कथा: वक्ररेखाबाट हुर्किएको मायाको बोट | हाम्रो कथाघर

कथा: वक्ररेखाबाट हुर्किएको मायाको बोट
कथाकार: डा. नवीनबन्धु पहाडी

कलेजको बिहान सधैँ एउटै दृश्य देखिन्थ्यो—घामले नछोएको आँगन, भीडमा हराएका अनुहार र घण्टीको टिङ्‌टिङ्‌ । नभए साथीहरूका कलरव वा कक्षाकोठाका औपचारिक आवाजहरू । सधैँ यस्तै र यसरी नै चलिरहेको थियो—जसरी सधैँ एकै किसिमले परिवर्तित हुँदै आउँछन् घाम-जुनहरू । बिहान घण्टीका साथ कोठाभित्र हुतुतु पस्छन् विद्यार्थीहरू र निस्कन्छन् उसै गरी ।

सधैँ सधैँ एकैनाश पनि त हुँदो रहेनछ जीवन । एउटा बालक घामपानी र वय पचाएर तरुण हुन्छ, उभिन्छ र शनैः शनैः प्रौढ बन्दै जान्छ । नजान्दा-नजान्दै हाम्रो उमेरको रङ चढिरहँदो रहेछ; थाहा नहुँदा-नहुँदै कसैको सामीप्य रमाइलो लाग्दो रहेछ ।

कक्षा एकमा ६ वर्षको उमेर हुँदादेखि हो बेन्चमा बस्न थालेको । त्यही बेलादेखि हो—परीक्षा र कक्षाका नियमितताहरू थालेको पनि, कापीमा उत्तर लेख्न थालेको पनि । उस्तै उस्तै थियो दैनिकी र जीवनचर्या । तर त्यो वर्ष, त्यो सेमेस्टर, त्यो बेन्च—सबैको अर्थ बदलिएको थियो । केही परिवर्तन भएजस्तो, रमाइलो लागेजस्तो हुन थालेको थियो । बेन्चमा बसेपछि नउठूँ जस्तो लाग्न थालेको थियो । परिवर्तन चर्को थिएन; बिस्तारै, मौनजस्तै, छाया सरेजस्तै सरेको थियो ।

मैले उसलाई नामले कहिल्यै बोलाएकी थिइनँ । त्यसको पनि आरम्भ भएको समय । ऊ पछिल्लो बेन्चमा बस्थ्यो, म अघिल्लो बेन्चमा । कहिलेकाहीँ जुत्ताले मेरो पाइला छुन्थ्यो; म भाग्थें, रिसाउँथें । कता-कता भित्रैदेखि सिरिङ्ग भइरहन्थ्यो र न्यानो महसुस गर्थें, तर आवरणमा आवेग र रिस थियो । उसका अक्षरहरू बाटुला र चम्किला थिए, तर कठोर थिएनन् । सूत्रहरू अनुशासित थिए, तर निर्जीव थिएनन्; किनकि ती उसका सुनौला हातबाट लेखिएका थिए ।

हामी दुवै पढाइमा तेज थियौँ । त्यो हाम्रो साझा पहिचान थियो । समाजले त्यही नामले चिन्थ्यो—“मेहनती”, “होसियार”, “भविष्य बोकेका”, “अनुशासित” । त्यही नामको बोझले मैले भावनालाई पाठ्यक्रमबाहिर राखेकी थिएँ । कलम मेरो नियन्त्रणमा थियो, मन मेरो पहरेदारीमा; तर कागज सधैँ खुला हुन्छ । हो, मन एकोहोरिएर टोलाइरहेका बेला म कि कलम टोक्थें नभए एकोहोरो खुला कागज केरिरहन्थें । किन त्यसो गर्थें, आफैँलाई थाहा छैन ।

गुरुहरूले दिने गृहकार्य र त्यसभित्रका असहज अभ्यास बुझ्न कठिन हुँदा मुस्किलले एक-अर्काका कापी मागिन्थ्यो । बोली फुटाउन पत्थर फोरेजस्तै हुन्थ्यो । नोटकापी साटासाट गर्दा पसिना-पसिना भइएको पनि थियो । ज्ञानको आदानप्रदान, समयको बचत, परिश्रमको साझेदारी—तर कागजले सधैँ केवल उत्तर मात्रै बोक्दो रहेनछ; त्यहाँबाट कहिलेकाहीँ न्यानो मान्छेको सुगन्ध पनि प्रवाह हुँदो रहेछ । त्यसले उसको स्पर्श, दिलको स्पन्दन र अव्यक्त भावहरू पनि बोक्दो रहेछ ।

पहिलो हप्ता केही भएन । दोस्रो हप्ता पनि केही भएन । तेस्रो हप्तामा उसको कापीको किनारामा सानो वक्र देखा पर्‍यो । त्यो न फूल थियो, न चिनो । तर त्यो रेखाले मेरो छातीभित्र अज्ञात तरङ्ग उठायो । तरङ्गको नाम मैले राखिनँ; नाम राखेपछि जिम्मेवारी बढ्छ । रेखा कापीमा मात्रै सीमित भएन, कसरी-कसरी मेरो मनभित्र पस्यो र खेलिरह्यो । उसले कापीको पुछारमा किन वक्र रेखा बनाएको होला ?

मैले आफैँसँग सोधेँ—जाबो एउटा वक्र रेखामाथि मेरो किन यति धेरै चासो ? उसै कोरिएका पनि त हुन सक्छन् ? कापीका अरू पानाहरू पनि हेरेँ, कतै छैन । त्यहाँ मात्रै किन कोर्‍यो ? कतै मलाई केही सङ्केत त होइन ? नहुन सक्छ र हुन पनि त सक्छ । म धेरै प्रश्नहरू गर्न थालेँ । मन अस्थिर भइरह्यो र त्यो अज्ञात रेखाले मनभरि अनेक प्रश्नहरू जन्माइरह्यो । किन यस्तो भयो ? उत्तर आएन, तर प्रश्न बसिरह्यो । प्रश्नहरू कहिलेकाहीँ उत्तरभन्दा शक्तिशाली हुन्छन्; तिनले चेतनालाई जगाइरहन्छन् ।

अर्को दिन मैले पनि किनारामा हल्का फूलको सङ्केत छोडेँ—अक्षरभन्दा बाहिरको, अर्थभन्दा अगाडि र समयभन्दा बलवान् । त्यो आमन्त्रण थिएन; त्यो स्वीकारको अभ्यास पनि थिएन । अर्थहीन सङ्केत-प्रतिसङ्केत मात्रै थियो, अरू केही थिएन ।

त्यसपछि कापी साट्ने क्रम अलि बढिरह्यो । सङ्केतहरू अप्रत्यक्षबाट प्रत्यक्षतिर बन्न थाले; मुटुका चित्रहरू र फूलहरू बन्न थाले । कापीका बीचमा केही सायरीहरू पनि आदानप्रदान हुन थाले । कापी साट्नु कागज साटिनु मात्रै रहेन; त्यो दुई मौन संवादहरूको माध्यम बन्यो । कक्षाकोठामा आँखा सक्रिय भए । ब्ल्याकबोर्ड पृष्ठभूमि बन्यो । अनुहारहरू सङ्केतकै माध्यमबाट दिलभित्र बसे—पाठ र कापीहरू आफैँ डेटिङ स्पट बन्न थाले ।

उनका आँखाले मेरो शरीर मापन गरेनन्; मेरो चेतना पढे । त्यो दृष्टि सम्मानसँगै चाहना बोकेर आएको थियो । चाहना—जसलाई समाजले अपराधजस्तै व्यवहार गर्छ, प्रकृतिले ऊर्जा भर्छ । नारी भएर मैले चाहनालाई सधैँ दुई तहमा देखेकी थिएँ—एक तहमा लाज, अर्को तहमा शक्ति । त्यही द्वन्द्व मेरो अन्तस्करणभित्र आँधीजस्तै चलिरह्यो, आजपर्यन्त चलिरहेको छ ।

हामी बोल्दैनथ्यौँ । मौनता र प्रतीकात्मक संवाद बाक्लिँदै गयो । मौनता खालीपन होइन; मौनता अर्थको भार पनि हो । कापीका पानामा संवाद सुरु भयो—प्रश्न र उत्तरको आवरणमा । “के सबै कुरा परिभाषामा अटाउँछ ?” मैले लेखेँ । कलम रोकियो, फेरि उत्तर आयो—“के सबै कुराको परिभाषा चाहिन्छ र ?”

त्यो प्रश्नोत्तर परीक्षा थिएन; त्यो दुई चेतनाको पहिलो नग्नता थियो—शब्दले ढाकिएको, तर भावले अनावृत । सायद हामी मौनतामै अक्षरहरूजस्तै वस्त्रहीनताको पनि कल्पना गर्थ्यौँ कि, थाहा छैन । बिस्तारै प्रतीकहरू आए । फूल फूलजस्तो रहेन; काँडाको सम्झना थपियो । रेखा रेखाजस्तो रहेन; रेखाहरू लम्बिन थाले जसले दूरी नाप्न थाल्यो । वृत्त अधुरो रहन थाल्यो—रित्तो-रित्तो जस्तो लाग्न थाल्यो, जस्तो हामी दुवै छौँ । कापीका चित्रहरू स्पष्ट थिएनन्; तिनले स्पष्टता चाहँदैनथे । ती चित्रहरू न शरीरका थिए, न दृश्यका । ती त नजिकिन नपाएका भावहरूका तृषित अभिव्यक्ति थिए ।

एक दिन कापी साट्दा औँला छोइयो । त्यो क्षण सामान्य थियो, तर त्यसले लामो समयदेखि थुनिएका भाव र रहरहरूलाई एकमुष्ठ पोखिदियो । छुवाइ संयोग थियो वा बहाना ? त्यो त म भन्न सक्दिनँ, तर त्यसले किन चट्याङ परेजस्तै करेन्ट सिर्जन गर्‍यो ? शिरदेखि पाउसम्म किन झनझनाहट पैदा गर्‍यो, भन्नै सक्दिनँ ।

म भागिनँ । म रोकिएँ । रोकिनु मेरो विद्रोह बन्यो—समाजसँग होइन, आफ्नै डरहरूसँग । अनायास उसको औँला च्याप्प समातिएछ, किन हो उत्तर छैन । कतिबेर समातिरहेँ र किन समातेँ, त्यो पनि यतिबेला भन्न सक्दिनँ । सर्प समातेजस्तै, भ्रम भएजस्तै, एक्कासि आत्तिएर छोडेँ । त्यसपछि हामी अलग बस्यौँ, तर मन भने भित्रभित्रै झन् टाँसिएजस्तो भयो । टाँसिनु छालाको थिएन; विचारको थियो । नामको थिएन; आकाङ्क्षाको थियो र थियो अनौठो मनोविज्ञानको संवेदनात्मक आकर्षणको ।

बिस्तारै तिर्खाएको रहरले कलम समात्थ्यो र ओकल्न थाल्थ्यो—शब्दहरूको समुद्र । बन्दथ्यो पत्रहरूको चाङ अनि हामी हराउन थाल्यौँ प्रेमिल अक्षरहरूमा । चिठी बेहिसाब लेखियो । अक्षरहरू कति कथा बने, कति कविता—त्यसको गणना गरेर सकिन्न । मोबाइलका रिङ्टोन, म्यासेन्जरका लामा-लामा सन्देशहरू, लभ इमोजीका सङ्केतलाई प्रिन्ट गर्ने हो भने कति महाकाव्य बन्थे, कति रूपक र लेखहरू बन्थे होलान् । कति उपन्यास हुन्थे होलान्, आज सम्झन्छु । यही प्रक्रियामा म आफूलाई पढ्न थालेँ—अर्को जीवनका कक्षाहरू ।

बिस्तारै कक्षाकोठाका चार पर्खालहरू जीवनको पाठशालाका लागि साँघुरा लाग्न थाले, सास फेर्ने हावाहरूले उन्मुक्ति खोज्न थाले । जीवनका कक्षाहरूमा प्रयोगात्मक कार्यहरू पनि चाहिंदो रहेछ । शैक्षिक भ्रमणको कार्यतालिका बन्न थाल्यो । कहिले चन्द्रागिरि त कहिले फर्पिङ । कहिले चोभार त कहिले फुलचोकी ।

चुम्बकीय नियम हो—विपरीत ध्रुव आकर्षित हुनु । जति नजिक भयो, उति छुट्टिनै नसकिने—सँगसँगै रहने चाहना । जीवनका समानान्तर रेखाहरूजस्तै । मलाई अहिले पनि सम्झना छ—शिवपुरीको बाक्लो जङ्गल हाम्रो पहिलो भ्रमणको केन्द्र थियो । असोजको महिना हुनुपर्छ । शिवपुरीमा मधुर शीतलता र चिसोपन बढिरहेको थियो । उसले केही ‘ड्राइ फुड्स’ हरू लिएर आएको थियो, मैले अचार र तातो पेय लगेकी थिएँ । एउटा पारिलो जङ्गलको पाखो, जहाँ घाम-छाया बराबर थियो, त्यसलाई हामीले बस्न रोज्यौँ । साथमा कोही थिएन; ऊ थियो र म थिएँ । म पहिलो पटक परपुरुषको साथमा यस एकान्तमा थिएँ । डर थियो—कुनै अप्रिय त हुँदैन ? जिज्ञासा र कौतूहलता पनि थियो, रोमाञ्च पनि उत्तिकै थियो ।

केही उकालो हिँडेर आएकाले म अलि तिर्खाएँ र पानीको बोतल खोल्न खोजेँ । “सुसी, यो जीवनको पाठशालामा पनि पानी यसरी पिइन्छ र ! यो त गलत भो जस्तो लाग्यो,” उनले भने ।

“अनि कसरी पिइन्छ त ? के यसरी घाँटीबाट जाँदैन र ?” मेरो जिज्ञासा थियो ।

“जान त जान्छ, तर यो जीवनको पाठशालाको कक्षामा उत्तम प्रयोग होइन । तिमी कलेजको कक्षामा मात्रै मलाई जित्ने रहिछौ र ‘ए प्लस’ ल्याउने रहेछौ । मैले कलेजको कक्षामा नसके पनि यहाँ तिमीलाई जित्छु, पख,” यति भनेर उसले पानीको बोतल लियो । यतिबेला पारिलो घाम लागेको ठुलो चट्टान अगाडि नै थियो । हामी त्यहीँ बस्यौँ । उसले मलाई तानेर काखमै राख्यो र “आँ गर” भनेर बिस्तारै पानी खुवाइदियो । मैले पानी पिइरहेँ । पानी पिलाउने उसको हात मैले समातेकी थिएँ, उसले मेरो टाउको समातेको थियो । उसको हात निकै तातो थियो, रातो थियो । मलाई लाग्छ, मेरो गाला र सम्पूर्ण शरीरभरि रक्तिम आभा बोकेर करेन्ट दौडिरहेको थियो ।

“छ्या, म पानी खान नसक्ने हुँ र ? के गरेको नि !”

भन्न त मन थियो तर भन्नै सकिनँ । अलि भाउन्न भएजस्तो, केही नसोचेजस्तो भएर लत्रिरहेँ । उसको काखमा मुन्टो लतारेर टाँसिइरहेँ । उसले मलाई बिस्तारै हातमा च्याप्प समात्यो, गाला र घाँटीतिर लागेको पानी पुछिइदियो । म अझै लत्रिरहेँ । यतिबेला हाम्रो संवादहीनता थियो । लाग्छ—यो संवादहीनता ५-७ मिनेटसम्म चल्यो । मैले भनेँ, “भो नछोऊ, काउकुती लाग्दो रहेछ ।”

उसले थप्यो, “पख न, पानीको चिसो भित्र पनि पुगेछ, म रुमालले पुछिदिन्छु । पानी जिउमा पस्दा पनि थाहा नपाउने लाटी !”

उसले घाँटीबाट हात छिराएर सुमसुम्याउन थाल्यो; मभित्र किन हो खै, अर्धचेत नारी बेहोसजस्तै भएँ । उसको काखमा फ्याँकिएँ । उसले कतिबेर कहाँ-कहाँ हात पुर्‍यायो, म भन्न सक्दिनँ । बिस्तारै मलाई सम्हाल्न सिकायो । हामी कहिले झरनाजस्तै झर्‍यौँ, कहिले वायुजस्तै बह्यौँ । निलो आकाशको छातीभित्र हामीले आफूलाई उडिरहेका चरा जस्तै उन्मुक्त पायौँ । प्रकृतिले सृष्टिको निरन्तरताका लागि दिएको अप्रतिम गुप्त स्वप्निल अनुभूति !

यस्ता क्रमहरू निकै दोहोरिएपछि हाम्रो अध्ययन सकियो, कलेज पनि सकियो । हाम्रा जीवनका पाठशालाका प्रभातीय दिन थिए ती, जहाँको कोर्समा निजी अनुभवहरू पढियो—आफ्नै अनुभवले । शैक्षिक भ्रमणका प्रयोगात्मक कार्यहरूको सघनता थियो त्यहाँ । उनी आगो थिए, म मैन । नजिक हुनै नहुने, निकै छिटो पग्लिरहने । कस्तो विचित्रता !

आजकाल हामी जीवनको प्रयोगमा सँगै छौँ । कहिलेकाहीँ म त्यो कलेज सम्झन्छु—बेन्च, घण्टी र किनाराका ती रेखाहरू । ती रेखाहरूले मलाई सिकाए—चेतना टाँसिन सक्छ, चाहना जाग्न सक्छ तर मर्यादाका रेखाहरू पनि हुन सक्छन् । यही सन्तुलन नै प्रेमको परिपक्वता हो—जहाँ शरीरभन्दा अघि मन भेटिन्छ र मन भेटिएपछि शरीरको हतार रहँदैन ।

मेरो जीवनमा कलेजको अन्त्यतिरका ती कक्षाहरू र ऊ; हामी बसेको बेन्च, धर्साहरू कोरेर पठाएको कापी, चिठीका अक्षरहरू, शिवपुरीमा पहिलो जीवनको प्रयोगात्मक कक्षा र नारी-पुरुष हुनुको पहिलो अनुभूति मेरो स्मृतिपटबाट कहिल्यै हटेको छैन । जीवनको अन्त्यसम्म रहिरहनेछन् ।

–०००–
अक्षर आवास, धादिङ