियो । त्यस क्षण लाग्यो—प्रकृतिको सौन्दर्य केवल दृश्यमा सीमित हुँदैन । त्यो नदीको प्रवाहमा, पहाडको मौनतामा, खेतको हरियालीमा र श्रमशील हातहरूको गरिमामा पनि उत्तिकै उज्यालो भएर बाँचिरहेको हुन्छ ।
नारायणगढ पुग्दा वातावरण बदलिएको थियो । यहाँ त्रिशूली र नारायणीले मिलेर विशाल जीवनधारा बनाएका छन् । दुई नदीको सङ्गम हेर्दा मनमा एउटा विचार आयो—भिन्नता विभाजन होइन, मिलन नै सृष्टिको नियम हो । नदीहरू आफ्नो पहिचान गुमाउँदैनन्, मिलेर अझ ठूला बन्छन्; मानिसले पनि यही सिक्नुपर्छ । नारायणीको किनारमा केही समय उभिएँ । पानीले घामको उज्यालोलाई हजारौँ टुक्रामा विभाजन गरिरहेको थियो । प्रत्येक चमक एउटा आशाजस्तो देखिन्थ्यो । प्रकृतिले प्रकाशलाई पनि कविता बनाउन जानेकी रहिछे ।
गाडी फेरि पश्चिमतर्फ दौडियो । चितवनको हरियाली बिस्तारै नवलपरासीका समथर फाँटहरूमा फैलियो । सडकका दुवैतिर फैलिएका विशाल सालका वनहरू प्रकृतिका मौन प्रहरीझैँ शताब्दीयौँदेखि उभिएका थिए । बिहानको मन्द हावाले सालका पातहरूलाई हल्का हल्लाउँदा यस्तो लाग्थ्यो, मानौँ वनले आफ्नै गोप्य भाषामा यात्रुलाई स्वागत गरिरहेको छ । घामका किरणहरू रूखका हाँगाबीचबाट छिर्दै भुइँमा उज्यालोका अनगिन्ती आकृतिहरू कोर्थे । वनको सुगन्ध माटो, पात र वर्षौँदेखि झरेका पातहरूको जीवनचक्रबाट जन्मिएको एउटा अदृश्य कविता थियो ।
कहिले बाँदरका हुल एक रूखबाट अर्को रूखमा फुर्तीका साथ उफ्रिरहेका देखिन्थे । उनीहरूको चञ्चलता वनको जीवन्त धड्कनजस्तै थियो । कतै हरिणका झुन्ड घाँस चरिरहेका थिए त कतै नीलगाईको शान्त चालले वनलाई थप गरिमा दिएको थियो । चराहरूको संसार त झन् अद्भुत थियो ! कोइलीको मधुर स्वर, ढुकुरको गुटुरगुँ, कठफोराको रूखमा ठकठक, हरियो सुगाको उडान, चिलको आकाशमा वृत्ताकार परिक्रमा र असङ्ख्य साना चराहरूको सामूहिक गुञ्जनले वातावरणलाई प्राकृतिक सङ्गीतालयमा रूपान्तरण गरिरहेका थिए । यस्तो लाग्थ्यो, यहाँ प्रत्येक जीवले प्रकृतिको विशाल वाद्यवृन्दमा आफ्नो-आफ्नो स्वर थपिरहेको छ ।
बुटवल पुग्दा चुरे पहाडले आफ्नो हरियो काख फैलाएर स्वागत गर्यो । यहाँ तराई र पहाडबीच कुनै विभाजन देखिँदैन; दुवैले एकअर्कालाई आत्मीय अँगालो हालेका छन् । चुरेका ढलानहरूमा उम्रिएका सल्ला, खयर, साज, सिसौ र सालका वनहरूले भूगोललाई बहुरङ्गी हरियालीले सजाएका थिए । पहाडको टाकुरामा अडेस लागेका झाडीहरू, झरनाको शीतल फुहार, लहरै उभिएका बाँसघारी र बेलबुट्टाले सजिएका वनस्पतिहरूले प्रकृतिलाई आफ्नै लयमा सिँगारिरहेका थिए ।
बुटवलबाट पश्चिम लागेपछि कपिलवस्तु र दाङका विशाल मैदानहरू खुल्दै गए । जहाँसम्म आँखा पुग्थ्यो, त्यहाँसम्म गहुँ, धान, मकै र उखुका खेतहरू लहरिएका थिए । खेतहरूमा फर्फराइरहेका सेता बकुल्ला, पानीमा हिँडिरहेका सारस, आकाशमा मडारिरहेका चिल र खेतको छेउमा बसेका मैनाहरूले कृषि र प्रकृतिको अनुपम सह-अस्तित्व देखाइरहेका थिए । सिँचाइका नहरहरूमा स्वच्छ पानी बगिरहेको थियो । किनारमा फक्रिएका जङ्गली फूलहरूमा मौरी र पुतलीहरू मकरन्द सङ्कलनमा व्यस्त थिए । रङ्गीबिरङ्गी पुतलीहरू हावामा नाचेजस्ता देखिन्थे, मानौँ प्रकृतिले आफ्नो क्यानभासमा गतिशील रङ भरेकी हो ।
कोहलपुर पुग्दा पश्चिम नेपालको प्रकृति अझ खुला, अझ स्वच्छ र अझ आत्मीय लाग्यो । यहाँको हावा शीतल मात्र थिएन, जीवनले भरिएको थियो । बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज नजिकिँदै जाँदा हात्ती, गैँडा, बाघ, चित्तल, जङ्गली बँदेल र असङ्ख्य वन्यजन्तुको अदृश्य उपस्थितिले वनलाई रहस्यमय गरिमा दिएको अनुभूति हुन्थ्यो । वनको प्रत्येक रूख, प्रत्येक लहरा, प्रत्येक फूल र प्रत्येक जीवले एउटै सत्य उद्घोष गरिरहेका थिए—प्रकृति एउटा जीवित सभ्यता हो; यसलाई बुझ्नुपर्छ, सम्मान गर्नुपर्छ । यही निष्कलुषित, अछुतो र जीवनदायी प्राकृतिक सौन्दर्यले यात्रालाई आत्मा शुद्ध बनाउने आध्यात्मिक अनुभवमा रूपान्तरण गरिदियो ।
कोहलपुरबाट बर्दियातर्फ लाग्दा सालका विशाल वनहरूले यात्रालाई नयाँ लय दिए । रूखहरू हजारौँ मौन साधुजस्ता उभिएका थिए । उनीहरू बोल्दैनन्, तर उनीहरूको मौनताभित्र शताब्दीहरूको ज्ञान सुरक्षित छ । बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको आसपास पुग्दा प्रकृति आफ्नो सबैभन्दा मौलिक रूपमै देखापरिन्—घना वन, चराहरूको गुञ्जन, हरिणका पदचिह्न, कतै हात्तीको सम्भावित बाटो त कतै बाघको उपस्थितिको रहस्य ! वनले आफूलाई पूर्ण रूपमा कहिल्यै देखाउँदैन, केही रहस्य सधैँ सुरक्षित राख्छ । सायद रहस्य नै सौन्दर्यको अर्को नाम हो ।
थारू बस्तीहरू देखिन थाले । माटोका घरहरू, परालका छाना, सफा आँगन ! जीवन यहाँ सरल थियो, तर त्यो सरलताभित्र आत्मसम्मान थियो । आधुनिकता सुविधाले मापन हुन सक्छ, तर सभ्यता भने सरल जीवन जिउन सक्ने क्षमताले मापन हुन्छ । बर्दियाको साँझ अद्भुत थियो । पश्चिम आकाश राताम्मे भएको थियो । सालका रूखहरू सुनौलो घाममा नुहाइरहेका थिए । हावाले पातहरू चलाउँदा लाग्थ्यो—वनले कुनै प्राचीन मन्त्र उच्चारण गरिरहेको छ ।
केहीबेरपछि चिसापानी आयो । अचानक कर्णालीको विराट स्वरूप आँखाअघि खुल्यो । पुलमाथि उभिँदा लाग्यो—नदीले मेरो उचाइ होइन, मेरो अहङ्कार नापिरहेकी छ । हिमालका हिमशिखरबाट जन्मिएर हजारौँ किलोमिटरको कठिन यात्रा पार गर्दै आएकी कर्णाली यहाँ पनि उस्तै शान्त, उस्तै उदार र उस्तै विनम्र भएर बगिरहेकी थिई । चट्टानहरू चिरेर, खोँचहरू पार गरेर, अनगिन्ती उपनदीहरूलाई अँगाल्दै अघि बढेकी यस नदीले जीवनको एउटा महान् सत्य सुनाइरहेकी थिई—महानता शक्ति-प्रदर्शनमा होइन, निरन्तर दिन सक्ने उदारतामा हुन्छ ।
कर्णाली पुलबाट तल हेर्दा नदीको नीलो जलराशि बिहानको घाममा चाँदीका लाखौँ कणझैँ टल्किरहेको थियो । दुवैतिर फैलिएका हरिया वन, बलौटे किनार, चट्टानी भित्ताहरू र टाढासम्म फैलिएका पहाडहरूले नदीलाई प्राकृतिक मुकुट पहिराइदिएका थिए । हावाले पानीको सतहमा हल्का तरङ्ग उठाउँदा ती तरङ्गहरू सूर्यका किरणसँग खेल्दै अनन्त सङ्गीत रचिरहेका थिए । नदीमाथि उडिरहेका बकुल्ला, माछाको खोजीमा डुबुल्की मारिरहेका जलचर चराहरू, किनारमा उभिएका सेता सारस र आकाशमा मडारिरहेका चिलहरूले सम्पूर्ण दृश्यलाई जीवन्त बनाइरहेका थिए ।
चिसापानीको वनस्पति पनि उत्तिकै मनमोहक थियो । साल, साज, सिसौ र खयरका विशाल रूखहरू हावासँग मन्द संवाद गरिरहेका थिए । झाडीहरूमा फक्रिएका जङ्गली फूलहरूमा मौरी र पुतलीहरू व्यस्त थिए । कतै बाँदरका हुल रूखका टुप्पाबाट यात्रुलाई कौतूहलपूर्ण दृष्टिले हेरिरहेका थिए । वनको गहिराइमा चित्तल, बँदेल, नीलगाई र दुर्लभ वन्यजन्तुको मौन उपस्थितिले प्रकृतिलाई अझ रहस्यमय बनाइरहेको थियो । यहाँ प्रत्येक रूख, प्रत्येक ढुङ्गा, प्रत्येक चराको स्वर र प्रत्येक हावाको झोक्काले एउटा अदृश्य कथा सुनाइरहेका थिए ।
मैले पुलको रेलिङ समातेर धेरैबेर कर्णालीलाई हेरिरहेँ । नदी कुनै हतारमा थिइनन्; उनी आफ्नै लयमा बगिरहेकी थिइन् । त्यही क्षण मलाई लाग्यो—समयलाई जित्नेहरू दौडनेहरू होइनन्, आफ्नो लय नछोड्नेहरू हुन् । कर्णालीले मलाई सिकाइन्—जीवनको सौन्दर्य गन्तव्यमा मात्र हुँदैन, यात्रा गरिरहने साहसमा पनि हुन्छ । नदी समुद्रसम्म पुग्छे; किनकि ऊ कहिल्यै आफ्नो स्रोतलाई बिर्सिन्न र कहिल्यै आफ्नो प्रवाह रोक्दिन । मानिसको जीवन पनि त्यस्तै हो—जसले आफ्नो मूलसँग सम्बन्ध जोगाउँछ र परिवर्तनलाई अँगाल्दै अघि बढ्छ, उसैले जीवनको वास्तविक विशालता प्राप्त गर्छ ।
पुलमाथिबाट तल हेर्दा पानी नीलो आकाश बोकेर बगिरहेको थियो । किनारका बालुवाले सूर्यास्तको रङ समातिरहेका थिए । माछा मार्ने डुङ्गाहरू नदीको लयसँगै चलिरहेका थिए । समय केहीबेर रोकिएजस्तो लाग्यो । रात नजिकिँदै थियो ।
अर्को बिहान यात्रा घोडाघोडी तालतर्फ अघि बढ्यो । घोडाघोडी पुग्नेबित्तिकै वातावरण बदलियो । यहाँ हावामा एउटा अद्भुत शान्ति थियो । तालको सतह ऐनाजस्तै स्थिर थियो । वरिपरिका सिमसार, सालका वन, कमलका पात र चराहरूको मधुर स्वरले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई ध्यानस्थ आश्रम बनाएको थियो । तालले आकाशलाई आफ्नो काखमा राखेको थियो । बादलहरू पानीमा पौडिरहेका जस्ता देखिन्थे । हावाको हल्का स्पर्शले पानीमा साना तरङ्ग उठ्थे; ती तरङ्गहरू विस्तारै हराउँथे । त्यस क्षण मैले बुझेँ—विचारहरू पनि यस्तै हुन्; आउँछन्, फैलिन्छन् र फेरि मौनतामा विलीन हुन्छन् ।
घोडाघोडी केवल एउटा ताल होइन, यो प्रकृतिले रचेको ध्यान हो । त्यहाँ बसेर मैले धेरैबेर केही बोलेनँ; किनकि केही ठाउँहरूमा शब्दहरू अनावश्यक हुन्छन्, मौनताले नै सबैभन्दा सुन्दर यात्रा-वृत्तान्त लेखिरहेको हुन्छ । घोडाघोडी तालबाट उठ्दा मनमा एउटा अनौठो शान्ति थियो । ताल त्यहीँ थियो, तर त्यसको प्रतिबिम्ब अब मेरो मनभित्र पनि बसेको थियो । सायद यही यात्राको अर्थ हो—हामी कुनै ठाउँ छोडेर अघि बढ्छौँ, तर त्यो ठाउँ हाम्रो चेतनाभित्र यात्रा गरिरहन्छ ।
गाडी फेरि पश्चिमतर्फ लाग्यो । कैलालीका विशाल फाँटहरू विस्तारै पछाडि छुट्न थाले । धानका खेतहरू, उखुका बारीहरू, खुला आकाश र क्षितिजसम्म फैलिएको हरियालीले पश्चिम तराईको समृद्धि देखाइरहेका थिए । हावाले खेतका बालीहरूलाई एकै दिशामा झुकाउँदा लाग्थ्यो, पृथ्वी आफैँ कुनै मौन स्तुति गाइरहेकी छ । प्रकृतिमा अहङ्कार हुँदैन; सबै एकअर्कासँग मिलेर अस्तित्वको उत्सव मनाउँछन् ।
केहीबेरपछि अत्तरिया आइपुग्यो । यो सुदूरपश्चिम नेपालको आत्मामा प्रवेश गराउने द्वार हो । यहाँ आइपुग्दा लाग्छ, यात्राले एउटा नयाँ अध्याय सुरु गरेको छ । तराईका अनन्त समथर मैदानहरू बिस्तारै पछाडि छुट्न थाल्छन् र क्षितिजमा हरिया पहाडहरू नजिकिँदै आउँछन् । हावाको तापक्रम बदलिन्छ, माटोको गन्ध बदलिन्छ, वनस्पतिको स्वरूप बदलिन्छ । भूगोल मात्र होइन, प्रकृतिको लय नै फेरिन थाल्छ । समथर भूमि विस्तारै पहाडको काखमा समर्पित हुन्छ, मानौँ पृथ्वीले आफ्नै अर्को रूप यात्रुलाई देखाउन चाहेकी हो ।
अत्तरियाबाट डडेलधुरातर्फ उकालो सुरु भयो । पहिलो घुम्तीमै मैले महसुस गरेँ—पहाडले यात्रुलाई कहिल्यै हतार गर्न दिँदैन । यहाँ प्रत्येक मोड धैर्यको परीक्षा हो, प्रत्येक उकालो आत्मविश्वासको पाठ हो, प्रत्येक घुम्ती नयाँ दृश्यको निमन्त्रणा हो । सिधा बाटोले गन्तव्य छिटो देखाउन सक्छ, तर घुमाउरो बाटोले संसारलाई गहिरोसँग चिनाउँछ ।
सडक साँघुरो थियो, तर दृश्यहरू असीमित थिए । एकातिर आकाश छुने अग्ला भीरहरू शताब्दीयौँदेखि समयका मौन साक्षीजस्ता उभिएका थिए । अर्कोतिर अथाह खोँचहरू पृथ्वीको गहिरो ध्यानजस्ता लाग्थे । तल बगेका साना खोलाहरू चाँदीका धागाजस्तै चम्किरहेका थिए । माथि फैलिएको नीलो आकाश बादलका सेता टुक्राहरूसँग खेलिरहेको थियो । हरिया डाँडाहरूमा सल्ला, बाँझ, गुराँस, उत्तिस र काफलका वनहरूले प्रकृतिलाई हरियो वस्त्र पहिराइदिएका थिए । घामका किरणहरू रूखका हाँगाबीचबाट छिर्दै पहाडका काखमा सुनौलो चित्र कोरिरहेका थिए ।
कहिलेकाहीँ सडकको किनारमा झरेका झरनाहरू चट्टानमाथिबाट मुक्त हाँसोझैँ खसिरहेका देखिन्थे । चिसो हावाले ती फुहारलाई टाढासम्म बोकेर ल्याउँथ्यो । चराहरूका मधुर स्वरले वनलाई जीवन्त बनाइरहेका थिए । आकाशमा मडारिरहेका चिल, रूखमा बसेका ढुकुर, कोइलीको मिठो धुन र वनभित्र सुनिने अज्ञात चराहरूका आवाजले प्रकृतिलाई एउटा विशाल सङ्गीतसभामा रूपान्तरण गरेका थिए । टाढाका पाखाहरूमा सिँढीदार खेतहरू हरिया र सुनौला रङमा सजिएका थिए । कतै किसान खेतमा काम गरिरहेका थिए, कतै गाईवस्तु चर्दै थिए त कतै गाउँका बालबालिका खुला आकाशमुनि रमाइरहेका थिए ।
त्यो दृश्य हेर्दै गर्दा मलाई लाग्यो—पहाडमा दूरी किलोमिटरले मापन हुँदैन, अनुभवले मापन हुन्छ । प्रत्येक घुम्तीले नयाँ दृश्य मात्र देखाउँदैन, नयाँ विचार पनि जन्माउँछ । यहाँ प्रकृतिले सिकाउँछ कि जीवन सधैँ सिधा बाटोमा सुन्दर हुँदैन; कहिलेकाहीँ उकालो, घुम्ती र कठिन मोडहरू नै जीवनका सबैभन्दा सुन्दर दृश्यहरूतर्फ लैजान्छन् । त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ, हामी केवल डडेलधुरातर्फ उक्लिरहेका थिएनौँ; हामी धैर्य, विनम्रता र प्रकृतिको गहिरो दर्शनतर्फ पनि उक्लिरहेका थियौँ ।
घुम्तीहरू एकपछि अर्को आउँथे । प्रत्येक मोडले नयाँ दृश्य जन्माउँथ्यो । कतै कुहिरोले डाँडालाई सेतो वस्त्र ओढाइदिएको थियो, कतै घामले हरिया पाखाहरूलाई सुनौलो बनाइरहेको थियो त कतै झरना चट्टानबाट झर्दै आफ्नो अनन्त गीत गाइरहेको थियो ।
मैले बाटोछेउको एउटा झरनालाई धेरैबेर हेरिरहेँ । ऊ अग्लो चट्टानको काखबाट निरन्तर तल झरिरहेकी थिई । पहिलो दृष्टिमा लाग्थ्यो, मानौँ ऊ तल खसिरहेकी छ । तर ध्यान दिएर हेर्दा बुझिन्थ्यो—ऊ खसेकी होइन, आफ्नै गन्तव्यतर्फ अघि बढिरहेकी हो । चट्टानले उसलाई रोक्न सकेको थिएन, गुरुत्वाकर्षणले उसलाई पराजित गरेको थिएन; बरु प्रत्येक अवरोहसँगै ऊ अझ शुद्ध, अझ चञ्चल र अझ सुन्दर बन्दै गएकी थिई । सूर्यका किरणहरू पानीका कणमा पर्दा सात रङको इन्द्रेणी झुल्किन्थ्यो । फिँजका साना थोपाहरू हावामा मोतीझैँ चम्किन्थे । झरनाको मधुर निनादले सम्पूर्ण वनलाई ध्यानमय बनाइरहेको थियो ।
त्यस क्षण मलाई लाग्यो—जीवनले पनि कहिलेकाहीँ हामीलाई तल झार्छ; तर प्रत्येक ओरालो हारको प्रतीक हुँदैन । कतिपय ओरालोले नै नयाँ नदी जन्माउँछन् । झरना तल झरेर नदी बन्छे, नदी समुद्र बन्छे । त्यसैले जीवनमा आएको प्रत्येक कठिन मोड सम्भावनाको अर्को आरम्भ पनि हुन सक्छ । प्रकृतिले कुनै उपदेश दिँदिन; ऊ आफ्नै अस्तित्वबाट दर्शन सिकाउँछ ।
डडेलधुराको जङ्गलमा प्रवेश गरेपछि हावाको सुगन्ध नै फेरियो । तराईका सालका वन विस्तारै हराउँदै गए; तिनको स्थान सल्ला, बाँझ, उत्तिस, गुराँस, काफल र ओखरका रूखहरूले लिन थाले । अग्ला सल्लाका रूखहरू आकाशतर्फ उक्लिरहेका थिए । उनीहरूका हरिया शिखरहरू बादलसँग संवाद गरिरहेका जस्ता देखिन्थे । गुराँसका राता फूलहरूले हरिया वनलाई जीवनको उज्यालो रङ दिएका थिए । रूखका पातहरूबाट छिर्दै गरेका सूर्यका किरणहरूले वनभित्र सुनौलो आलोक छरेका थिए । चिसो हावाले सल्लाका सुइँजस्ता पातहरू हल्लाउँदा एउटा अदृश्य बाँसुरी बजिरहेको अनुभूति हुन्थ्यो ।
त्यहीबेला मेरो दृष्टि रूखहरूको जरातिर गयो । उनीहरू जति अग्ला थिए, त्यति नै गहिरो गरी पृथ्वीसँग जोडिएका थिए । त्यस क्षण एउटा सत्य मनमा उदायो—मानिस जति माथि उठ्न चाहन्छ, उति नै विनम्र भएर आफ्ना मूलसँग जोडिनुपर्छ । जरा नभएको रूख पहिलो आँधीमै ढल्छ । संस्कार, स्मृति र आफ्नो माटोसँगको सम्बन्ध नै मानिसको जरा हो । रूखहरू बोल्दैनन्, तर उनीहरूको मौन अस्तित्व जीवनको सबैभन्दा गहिरो दर्शन बनेर उभिएको हुन्छ ।
डडेलधुराका पहाडी बस्तीहरू विस्तारै देखिन थाले । ढुङ्गाले बनेका घरहरू, जस्ताका छाना, आँगनभरि फुलेका सयपत्री, मखमली र स्थानीय फूलहरूले गाउँलाई आत्मीय बनाएका थिए । गोठमा बाँधिएका गाईभैँसी, डाँडामा चर्दै गरेका बाख्रा, आँगनमा खेलिरहेका बालबालिका र खेतमा काम गरिरहेका किसानहरूले पहाडको जीवनलाई स्पन्दित बनाइरहेका थिए । महिलाहरू नाम्लोमा घाँस बोकेर उकालो चढिरहेका थिए, वृद्धहरू चौतारीमा बसेर यात्रुलाई मुस्कानले स्वागत गरिरहेका थिए । उनीहरूको अनुहारमा श्रमको थकान थियो, तर आँखामा सन्तोषको उज्यालो थियो ।
त्यस दृश्यले मलाई गहिरो रूपमा छोयो । यहाँ जीवन सहज थिएन; उकालो थियो, कठिनाइ थियो, सीमित साधन थिए; तर जीवन अर्थहीन थिएन । पहाडले सुविधा कम दिन्छ, तर आत्मनिर्भर बन्न सिकाउँछ । यहाँ प्रत्येक पाइलाले सङ्घर्षको मूल्य बुझाउँछ, प्रत्येक उकालोले धैर्यको परीक्षा लिन्छ, प्रत्येक दिनको श्रमले सम्मानको अर्थ सिकाउँछ । सायद यही कारण पहाडका मानिसहरू सम्पन्न नभए पनि समृद्ध देखिन्छन् । उनीहरूसँग प्रकृतिको निकटता, श्रमको गरिमा र सन्तोषको दुर्लभ सम्पत्ति छ । त्यही सम्पत्तिले डडेलधुराका पहाडहरूलाई सुन्दर मात्र होइन, प्रेरणादायी पनि बनाएको छ ।
डडेलधुरा पुगेपछि केहीबेर विश्राम गरियो । चियाको कप हातमा थियो । वरिपरि कुहिरो विस्तारै उक्लँदै थियो । बजार सानो थियो, तर आत्मीय थियो । अपरिचित मानिसहरूको मुस्कानले पनि यात्रुका लागि घरको अनुभूति दिन्थ्यो । सायद पहाडमा मानिसहरू घरभन्दा पहिले मन खोल्न सिक्छन् ।
डडेलधुराबाट बैतडीतर्फ लागेपछि यात्राले अर्को रूप लियो । सडक अझ घुमाउरो भयो, पहाडहरू अझ अग्ला भए, खोँचहरू अझ गहिरा भए, प्रकृति अझ मौन भइन् । यात्रा अब बाहिरभन्दा बढी भित्र भइरहेको थियो । हावाले अनुहार छोइरहेको थियो, तर त्यसले मनको धुलो पनि पखालिरहेको जस्तो लाग्थ्यो । बाटोमा कतै महिलाहरू नाम्लोमा घाँस बोकेर फर्किरहेका थिए, कतै वृद्धहरू चौतारीमा बसेर जीवनका कथाहरू सुनाइरहेका थिए त कतै विद्यालयबाट फर्किरहेका बालबालिकाहरूको हाँसो डाँडाभरि गुञ्जिरहेको थियो । यी दृश्यहरू सामान्य थिए; तर यिनै सामान्यताभित्र जीवनको असाधारण सौन्दर्य लुकेको थियो ।
बैतडी पुगेर मैले कुनै नयाँ संसार देखिनँ, आफ्नै संसारलाई नयाँ आँखाले हेर्न सिकेँ । यहाँका पहाडहरूले मौनताको भाषा सिकाए । महाकालीले निरन्तर बगिरहनुको साहस सिकाइन् । चार केदारका शिखरहरूले ‘आस्थाको अर्थ मन्दिरका भित्ताभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएको हुन्छ’ भन्ने अनुभूति गराए । यहाँ प्रकृति दृश्य होइन, दर्शन हो; संस्कृति परम्परा होइन, जीवनको निरन्तरता हो र मानिस केवल समय र प्रकृतिबीचको एउटा क्षणिक सेतु हो ।
अर्को बिहान म झुलाघाटतर्फ लागेँ । महाकाली नदी दुई देशको सीमारेखा भएर पनि विभाजनको प्रतीक लागिनन्; उनी त दुई किनारलाई जोड्ने आत्मीय संवाद थिइन् । झुलाघाटको झोलुङ्गे-पुलमा उभिँदा हावाले पुललाई हल्का हल्लाइरहेको थियो । तल महाकाली अविरल बगिरहेकी थिइन् । पानीले कुनै सीमा मानेको थिएन, हावाले कुनै राहदानी बोकेको थिएन, चराहरूले कुनै नक्सा पढेका थिएनन् । प्रकृतिले फेरि सम्झाइन्—सीमाहरू मानिसले बनाउँछ, विशालता प्रकृतिले ।
मैले पुलबाट अन्तिमपटक महाकालीलाई हेरिरहेँ । नदीको प्रवाहमा समय बगिरहेको थियो, लहरहरूमा इतिहास बोलिरहेको थियो, किनारका ढुङ्गाहरूमा सभ्यताका पदचिह्न सुरक्षित थिए । त्यही क्षण मैले महसुस गरेँ—यात्रा भनेको नयाँ ठाउँहरू देख्नु मात्र होइन, आफ्ना पुराना धारणाहरूलाई परिवर्तन गर्नु पनि रहेछ । प्रत्येक यात्रा एउटा नयाँ भूगोलको खोजीभन्दा बढी एउटा नयाँ चेतनाको जन्म हो ।
फर्किने बेला बाटो उही थियो, पहाड उही थिए, नदीहरू उही थिए, झरनाहरू उस्तै कलकलाइरहेका थिए, वनहरू उस्तै सुगन्धित थिए; परिवर्तन भएको थियो त केवल यात्रु । म हिँडेर बैतडी पुगेको थिएँ, तर फर्कँदा बैतडी म भित्र बसिसकेको थियो ।
त्यसपछि मैले बुझेँ—यात्राहरू कहिल्यै गन्तव्यमा समाप्त हुँदैनन्; तिनीहरू स्मृतिमा बाँचिरहन्छन्, विचारमा बगिरहन्छन्, जीवनका निर्णयहरूमा प्रतिध्वनित भइरहन्छन् । कुनै दिन फेरि महाकालीको जलध्वनिको सम्झना आउनेछ; डडेलधुराका कुहिराले ढाकिएका डाँडाहरू आँखाभरि उभिनेछन्; चिसापानीको पुल, कर्णालीको विशालता, घोडाघोडीको मौन जल, बर्दियाको वन, चितवनको हरियाली र त्रिशूलीको अविरल प्रवाह सबै फेरि मनभित्र यात्रा गर्नेछन् ।
सायद यही कारण यात्राको वास्तविक अन्त्य हुँदैन । बाटो समाप्त हुन्छ, यात्रा होइन; किनकि यात्रा खुट्टाले तय गरेको दूरी होइन, आत्माले प्राप्त गरेको विस्तार हो ।
आज पनि जब आँखाहरू बन्द गर्छु, महाकालीको शीतल हावा अनुहारमा छुने गर्छ । केदारका शिखरहरू मौन ध्यानमा उभिएका देखिन्छन् । पहाडका गोरेटाहरूले फेरि बोलाउँछन् अनि मनले निःशब्द स्वीकार गर्छ—केही ठाउँहरू केवल हेरेर फर्कनका लागि हुँदैनन्, तिनीहरू जीवनभर आफ्नो अन्तरात्मामा बोकेर हिँड्नका लागि हुन्छन् ।
बैतडी त्यस्तै एउटा भूमि हो, जहाँ प्रकृतिले प्रत्येक बिहान नयाँ दर्शन लेख्छ । महाकालीले समयको अनन्त गीत गाउँछ । केदारका शिखरहरूले मौन ध्यानमा आध्यात्मिकताको उज्यालो फैलाइरहन्छन् र पहाडहरूले धैर्य, श्रम तथा सह-अस्तित्वको शाश्वत पाठ पढाइरहन्छन् । यहाँ यात्रु नयाँ दृश्यहरूको साक्षी बन्दैन; ऊ आफ्नै चेतनाको गहिराइसँग साक्षात्कार गर्छ । जब यात्रा समाप्त हुन्छ, बाटो पछाडि छुट्छ; तर बैतडी मनभित्र एउटा उज्यालो स्मृति, एउटा मौन प्रार्थना र एउटा जीवनदर्शन बनेर सधैँ बाँचिरहन्छ । त्यतिबेला थाहा हुन्छ—यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि नयाँ ठाउँ भेट्नु होइन, आफ्नै भित्र लुकेको अझ उदार, अझ विनम्र र अझ जागृत मानिसलाई भेट्नु रहेछ ।