लघुकथामा एक प्रयोग अङ्क: ३१ | हाम्रो कथाघर

❛लघुकथा टिप्पणी❜
☞ मिथकीय दृष्टिकोणबाट ‘सत्य चरो’ लघुकथाको शल्यक्रिया
✒ नन्दलाल आचार्य

छविलाल खड्काद्वारा लिखित लघुकथा ‘सत्य चरो’ को मिथकीय (Mythological) दृष्टिकोणबाट गरिएको शल्यक्रियात्मक विश्लेषण तल प्रस्तुत छ:

प्रस्तुत लघुकथाले परम्परागत मिथक, आधुनिक राजनीति र मानवीय मनोविज्ञानको त्रिवेणीलाई उजागर गरेको छ। लेखकले एक काल्पनिक चरालाई ‘सत्य’ को प्रतीक बनाएर लोककथाको शैलीमा समसामयिक विकृतिमाथि कडा प्रहार गरेका छन्। यसको मिथकीय पक्षलाई निम्न बुँदाहरूमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

१. दैवी विधान र ‘सत्य चरो’ को स्वरूप–

मिथकशास्त्रमा प्रायः पशुपन्छीहरूलाई विशेष शक्तिको संवाहक मानिन्छ। यस कथामा ‘सत्य चरो’ कुनै सामान्य पन्छी नभई ‘सुनपखेटे’ दिव्य चरो हो। सुन (Gold) लाई मिथकमा शुद्धता, अमरता र ईश्वरीय प्रकाशको प्रतीक मानिन्छ। जसरी हिन्दू मिथकमा ‘गरुड’ लाई विष्णुको वाहन र सत्यको रक्षक मानिन्छ, यहाँको चरो पनि देवताहरूद्वारा असत्यको संहार गर्न पठाइएको एक ‘अवतार’ (Avatar) का रूपमा देखिन्छ। यसले समाजमा हराएको ‘धर्म’ (नैतिकता) पुनः स्थापना गर्ने दैवी जिम्मेवारी बोकेको छ।

२. नेपालखाल्डो : एक पौराणिक तथा आधुनिक विम्ब–

लघुकथामा ‘नेपालखाल्डो’ शब्दको प्रयोग अर्थपूर्ण छ। पौराणिक कालमा मञ्जुश्रीले पानी काटेर बस्ती बसालेको ‘नेपालखाल्डो’ यहाँ यस्तो रणभूमिका रूपमा प्रस्तुत छ, जहाँ सुशासन र कुशासनबीच द्वन्द्व छ। यो ठाउँलाई असत्यको केन्द्र मानिनुले वर्तमान राजनीतिक अस्थिरता र विसङ्गतिलाई सङ्केत गर्दछ। मिथकीय भाषामा यो ‘कलियुग’ को चरमोत्कर्ष हो, जहाँ शासकहरू स्वयंलाई ईश्वरभन्दा माथि ठान्छन्।

३. अहङ्कारको मिथक: “म नै राज्य हुँ”–

शासकको भनाइ– “म नै राज्य हुँ” र “मै खाऊँ, मै लाऊँ” ले पौराणिक असुरहरूको प्रवृत्तिको स्मरण गराउँछ। रावण, कंस वा हिरण्यकशिपुजस्ता पात्रहरूमा हुने ‘अहङ्कार’ (Hubris) यहाँको शासकमा देखिन्छ। मिथकहरूमा जबजब शासकले आफूलाई सर्वशक्तिमान ठान्छ र सत्यलाई चुनौती दिन्छ, तब उसको पतन निश्चित हुन्छ। कथामा शासकले सत्यलाई दबाउन खोज्नुले ‘असुर’ प्रवृत्ति र चराले ऐना देखानुले ‘विवेक’ को प्रतिनिधित्व गर्छ।

४. सत्यको रूपान्तरण : शान्तबाट उग्र (Metamorphosis)–

यो लघुकथाको सबैभन्दा शक्तिशाली मिथकीय पक्ष रूपान्तरण हो। सुरुमा ‘सत्य’ शान्त र सरल हुन्छ। तर, जब सत्यलाई अपमानित र उपहास गरिन्छ, यसले ‘रुद्र’ रूप धारण गर्छ। कथामा भनिएको छ– “दबिएको सत्य विस्फोटक शक्तिमा रूपान्तरित भयो।” यो प्रक्रिया दुर्गाले महिषासुर वध गर्दा वा नरसिंहले हिरण्यकशिपुको अन्त्य गर्दा लिएको क्रोधित स्वरूपजस्तै छ। सत्यको पखेटाबाट ‘आन्दोलन’ को आँधी चल्नुले यो सिद्ध गर्छ कि सत्य जब न्यायका लागि उभिन्छ, त्यो प्रलयकारी बन्न सक्छ।

५. अन्त्य र प्रतीकात्मकता–

लघुकथाको अन्त्यमा “अहङ्कार दुलोभित्र पस्यो” भनिएको छ। यो असत्यको पराजय र सत्यको विजय (सत्यमेव जयते) को सनातन मान्यता हो। शासकको ‘दुलोभित्र पस्नु’ ले उसको कायरता र मिथकीय अन्त्यलाई बुझाउँछ, जहाँ अधर्मले धर्मका अगाडि घुँडा टेक्नै पर्छ।

निष्कर्ष:

समग्रमा, ‘सत्य चरो’ ले पौराणिक संरचनाको प्रयोग गरी आधुनिक राजनीतिक विद्रोहको कथा उनेको छ। यसले पाठकलाई के सन्देश दिन्छ भने सत्यलाई केही समयका लागि ओझेलमा पार्न सकिएला, तर यसको दैवी शक्ति जब विस्फोट हुन्छ, तब जस्तोसुकै शक्तिशाली अहङ्कार पनि परास्त हुन्छ। लेखकले २०८२ सालको सन्दर्भ जोडेर भविष्यद्रष्टाका रूपमा सत्यको पुनर्स्थापनाको परिकल्पना गरेका छन्।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा: बिहान
✒ नन्दलाल आचार्य

“त्यो चरा फेरि बोल्ला कि नबोल्ला ?” दुलोभित्र लुकेको अहङ्कारको सास अझै अजङ्गरको फुसफुसाहटझैँ चलिरहेको थियो। आँधी थामिएपछि नेपालखाल्डो मृत्युशय्यामा सुतेको रोगीझैँ शान्त देखिन्थ्यो। तर, त्यो शान्ति ज्वालामुखीको गर्भझैँ भित्रभित्रै तातिएको थियो। सत्य चरोको पखेटा शिशिरको पातझैँ चुँडिएको थियो, स्वर थकित थियो, तर आँखामा उज्यालो बिहानीको ताराझैँ ज्योति निभेको थिएन। उसले अब देवताको आकाश होइन, मानिसको काँध रोज्यो।

“अब म मात्र बोल्दिनँ,” चराले घाइते स्वरमा भन्यो, “अब तिमीहरू बोल।” पहिलो बोल्ने किसान थियो– “मेरो पसिनाको हिसाब देऊ।” पछि मजदुर गर्जियो– “मेरो श्रमको मूल्य कहाँ छ ?” विद्यार्थीले तिखो तिरझैँ सोध्यो– “झूटको पाठ्यक्रम किन ?”

सत्य चरो मौन रह्यो। मौन नै उसको नयाँ बुद्धत्व बन्यो। त्यही मौनताको ऐनामा चरित्रहरू स्पष्ट भए— कसैको मुखबाट झूट कुहिएको फलझैँ झर्‍यो, कसैको आँखाबाट डर कालो बादलझैँ चुहियो। अहङ्कार दुलोबाट विषालु सर्पझैँ निस्कन खोज्यो र करायो– “मबिना शासन चल्दैन!” भीड महासागरझैँ उर्लियो र भन्यो– “हामीबिना तिमी नै छैनौ।” सत्य अब चरामा मात्र सीमित रहेन। यो कागजमा अक्षर, सडकमा पाइला र श्रममा रगत बनेर बग्यो। दमन गर्न खोज्दा त्यो आगोको लप्काझैँ अझ घनीभूत भयो। चरा उडेन, बरु समाज नै न्यायको पखेटा हालेर उड्यो। अन्ततः सत्य चरोले जूनको किरणझैँ हल्का मुस्कान दियो र भन्यो– “म हराएको होइन, म तिमीहरूको आवाजमा मुटुको धड्कन बनेर बसेको छु।”

❀❀❀

❛लघुकथा टिप्पणी❜
☞ मिथकीय दृष्टिकोणबाट ‘कछुवा-खरायोको दौड’ लघुकथाको शल्यक्रिया
✒ नन्दलाल आचार्य

प्रेम नेउपाने ‘प्रहर’ द्वारा रचित लघुकथा ‘कछुवा-खरायोको दौड’ ले परम्परागत नीतिकथाको संरचनालाई भत्काएर नयाँ आधुनिक चेतना र मिथकीय पुनर्व्याख्या प्रस्तुत गरेको छ। यस लघुकथाको मिथकीय दृष्टिकोणबाट गरिएको शल्यक्रिया यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ:

१. मिथकको भञ्जन र पुनर्निर्माण–

प्रचलनमा रहेको खरायो र कछुवाको प्राचीन मिथकले ‘निरन्तरता नै सफलता हो’ (Slow and steady wins the race) भन्ने सन्देश दिन्छ। तर, प्रहरको यो कथाले उक्त स्थापित मिथकलाई उल्ट्याइदिएको छ। यहाँ कछुवाको ‘धैर्य’ अब ‘वैराग्य’ र ‘आत्मबोध’ मा रूपान्तरित भएको छ भने खरायोको ‘गति’ र ‘विजय’ केवल अहङ्कारको कारक बनेको छ।

२. कछुवा: एक दार्शनिक र विद्रोही पात्र–

मिथकशास्त्रमा कछुवा (कूर्म) लाई स्थिरता र धैर्यको प्रतीक मानिन्छ। यस कथामा कछुवाले दौड बीचैमा छोड्नु उसको कमजोरी होइन, बरु स्थापित प्रतिस्पर्धात्मक समाजप्रतिको विद्रोह हो।

अध्यात्म र वैराग्य: कछुवाको सोच– “इनाम कमाएर कसको मन सन्तुष्ट भएको छ र ?” ले पूर्वीय दर्शनको ‘निष्काम कर्म’ वा संसारप्रतिको अनासक्तिलाई सङ्केत गर्छ। उसले विजयलाई ‘औपचारिक’ मानेर अस्वीकार गर्नुले आधुनिक भौतिकवादी दौडमा सामेल हुन नचाहने एउटा दार्शनिक व्यक्तित्वको प्रतिनिधित्व गर्दछ।

अस्तित्वको खोजी: उसले आफ्नै “विश्रामालय” तिर फर्कनुलाई आफ्नो अस्तित्व र आत्मशान्तिको खोजीका रूपमा लिन सकिन्छ।

३. खरायो: आधुनिक मानव र अहङ्कारको प्रतीक–

पुराना कथामा खरायो अल्छी र घमण्डी थियो। यहाँ खरायो सचेत छ, ऊ “हिजोको जस्तो गल्ती” दोहोर्‍याउन चाहँदैन। यो आधुनिक मानिसको त्यो स्वरूप हो जो केवल सफलता र पुरस्कारका लागि मरिहत्ते गर्छ।

प्रतिस्पर्धाको निरर्थकता: खरायोले पुरस्कार त पायो, तर कछुवाको अनुपस्थितिले उसको विजय “प्रतिद्वन्द्वीबिनाको दौड” मा परिणत भयो। मिथकीय दृष्टिले, जब प्रतिस्पर्धामा नैतिकता र समकक्षीको अभाव हुन्छ, तब विजय केवल एउटा खोक्रो ‘अहङ्कारको समुद्र’ मात्र बन्दछ।

४. विजय र पराजयको नयाँ परिभाषा–

कथाले विजयको भौतिक मापदण्ड (इनाम/पदक) लाई परास्त गरिदिएको छ। कछुवा हार्नुमा पनि जित देख्छ किनभने उसले आफ्नो मानसिक शान्ति गुमाउनु परएन। अर्कोतर्फ, खरायो जितेर पनि हारको नजिक छ, किनकि उसको जितलाई कछुवाको एउटा व्यङ्ग्यात्मक सन्देशले अर्थहीन बनाइदिएको छ। “प्रतिद्वन्द्वीबिनाको दौडमा विजयी हुनुभएकोमा यहाँलाई सहस्र बधाई छ।” यो संवादले ‘विजय’ को मिथकलाई नै पूर्णतः ध्वस्त पारिदिएको छ। कछुवाले दौड त्यागेर खरायोको जितलाई प्राविधिक त बनाइदियो, तर नैतिक र गौरवमय हुन दिएन।

५. निष्कर्ष: सामाजिक र मिथकीय सन्देश–

प्रेम नेउपानेले यस लघुकथा मार्फत प्राचीन मिथकलाई आधुनिक समाजको ऐना बनाएका छन्। आजको समाजमा मानिसहरू ‘खरायो’ बनेर दौडिरहेका छन्, जहाँ गन्तव्य त छ तर उद्देश्य र आत्मसन्तुष्टि छैन। कछुवाको पात्रमार्फत लेखकले “दौडनु नै जीवन होइन, बरु कतिबेला रोकिने भन्ने थाहा पाउनु वास्तविक प्रज्ञा हो” भन्ने गम्भीर सत्य पस्किएका छन्। यो कथा केवल दुई जनावरको दौड होइन, यो त मानवीय प्रवृत्ति, अहङ्कार र आत्मबोध बीचको द्वन्द्वको संक्षिप्त महाकाव्य हो।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा: गोरेटोको खोजी
✒ नन्दलाल आचार्य

“इनामको यो स्वर्ण राशिलाई कुन सागरमा समाहित गर्ने हो ?” खरायोको प्रश्नले समारोहको मञ्चमा एउटा शान्त तरङ्ग फैलायो। सञ्चालक वसन्तको फूलझैँ मुस्कुराउँदै बोले, “विजेता तिमी नै हौ, यसलाई जहाँ चाह्यो त्यहीँ विसर्जन गर्न सक्छौ।” खरायोले भीडतिर दृष्टि फ्याँक्यो। त्यहाँका तालीहरू ओइलाएका पत्रदलझैँ निर्जीव थिए। उसले इनामको चेक समात्यो र सिधै कछुवाको विश्रामालयतिर लाग्यो। कछुवा ध्यानमग्न ऋषिझैँ शान्त देखिन्थ्यो।

“तिमी किन दौडेनौ मित्र ?” खरायोको स्वरमा शिशिरको शून्यता थियो। कछुवाले गहिरो नदीझैँ गम्भीर भएर भन्यो, “दौडमा गति हुनु मात्र ठूलो कुरा होइन, गन्तव्यको दिशा सही हुनु अनिवार्य सर्त हो।” खरायोलाई कछुवाको कुराले विजुलीले झैँ झट्का दियो। उसले त्यो चेक च्यातेर भन्यो, “यो दौडले मेरो खुट्टालाई मात्र जितायो, तर तिम्रो विवेकले मेरो हृदयलाई ब्युँझायो।”

तत्कालै एउटा सुनौलो प्रभात झुल्कियो। खरायोले आफ्नो सबै धन श्रमिक विद्यालयलाई अर्पण गर्‍यो भने कछुवाले दौडको प्रतिस्पर्धालाई सामाजिक रूपान्तरणको बहस बनायो। भीडले यस पटक साउनको गर्जनझैँ हर्षोल्लासका साथ ताली बजायो। कछुवाले सुस्तरी भन्यो– “अब खुट्टा बजारेर दौड जित्ने होइन, सिङ्गो समाजको दौडको अर्थ र उद्देश्य बदल्ने पालो हो, हैन र ?”

❀❀❀

❛लघुकथा टिप्पणी❜
☞ मिथकीय दृष्टिकोणबाट ‘स्वामित्व’ लघुकथाको शल्यक्रिया
✒ नन्दलाल आचार्य

शारदा दहालको लघुकथा ‘स्वामित्व’ एउटा गहन दार्शनिक र मिथकीय पुनर्व्याख्या हो। यस कथाले परम्परागत धार्मिक आख्यान (न्यारेटिभ) लाई नयाँ ढङ्गले चिर्दै नारी अस्तित्व र आत्मचेतनाको खोजी गरेको छ। प्रस्तुत लघुकथाको मिथकीय दृष्टिकोणबाट गरिएको शल्यक्रिया तल प्रस्तुत छ:

१. मिथकीय पात्रको मानवीकरण र भूमिका परिवर्तन–

मिथकशास्त्रमा शिव र पार्वतीलाई ‘पुरुष’ र ‘प्रकृति’ का रूपमा हेरिन्छ। परम्परागत मिथकमा पार्वती प्रायः जिज्ञासा राख्ने र शिवले त्यसको समाधान (उपदेश) दिने गरिन्छ।

क) पुनर्गठन: यस कथामा पार्वतीको जिज्ञासा केवल व्यक्तिगत नभई अस्तित्ववादी छ। उनले ‘मौन’ लाई पुरुषको र ‘आवाज’ लाई नारीको विशेषण मानिएकोमा प्रश्न उठाएकी छिन्।

ख) सङ्घर्ष: यहाँ पार्वतीले शिवलाई पाउनका लागि (लोकप्रिय स्वस्थानी कथामा जस्तो) होइन, बरु स्व-अस्तित्व र सत्यको खोजीका लागि तपस्या गरेकी छिन्। यसले मिथकलाई भक्तिबाट ज्ञानमार्गतर्फ डोर्‍याएको छ।

२. ‘मौन’ र ‘आवाज’ को द्वन्द्व

लघुकथाले एउटा गम्भीर मिथकीय प्रश्न उठाएको छ– “मुक्ति पुरुषको मौनमा छ भने नारीको आवाज किन जन्मिन्छ ?”

क) पितृसत्तात्मक भाष्यलाई चुनौती: धेरैजसो पौराणिक व्याख्यामा मौनलाई गम्भीरता र आवाजलाई चञ्चलता मानिन्छ।

ख) मिथकीय शल्यक्रिया: कथाकारले पार्वतीमार्फत यो स्थापित गर्न खोज्नुभएको छ कि नारीको अभिव्यक्ति (आवाज) निरर्थक होइन। यदि शिव ‘शून्य’ हुन् भने पार्वती ‘शक्ति’ वा ‘नाद’ हुन्। बिनाआवाजको शून्य पूर्ण हुँदैन।

३. ‘स्वस्थानी’ को नवीन परिभाषा

यो लघुकथाको सबैभन्दा बलियो पक्ष ‘स्वस्थानी’ शब्दको व्युत्पत्ति र त्यसको मिथकीय अर्थको रूपान्तरण हो।

क) परम्परागत धारणा: स्वस्थानी भन्नाले ‘आफ्नो स्थानमा रहेकी देवी’ वा एउटा धार्मिक व्रतकथा बुझिन्छ, जहाँ नारीले आफ्नो पतिको रक्षा वा प्राप्तिको लागि व्रत बस्छन्।

ख) मिथकीय शल्यक्रिया: शिवको मुखारविन्दबाट कथाकारले भनाउनुभएको छ– “स्वस्थानी त त्यो हो, जो आफूलाई बुझेर उभिन्छ।”

अर्थ: ‘स्व’ + ‘स्थानी’ अर्थात् स्वयम्मा अवस्थित हुनु। मिथकीय दृष्टिकोणबाट यो ‘आत्मज्ञान’ को पराकाष्ठा हो। देवी बाहिर कतै छैनन्, बरु आफ्नै चेतनाको स्वामित्वमा छिन् भन्ने यसको सार हो।

४. अनुशासन र ब्रह्माण्डीय कम्पन

मिथकमा जब कसैले कठोर तपस्या गर्छ, तब ‘इन्द्रासन’ वा ‘कैलाश’ हल्लिने कुरा गरिन्छ। कथामा पार्वतीको संयमले ‘आकाश हल्लियो’ भनिएको छ। यो कम्पन कुनै भौतिक कम्पन मात्र नभई चेतनाको क्रान्ति हो। जब एउटी नारीले परम्परागत घेरा तोडेर आफ्नो अस्तित्वको प्रश्न गर्छिन्, तब स्थापित मिथकीय संरचनाहरू हल्लिन्छन् भन्ने यसको साङ्केतिक अर्थ छ।

५. चेतनाको स्वामित्व र निष्कर्ष

कथाले स्वस्थानीलाई एउटा धार्मिक पुस्तक वा कर्मकाण्डबाट मुक्त गराएर ‘चेतनाको स्वामित्व’ मा रूपान्तरण गरिदिएको छ।

निष्कर्ष: मिथकहरू स्थिर हुँदैनन्, तिनीहरू समयसापेक्ष व्याख्या हुनुपर्छ भन्ने प्रमाण यो कथा हो। पार्वतीले आफ्नै ‘मौन’ भित्रको ‘आवाज’ भेट्टाउनु र शिवले त्यसलाई अनुमोदन गर्नुले शिव र शक्तिबीचको समानतालाई झल्काउँछ। यसले नारीलाई पूजाको वस्तु (Object) बाट हटाएर स्वयं चेतनाको स्रोत (Subject) का रूपमा स्थापित गरेको छ।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा: महाप्रस्थान
✒ नन्दलाल आचार्य

“त्यसो भए प्रभु, मौन तोड्ने अधिकार पनि चेतनाको स्वामित्वमै पर्छ ?” पार्वतीको यो प्रश्न कैलाशको हिउँझैँ शीतल तर अग्निको ज्वालाझैँ तेजिलो भएर गुञ्जियो। यसले कैलाशको नीरवतालाई त्यसरी नै चिरेर नयाँ चेतना भर्‍यो, जसरी वसन्तको आगमनले उजाड वनस्पतिमा पालुवा पलाउँछ। शिवले आँखाहरू खोल्नुभयो। उहाँको ध्यान अब एकान्त साधना रहेन, त्यो त सागरझैँ विशाल र आकाशझैँ खुला साझा बहस बन्यो।

देवगणहरू पत्थरका मूर्तिझैँ निष्प्राण र चुप थिए, किनकि प्रश्न व्यवस्थाको जग हल्लाउने भूकम्प बनेर आएको थियो। पार्वती उठ्नुभयो। उहाँको अनुहारमा व्रतको थकान थिएन, बरु प्रभातको सूर्यझैँ रातो र प्रदीप्त चेतनाको आभा थियो। उहाँले भन्नुभयो, “यदि आत्मबोध पूजाभन्दा माथि हो भने, स्त्री किन अझै पिँजडाको चरीझैँ प्रतीक्षाको साङ्लोमा बाँधिन्छ ?” शिवको मौनता बादलमुनिको वर्षाको पूर्वसङ्केतझैँ स्वीकृतिको थियो। उहाँले भन्नुभयो, “स्वामित्व, देवले वर्षाएको वरदान होइन पार्वती, यो त खडेरीमा खनिएको कुवाझैँ बुझेर र पसिना बगाएर लिइने उपलब्धि हो।”

त्यही क्षण पार्वतीले कैलाशको ऐश्वर्यलाई पुरानो काँचुलीझैँ त्यागेर संसारतर्फ हेर्नुभयो। त्यहाँ मन्दिरका घण्टीभन्दा बढी श्रममा झुकेका हातहरू कमलझैँ सुन्दर र मौन पारिएका आवाजहरू दबिएको ज्वालामुखीझैँ शक्तिशाली देखिन्थे। पार्वतीको स्वर अब नदीको गर्जनझैँ प्रखर भयो– “यदि स्वामित्व बोध हो भने, चुप बस्नु किन सद्गुण ठहरिन्छ ?” शिव मुस्कुराउनुभयो र संवादमा अमृतझैँ मीठो वाक्य झर्‍यो– “चुप बस्नु सद्गुण होइन पार्वती, त्यो त अन्यायको विषवृक्षलाई पानी हालेर हुर्काउनु मात्रै हो।”

❀❀❀