‘आदिकविको चिरफार’: एक जनशास्त्रीय अन्वेषण

‘आदिकविको चिरफार’: एक जनशास्त्रीय अन्वेषण
समीक्षक: सत्यजीत

अविकेशर शर्मा नेपाली साहित्यका एक निष्ठावान् अध्येता हुन्, जसले स्थापित इतिहास र भाष्यहरूलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार्नुको सट्टा प्रमाणको कसीमा घोट्ने गर्दछन् । ‘आदिकविको चिरफार’ मार्फत उनले नेपाली वाङ्मयमा लामो समयदेखि ओझेलमा परेका तथ्यहरूलाई बाहिर ल्याउने साहस गरेका छन् । उनको यो खोजमूलक लेखनले साहित्यलाई केवल भावनाको विषय मात्र नबनाई एक प्राज्ञिक अध्ययनको विषय बनाएको छ । शर्माको लेखनको सबैभन्दा सबल पक्ष उनको तार्किक चेतना र वैज्ञानिक पद्धति हो । उनले ‘नसोधी नमान’ भन्ने मूल मन्त्रलाई आत्मसात् गर्दै नेपाली साहित्यको माध्यमिक काल र भानुभक्तको योगदानलाई वस्तुपरक ढङ्गले विश्लेषण गरेका छन् । कुनै पनि कुरालाई अन्धभक्तिका आधारमा नभई कार्य-कारण सम्बन्ध र ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा पुष्टि गर्नु उनको लेखकीय विशेषता हो । उनी केवल साहित्यिक पात्रहरूको चर्चामा मात्र सीमित छैनन्, बरु ती पात्रहरू उभिएका ऐतिहासिक र सामाजिक धरातलको पनि सूक्ष्म अध्ययन गर्दछन् । नेपालभन्दा टाढा रहेर पनि तत्कालीन नेपालको आर्थिक स्थिति, मुद्राको प्रचलन, कागजको प्रविधि र सामाजिक संरचनाका बारेमा उनको पुस्तकमा पाइने विवेचनाले उनी एक कुशल इतिहासकार र समाजशास्त्री पनि हुन् भन्ने प्रस्ट पार्छ ।

भारतको असम प्रान्तको पहाडी क्षेत्र हवाईपुर, कार्बी आङ्लोङलाई कर्मथलो बनाएर पनि नेपाली भाषा र साहित्यको श्रीवृद्धिमा उनले पुर्याएको योगदान अतुलनीय छ । स्ववासको भूमिमा रहेर आफ्ना पुर्खाको इतिहास खोज्नु र नेपाली जातिको गौरवलाई नयाँ उचाइ दिनुले उनको गहिरो भाषिक र सांस्कृतिक प्रेमलाई झल्काउँछ । उनले नेपाली सिमानाभन्दा बाहिर रहेका नेपालीभाषी समुदायलाई आफ्नो इतिहासप्रति सचेत गराउने काम गरेका छन् । मूलतः अविकेशर शर्मा नेपाली साहित्यमा एक ‘बौद्धिक पुनर्जागरण’ का संवाहक हुन् । उनले भानुभक्तपूर्वका कविहरूको अस्तित्व स्वीकार गरेर नेपाली साहित्यको आयतनलाई फराकिलो बनाउने कार्य गरेका छन् । उनको लेखनले पाठकहरूलाई प्रश्न गर्न, सत्यको खोजी गर्न र आफ्नो पहिचानलाई अझ व्यापक दृष्टिले हेर्न प्रेरित गर्दछ । नेपाली समालोचनाको क्षेत्रमा उनी एक निर्भीक र स्पष्ट वक्ताका रूपमा स्थापित छन् ।

नेपाली साहित्यको इतिहासमा भानुभक्त आचार्यलाई ‘आदिकवि’ को मानपदवी दिएर उनलाई प्रस्थानबिन्दु मान्ने एउटा बलियो परम्परा रहिआएको छ । तर, अविकेशर शर्माको यस पुस्तकले उक्त भाष्यमाथि एउटा गम्भीर जनशास्त्रीय र ऐतिहासिक प्रश्न खडा गरेको छ । लेखकले भानुभक्तभन्दा अघि पनि करिब ८० जना कविहरू अस्तित्वमा रहेको तथ्य प्रस्तुत गर्नु केवल साहित्यिक सङ्ख्याको गणना मात्र होइन, यो तत्कालीन नेपालीभाषी समाजको जनसाङ्ख्यिक फैलावट र भाषिक सघनताको एउटा बलियो प्रमाण पनि हो ।

कुनै पनि भाषामा कविता लेखिनु वा साहित्य सिर्जना हुनुको अर्थ त्यो भाषा एउटा परिपक्व अवस्थामा पुगिसकेको छ र त्यसलाई बुझ्ने एउटा ठुलो जनसमुदाय (Audience) विद्यमान छ भन्ने बुझिन्छ । जनशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा, १८ औँ र १९ औँ शताब्दीको नेपाल र आसपासको क्षेत्रमा नेपाली भाषा बोल्ने समुदायको घनत्व र विस्तारलाई यी ८० जना कविहरूको उपस्थितिले पुष्टि गर्दछ । यदि समाजमा भाषा प्रयोगकर्ताहरूको सङ्ख्या न्यून हुन्थ्यो भने यति धेरै स्रष्टाहरूको जन्म र उनीहरूका कृतिको संरक्षण सम्भव हुने थिएन । यसले के देखाउँछ भने, पृथ्वीनारायण शाहको राज्यविस्तार अभियानभन्दा पहिले र भानुभक्तको रामायण लेखिनुपूर्व नै नेपाली भाषा केवल स-साना राज्यहरूको सम्पर्क भाषा (Lingua Franca) मात्र नभएर यो एक स्थापित साहित्यिक भाषाका रूपमा जनस्तरमा जरा गाडेर बसेको थियो ।

यस विश्लेषणको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो ‘भाषिक जनसाङ्ख्यिकी र आप्रवासन’ हो । भानुभक्तको रामायणमा प्रयोग भएका फारसी, अरबी र उर्दू शब्दहरूको उपस्थितिले तत्कालीन समयको जनसाङ्ख्यिक संरचनामा बाह्य प्रभाव र मानिसहरूको आवतजावतलाई सङ्केत गर्दछ । जनशास्त्रमा भाषिक मिश्रणलाई सामाजिक अन्तरक्रियाको नतिजा मानिन्छ । ती शब्दहरूको प्रयोग हुनुको अर्थ नेपालीभाषी जनसङ्ख्या केवल पहाडी भूभागमा मात्र सीमित नभई व्यापार, प्रशासन र सैन्य अभियानका कारण मुगल र अङ्ग्रेजी प्रभाव भएका क्षेत्रका मानिसहरूसँग पनि निरन्तर सम्पर्कमा थियो । यसले तत्कालीन जनसङ्ख्या गतिशील (Mobile) थियो भन्ने तथ्यलाई उजागर गर्दछ ।

त्यस्तै, भानुभक्तपूर्वका कविहरूको खोजीले तत्कालीन समाजको साक्षरता र शैक्षिक जनसाङ्ख्यिकीमाथि पनि नयाँ प्रकाश पार्छ । ती ८० जना कविहरू कुन-कुन भूगोल र कुन-कुन समुदायबाट आएका थिए भन्ने कुराको गहिरो अध्ययन गर्ने हो भने तत्कालीन नेपालको ‘बौद्धिक जनसाङ्ख्यिकी’ (Intellectual Demographics) प्रस्ट हुन्छ । यसले आदिकविको ठप्पा लगाउँदा ओझेलमा पारिएका ती तमाम भाषिक समुदाय र क्षेत्रहरूको योगदानलाई पुन:स्थापित गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँछ ।

लेखकले यस पुस्तकमा जुन किसिमले तथ्यहरू पस्किएका छन्, त्यसले के स्पष्ट पार्छ भने भानुभक्त एक महान् व्यक्तित्व हुन् र उनले नेपाली भाषालाई एउटै सूत्रमा गाँस्ने काम गरे, तर उनी शून्यबाट उदाएका भने होइनन् । उनलाई एउटा विशाल भाषिक जनसमुदाय र लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको साहित्यिक विरासतले आधार प्रदान गरेको थियो । जनशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा, भानुभक्तको रामायणले पाएको व्यापक लोकप्रियताको कारण पनि त्यतिबेलाको नेपालीभाषी जनसङ्ख्यामा रहेको समान सांस्कृतिक र भाषिक तिर्खा नै थियो ।

यस पुस्तकले भानुभक्तपूर्वका कविहरूको खोजीले नेपाली समाजको ऐतिहासिक बनोट, भाषिक विकासको गति र जनघनत्वको विस्तारलाई बुझ्न मद्दत पुर्याउँछ । यसले साहित्यलाई व्यक्तिपरक दृष्टिले मात्र नहेरी एउटा जीवन्त समुदायको सामूहिक उत्पादनका रूपमा हेर्नुपर्ने जनशास्त्रीय सन्देश दिएको छ । यो विवेचनाले नेपाली पहिचानको जगलाई अझ फराकिलो र समावेशी बनाउन प्रेरणा दिन्छ ।

कुनै पनि साहित्यिक कृति वा व्यक्तित्वको प्रभाव त्यस समयको सामाजिक संरचना र जनसाङ्ख्यिक बनोटबाट अलग हुन सक्दैन । शर्माले यस पुस्तकमा भानुभक्तकालीन समाजको जुन तस्बिर उतारेका छन्, त्यसलाई जनशास्त्रीय (Demographics) दृष्टिकोणबाट हेर्दा तत्कालीन नेपाली समाजको वर्गीय स्वरूप र सामाजिक तहगत संरचना (Social Stratification) स्पष्ट हुन्छ । जनशास्त्रले समाजलाई केवल सङ्ख्यामा मात्र हेर्दैन, बरु ती सङ्ख्याहरू कुन वर्ग, जात र पेसामा विभाजित छन् भन्ने कुरालाई पनि महत्त्व दिन्छ ।

भानुभक्तको समयको नेपाल मुख्यतया सामन्ती उत्पादन पद्धतिमा आधारित थियो, जहाँ जनसङ्ख्याको ठुलो हिस्सा कृषिमा आश्रित थियो । पुस्तकले इङ्गित गरेअनुसार, तत्कालीन समयमा शिक्षा र साहित्यमा पहुँच हुने एउटा निश्चित ‘बौद्धिक वर्ग’ (Elite Class) थियो, जसले समाजको सांस्कृतिक नेतृत्व गरिरहेको थियो । जनशास्त्रीय रूपमा विश्लेषण गर्दा, भानुभक्तको रामायणले कसरी एक विशिष्ट वर्गको भाषा र संस्कृतिलाई आम जनसाधारणको पहुँचमा पुर्यायो भन्ने पक्ष निकै रोचक छ । रामायणको लोकप्रियताले के देखाउँछ भने, तत्कालीन समाजमा साक्षरताको प्रतिशत कम भए तापनि, ‘श्रुति परम्परा’ (Oral Tradition) मार्फत सूचना र संस्कृतिको प्रवाह हुने जनसाङ्ख्यिक संरचना निकै बलियो थियो ।

यस विश्लेषणको अर्को पाटो ‘भक्ति आन्दोलन’ र यसको जनसहभागिता हो । जनशास्त्रमा कुनै पनि आन्दोलनले कति र कुन प्रकारको जनसङ्ख्यालाई समेट्छ भन्ने कुराले ठुलो अर्थ राख्छ । तत्कालीन नेपाली समाजमा व्याप्त सामाजिक असमानता र कठिन जीवनशैलीका बिच भक्ति आन्दोलनले एक किसिमको मानसिक राहत र एकता प्रदान गरेको थियो । भानुभक्तले रामायणलाई सरल नेपाली भाषामा अनुवाद गर्नुको पछाडि तत्कालीन ‘भाषिक जनसाङ्ख्यिकी’ को मनोविज्ञान लुकेको छ । उनले संस्कृतको जटिलताबाट मुक्त भएर आम मानिसले बुझ्ने भाषा रोज्नु भनेको तत्कालीन समाजको तल्लो तहसम्म पुग्ने एउटा सचेत प्रयास थियो । यसले समाजका विभिन्न वर्गबिचको भाषिक खाडललाई पुर्ने काम गर्यो, जसलाई आधुनिक जनशास्त्रमा ‘सांस्कृतिक लोकतन्त्रीकरण’ (Cultural Democratization) को प्रक्रियाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

त्यस्तै, पुस्तकले चर्चा गरेको ‘आदिकवि’ पदवी र त्यसको स्वीकार्यताले पनि सामाजिक संरचनाको एउटा पाटो उजागर गर्दछ । कुनै पनि व्यक्तिलाई एउटा ठुलो जनसमूहले आफ्नो ‘आइकन’ मान्नुको पछाडि त्यो समूहको साझा पहिचानको खोजी हुन्छ । भानुभक्तलाई राष्ट्रिय विभूति र आदिकविका रूपमा स्थापित गर्ने प्रक्रियामा तत्कालीन राज्यसंयन्त्र र समाजको प्रभावशाली वर्गको कस्तो भूमिका थियो भन्ने कुरा जनशास्त्रीय शक्ति संरचनाको दृष्टिकोणबाट विवेचना गर्न सकिन्छ । यसले समाजमा कसको आवाजले स्थान पाउँछ र कसको ओझेलमा पर्छ भन्ने ‘प्रतिनिधित्वको जनशास्त्र’ लाई पनि बुझ्न मद्दत गर्दछ ।

अविकेशर शर्माले पुस्तकमा रामायणका पात्रहरूको मानवीकरण र सामाजिक भूमिकाका बारेमा जुन चर्चा गरेका छन्, त्यसले तत्कालीन परिवारको बनोट र लैङ्गिक जनसाङ्ख्यिकीमाथि पनि परोक्ष प्रभाव पारेको देखिन्छ । रामायणले प्रस्तुत गरेको ‘आदर्श समाज’ को परिकल्पनाले तत्कालीन नेपाली परिवारको संरचना र सामाजिक मूल्यमान्यतालाई मार्गनिर्देश गरेको थियो । यसले जनसङ्ख्याको आचरण र सामाजिक अनुशासन कायम गर्नमा एउटा अलिखित संविधानको जस्तै काम गरेको बुझ्न सकिन्छ ।

प्रस्तुत पुस्तक ‘आदिकविको चिरफार’ ले भानुभक्तलाई केवल एक कविका रूपमा मात्र होइन, बरु तत्कालीन सामाजिक र वर्गीय संरचनाको उपजका रूपमा हेर्न सिकाउँछ । जनशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट यसको विवेचना गर्दा हामीले तत्कालीन समाजको वर्गीय विभेद, साक्षरताको अवस्था र सांस्कृतिक प्रवाहको माध्यमलाई अझ गहिराइमा बुझ्न सक्छौँ । यो पुस्तकले नेपाली समाजको ऐतिहासिक सामाजिक संरचनालाई बुझ्न र वर्तमानको आँखाबाट त्यसको समीक्षा गर्न एउटा महत्त्वपूर्ण बौद्धिक सामग्री प्रदान गरेको छ ।

जनशास्त्रीय अध्ययनमा ‘बसाइँसराइ’ (Migration) एउटा यस्तो गतिशील अवयव हो, जसले जनसङ्ख्याको स्थानान्तरण मात्र गर्दैन, बरु एउटा भूगोलको संस्कृति, भाषा र चेतनालाई अर्को भूगोलमा रोप्ने काम पनि गर्दछ । अविकेशर शर्माको यो पुस्तक आफैँमा असम (भारत) बाट प्रकाशित हुनु र यसले नेपाली साहित्यको ‘आदिकवित्व’ माथि विमर्श गर्नुले ‘डायस्पोरिक’ (प्रवासी) नभएर स्ववासी नेपाली समुदायको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई पुष्टि गर्दछ ।

ऐतिहासिक रूपमा नेपालीभाषी जनसङ्ख्याको ठुलो हिस्सा विभिन्न समयमा आर्थिक, सैन्य वा राजनीतिक कारणले वर्तमान नेपालको सिमानाभन्दा बाहिर, विशेष गरी भारतको उत्तर-पूर्वी क्षेत्र र बर्मासम्म फैलिएको थियो । जनशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा, यसरी बसाइँ सरेर गएको जनसङ्ख्याले आफ्नो साथमा केवल भौतिक सामान मात्र लगेन, बरु भानुभक्तीय रामायणजस्तो सांस्कृतिक ‘सफ्टवेयर’ पनि सँगै लग्यो । भानुभक्तको रामायणले प्रवासी नेपालीहरूका बीचमा एउटा साझा तन्तुको रूपमा काम गर्यो । यो पुस्तकको प्रकाशनले के देखाउँछ भने, भूगोल परिवर्तन भए तापनि एउटा ठुलो जनघनत्वले आफ्नो भाषिक जरा र ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूलाई कसरी जीवन्त राख्छ र तिनको पुनर्निर्माणमा सहभागी हुन्छ ।

यस विश्लेषणको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष ‘सांस्कृतिक प्रसार’ (Cultural Diffusion) हो । जनशास्त्रले संस्कृति कसरी एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सर्छ भन्ने अध्ययन गर्दछ । भानुभक्तका कृतिहरू र उनलाई हेर्ने दृष्टिकोण नेपालबाट दार्जिलिङ, सिक्किम हुँदै असम र मेघालयसम्म फैलिएको छ । लेखकले गुवाहाटीको आसपासमा बसेर भानुभक्तको ‘चिरफार’ गर्नुको अर्थ यो हो कि सांस्कृतिक रूपमा यो जनसङ्ख्या अझै पनि आफ्नो मूल भाषिक स्रोतसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ । यसले नेपाली भाषाको ‘भाषिक भूगोल’ (Linguistic Geography) राजनीतिक सिमानाभन्दा धेरै फराकिलो रहेको तथ्यलाई जनशास्त्रीय रूपमा प्रमाणित गर्दछ ।

त्यस्तै, प्रस्तुत पुस्तकले भानुभक्तपूर्वका कविहरूको खोजी गर्दा विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रका स्रष्टाहरूलाई समेट्नुले तत्कालीन समयको ‘आन्तरिक बसाइँसराइ’ र ‘सांस्कृतिक अन्तरक्रिया’ लाई पनि दर्शाउँछ । मानिसहरूको आवतजावतसँगै विचार र साहित्यको पनि विनिमय हुन्छ । यस प्रक्रियाले समाजमा कसरी नयाँ भाषिक मानकहरू (Standards) निर्माण गर्छ भन्ने कुरा यस पुस्तकको समीक्षाबाट बुझ्न सकिन्छ । जनशास्त्रीय दृष्टिबाट हेर्दा, भानुभक्तको रामायणले पाएको व्यापकता केवल साहित्यिक गुणले मात्र नभई, बसाइँ सरेर गएका नेपालीहरूले आफ्नो पहिचान रक्षाका लागि यसलाई एउटा बलियो माध्यम बनाएका कारण पनि सम्भव भएको हो ।

यसका साथै, पुस्तकले उठाएको ‘सच्ची रामायण’ र वैकल्पिक दृष्टिकोणहरूले भारतीय र प्रवासी नेपाली समाजमा आएको वैचारिक परिवर्तन र ‘बौद्धिक प्रवास’ (Intellectual Migration) लाई पनि सङ्केत गर्दछ । जब एउटा समुदाय नयाँ भूगोलमा पुग्छ, उसले त्यहाँको स्थानीय परिवेश र नयाँ विचारहरूसँग साक्षात्कार गर्छ । यसले गर्दा उसको पुरानो हेराइमा परिवर्तन आउँछ । लेखकले असमको भूमिबाट भानुभक्तलाई हेर्ने जुन नयाँ र आलोचनात्मक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्, त्यो त्यही नयाँ परिवेश र बौद्धिक अन्तरक्रियाको परिणाम हो ।

‘बसाइँसराइ र सांस्कृतिक प्रसार’ को कसीमा यो पुस्तक नेपाली जातिको वैश्विक फैलावट र आफ्नो पहिचानप्रतिको सचेतताको एउटा महत्त्वपूर्ण दस्तावेज हो । यसले जनसङ्ख्याको भौतिक स्थानान्तरणले कसरी साहित्य र इतिहासको पुनर्व्याख्यामा भूमिका खेल्छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पार्दछ । भानुभक्तलाई केवल नेपालको भूगोलभित्र मात्र सीमित नराखी सम्पूर्ण नेपालीभाषी जनसङ्ख्याको साझा सम्पत्तिका रूपमा हेर्न र त्यसभित्रका ऐतिहासिक सत्यहरूलाई उजागर गर्न यो पुस्तकले महत्त्वपूर्ण सेतुको काम गरेको छ ।

जनशास्त्रले कुनै पनि समयको जनसङ्ख्याको अध्ययन गर्दा उनीहरूको आर्थिक अवस्था, प्रविधिमा पहुँच र भौतिक जीवनशैलीलाई अभिन्न अङ्ग मान्दछ । अविकेशर शर्माको यस पुस्तकले भानुभक्तकालीन र त्यसभन्दा अघिको नेपालको आर्थिक एवं भौतिक संस्कृतिका यस्ता पक्षहरूलाई उजागर गरेको छ, जसले तत्कालीन जनसङ्ख्याको जीवनस्तर र सामाजिक गतिशीलताको एउटा बलियो चित्र प्रस्तुत गर्दछ । जनशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा, मानिसको चेतना र साहित्यको विकासमा तत्कालीन आर्थिक प्रणाली र उपलब्ध भौतिक साधनहरूको भूमिका निर्णायक हुन्छ ।

यस विश्लेषणको एक महत्त्वपूर्ण कडी ‘नेपालमा भारतीय मुद्राको प्रचलन’ सम्बन्धी चर्चा हो । जनशास्त्रमा मुद्राको प्रयोगलाई जनसङ्ख्याको आर्थिक अन्तरक्रिया र बाह्य विश्वसँगको सम्बन्धको सूचक मानिन्छ । तत्कालीन समयमा नेपाली समाजमा भारतीय मुद्रा (रुपी) को सहज उपलब्धता र प्रचलनले के देखाउँछ भने, नेपालको जनसङ्ख्या केवल आत्मनिर्भर कृषिमा मात्र सीमित थिएन, बरु यसको एउटा ठुलो हिस्सा व्यापार र रोजगारीका लागि सीमावर्ती क्षेत्रहरूसँग गहिरोगरी जोडिएको थियो । मुद्राको यो प्रवाहले जनसङ्ख्याको क्रयशक्ति र विनिमय प्रणालीलाई मात्र जनाउँदैन, यसले तत्कालीन मानिसहरूको ‘आर्थिक बसाइँसराइ’ र भारतसँगको श्रम सम्बन्धलाई पनि जनशास्त्रीय रूपमा प्रमाणित गर्दछ ।

पुस्तकमा गरिएको ‘कागजको आविष्कार र मुद्रण’ सम्बन्धी विवेचना भौतिक संस्कृतिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । जनशास्त्रीय दृष्टिले कुनै पनि समाजको बौद्धिक स्तर र सूचनाको प्रसार त्यस समयमा उपलब्ध सञ्चार प्रविधिमा निर्भर गर्दछ । भानुभक्तभन्दा अघिका कविहरूका कृतिहरू कसरी सुरक्षित रहे र भानुभक्तको रामायण कसरी घरघरमा पुग्यो भन्ने कुराको पछाडि कागजको उपलब्धता र पछि आएको मुद्रण प्रविधिको ठुलो हात छ । प्रविधिको यो विकासले तत्कालीन जनसङ्ख्याको साक्षरता दर र ‘पठनसंस्कृति’ (Reading Culture) मा कस्तो परिवर्तन ल्यायो भन्ने कुराको विश्लेषण यस पुस्तकका आधारमा गर्न सकिन्छ । जब सूचना वा साहित्य भौतिक रूपमा लिपिबद्ध हुन थाल्छ, त्यसले समाजमा ज्ञानको लोकतन्त्रीकरण गर्दछ र जनसङ्ख्याको एउटा ठुलो हिस्सालाई वैचारिक रूपमा सङ्गठित गर्न मद्दत पुर्याउँछ ।

यसका साथै, पुस्तकले तत्कालीन समयको भौतिक पूर्वाधार र सामाजिक-आर्थिक स्थितिको जुन चित्रण गरेको छ, त्यसले जनसङ्ख्याको ‘जीवन अपेक्षा’ (Life Expectancy) र सामाजिक सुरक्षाको अवस्थालाई पनि परोक्ष रूपमा झल्काउँछ । जस्तै, भानुभक्तले घाँसीबाट पाएको प्रेरणाको प्रसङ्गलाई केवल साहित्यिक रूपमा मात्र नहेरी, तत्कालीन समाजमा सार्वजनिक हितका लागि गरिने भौतिक निर्माण (कुवा खन्ने, पाटीपौवा बनाउने) र त्यसले जनजीवनमा पार्ने प्रभावका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । यस्ता भौतिक कार्यहरूले तत्कालीन समाजमा रहेको ‘सामूहिक उत्तरदायित्व’ को जनशास्त्रीय चरित्रलाई प्रस्ट पार्छन् ।

आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, पुस्तकले भानुभक्तकालीन समाजको वर्गीय विभाजनलाई पनि भौतिक वस्तुहरूको स्वामित्व र पहुँचका आधारमा विश्लेषण गर्न आधार प्रदान गर्दछ । रामायणको सरल नेपाली अनुवाद हुनु र त्यसलाई जनसाधारणले स्वीकार्नुको एउटा कारण यो पनि थियो कि यसले कुनै महँगो वा दुर्लभ भौतिक साधनको माग गर्दैनथ्यो; यो त केवल एउटा पुस्तक र त्यसको पाठ गर्ने समूह भए पुग्थ्यो । यसले तत्कालीन न्यून आर्थिक अवस्था भएको जनसङ्ख्यालाई पनि सांस्कृतिक रूपमा धनी महसुस गराउन ठुलो भूमिका खेलेको देखिन्छ ।

‘आदिकविको चिरफार’ ले साहित्यलाई केवल शब्दहरूको सङ्ग्रहका रूपमा मात्र नभई, त्यसलाई सम्भव तुल्याउने आर्थिक र भौतिक आधारहरूको पृष्ठभूमिमा राखेर हेर्न सिकाउँछ । मुद्राको प्रचलन, कागजको प्रविधि र भौतिक पूर्वाधारको यो जनशास्त्रीय विश्लेषणले नेपाली समाजको ऐतिहासिक विकासक्रमलाई बुझ्न र साहित्य कसरी भौतिक संस्कृतिको जगमा उभिएको हुन्छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पार्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ । यो विवेचनाले इतिहासलाई केवल राजनीतिक घटनाक्रमका रूपमा मात्र नभई, आम मानिसको आर्थिक र भौतिक भोगाइको ऐनाका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ ।

अविकेशर शर्माको यस पुस्तकले भानुभक्त आचार्यलाई ‘आदिकवि’ मान्ने स्थापित विचारधारा र त्यसको विकल्पमा रहेका तर्कहरूको जुन ‘चिरफार’ गरेको छ, त्यसलाई जनशास्त्रीय मनोविज्ञानको कसीमा राखेर हेर्नु आवश्यक छ । कुनै पनि ऐतिहासिक व्यक्तित्वलाई एउटा ठुलो जनसमुदायले कसरी ‘बिम्ब’ (Icon) का रूपमा ग्रहण गर्छ र त्यसले सामूहिक पहिचान (Collective Identity) निर्माणमा कसरी मद्दत गर्छ भन्ने कुरा यस विश्लेषणको केन्द्रमा रहन्छ ।

जनशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा, भानुभक्तलाई ‘आदिकवि’ का रूपमा स्थापित गरिनु केवल साहित्यिक निर्णय मात्र थिएन, यो एउटा भाषिक समुदायलाई एकीकृत गर्ने ‘सांस्कृतिक कडी’ पनि थियो । १८ औँ र १९ औँ शताब्दीको छरिएको नेपालीभाषी जनसङ्ख्यालाई एउटै भाषिक र वैचारिक सूत्रमा बाँध्न भानुभक्तको रामायणले एउटा साझा ‘सांस्कृतिक मञ्च’ प्रदान गर्यो । जब एउटा ठुलो जनसङ्ख्याले एउटै कृति वा व्यक्तित्वलाई आफ्नो आदर्श मान्छ, तब त्यसले त्यो समुदायको ‘सामाजिक एकता’ (Social Cohesion) लाई बलियो बनाउँछ । पुस्तकले यसै विचारधाराको ऐतिहासिकता र यसका पछाडि लुकेका तथ्यहरूको खोजी गरेको छ, जसले जनमानसमा स्थापित विश्वास र ऐतिहासिक वास्तविकता बिचको सम्बन्धलाई प्रस्ट पार्छ ।

यस विश्लेषणको अर्को पाटो भनेको ‘वैकल्पिक विचारधारा’ को उपस्थिति र त्यसले जनचेतनामा ल्याउने परिवर्तन हो । लेखकले पुस्तकमा ई.भी. रामासामी पेरियारको ‘सच्ची रामायण’ र रामायणका पात्रहरूको फरक व्याख्यामार्फत परम्परागत विचारधारालाई चुनौती दिएका छन् । जनशास्त्रमा जब नयाँ विचार वा दृष्टिकोणको प्रवेश हुन्छ, त्यसले जनसङ्ख्याको ‘वैचारिक जनसाङ्ख्यिकी’ (Ideological Demographics) मा परिवर्तन ल्याउँछ । विशेष गरी शिक्षित र युवा पुस्ताले इतिहासलाई आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्न थाल्दा समाजमा नयाँ विमर्शको सुरुवात हुन्छ । यस पुस्तकले नेपाली पाठकहरूलाई केवल परम्पराको पछि लाग्न मात्र होइन, बरु तर्क र विज्ञानका आधारमा इतिहासको पुनर्मूल्याङ्कन गर्न प्रेरित गरेको छ ।

त्यस्तै, पुस्तकले ‘आदिकवि’ पदवीको सन्दर्भमा भानुभक्तपूर्वका कविहरूको चर्चा गर्दै जुन बहस सिर्जना गरेको छ, त्यसले ‘पहिचानको राजनीति’ र जनशास्त्रीय प्रतिनिधित्वलाई पनि समेट्छ । कुनै पनि जाति वा भाषाको इतिहास लेखिँदा कुन वर्ग वा व्यक्तिको योगदानलाई बढी महत्त्व दिइन्छ र कसलाई ओझेलमा पारिन्छ भन्ने कुराले त्यो समुदायको भावी पुस्ताको सोचाइलाई निर्देशित गर्दछ । ८० जना पूर्ववर्ती कविहरूको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्नु भनेको नेपालीभाषी जनसङ्ख्याको साहित्यिक योगदानलाई अझ फराकिलो र समावेशी बनाउनु हो । यसले एउटा ‘एकल पहिचान’ बाट ‘बहुआयामिक पहिचान’ तर्फको जनशास्त्रीय यात्रालाई सङ्केत गर्दछ ।

अविकेशर शर्माले ‘विज्ञान भन्छ – सोध, नसोधी नमान’ भन्ने जुन दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्, त्यसले तत्कालीन र वर्तमान नेपाली समाजको ‘बौद्धिक संरचना’ माथि प्रश्न उठाउँछ । जनशास्त्रीय रूपमा एउटा जिज्ञासु र तार्किक समाजको निर्माणले नै त्यो जनसङ्ख्याको समग्र प्रगतिमा टेवा पुर्याउँछ । पुस्तकले भानुभक्तका चिठीपत्र र ऐतिहासिक दस्तावेजहरूको विश्लेषण गरेर जुन तार्किक निष्कर्ष निकालेको छ, त्यसले जनमानसमा अन्धभक्तिको सट्टा अध्ययनशील प्रवृत्तिको विकास गर्न जोड दिएको छ ।

‘विचारधारा र जनमानसमा त्यसको प्रभाव’ को कसीमा यो पुस्तक नेपाली समाजको वैचारिक रूपान्तरणको एउटा महत्त्वपूर्ण कडी हो । यसले भानुभक्तलाई दैवीकरण गर्नुको सट्टा एक ऐतिहासिक र मानवीय पात्रका रूपमा प्रस्तुत गर्दै उनी र उनको समयलाई बुझ्ने वैज्ञानिक आधारहरू प्रदान गरेको छ । जनशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट यो विश्लेषणले नेपालीभाषी समाजको सामूहिक चेतनालाई अझ परिपक्व र वस्तुनिष्ठ बनाउन मद्दत पुर्याउँछ । यो पुस्तक केवल इतिहासको वर्णन मात्र होइन, बरु एउटा जीवन्त समुदायको वैचारिक पुनर्जागरणको दस्तावेज पनि हो ।

निष्कर्षतः प्रस्तुत पुस्तकको विवेचना गर्दा यो निष्कर्ष निस्कन्छ कि ‘आदिकविको चिरफार’ केवल एक साहित्यिक समीक्षा मात्र नभएर नेपालीभाषी समुदायको ऐतिहासिक, सामाजिक र वैचारिक विकासको एउटा गहन जनशास्त्रीय अध्ययन पनि हो ।

भानुभक्तपूर्वका ८० जना कविहरूको खोजीले के प्रमाणित गर्छ भने नेपाली भाषाको जनसाङ्ख्यिक र साहित्यिक आधार भानुभक्तभन्दा धेरै अघिदेखि नै सुदृढ थियो । यसले नेपाली पहिचानलाई कुनै एक व्यक्तिमा मात्र सीमित नगरी एउटा बृहत् ऐतिहासिक निरन्तरताका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँछ ।

प्रस्तुत पुस्तकले तत्कालीन समाजको वर्गीय संरचना र शक्ति सन्तुलनलाई उजागर गरेको छ । भानुभक्तको रामायणले कसरी एउटा विशिष्ट वर्गको संस्कृतिका सट्टा आम जनसाधारणको भाषालाई प्राथमिकता दियो र त्यसले कसरी सामाजिक एकता कायम गर्यो भन्ने कुरा यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो ।

बसाइँसराइ र सांस्कृतिक प्रसारको विश्लेषणले नेपाली जातिको वैश्विक फैलावटलाई प्रस्ट पार्छ । असमको भूमिबाट गरिएको यो ‘चिरफार’ ले भारतवर्षलगायत प्रवासी नेपाली समुदायले आफ्नो भाषिक र सांस्कृतिक जरालाई कसरी जीवित राखेका छन् र नयाँ परिवेशमा त्यसलाई कसरी पुनर्परिभाषित गरिरहेका छन् भन्ने देखाउँछ ।

मुद्राको प्रचलन, कागजको उपलब्धता र प्रविधिको विकास जस्ता भौतिक पक्षहरूले कसरी जनसङ्ख्याको बौद्धिक स्तर र सूचनाको पहुँचलाई निर्देशित गर्छन् भन्ने कुरा यस पुस्तकले सिकाउँछ । साहित्यलाई सम्भव तुल्याउने यी भौतिक आधारहरूको अध्ययनले इतिहासलाई अझ वस्तुपरक बनाउँछ ।

अन्त्यमा, यो पुस्तकले जनमानसमा रहेको अन्धभक्ति र स्थापित विचारधारालाई तर्क र तथ्यको कसीमा घोटेर हेर्न प्रेरित गर्दछ । ‘अनुसन्धानबिना बोल्ने अधिकार छैन’ (Without investigation no right to speak) भन्ने वैज्ञानिक मान्यतालाई आत्मसात् गर्दै यसले नेपाली समाजलाई एउटा जिज्ञासु र अध्ययनशील वर्गका रूपमा विकसित हुन सन्देश दिएको छ ।

यो पुस्तकले भानुभक्त आचार्यको गरिमालाई घटाउने होइन, बरु उनलाई र उनको समयलाई बुझ्ने एउटा नयाँ, फराकिलो र वैज्ञानिक दृष्टि प्रदान गरेको छ । जनशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा, यो कृतिले नेपालीभाषी समाजको ऐतिहासिक बनोट, वर्तमानको सांस्कृतिक सचेतता र भविष्यको तार्किक दिशालाई जोड्ने एउटा बलियो कडीको काम गरेको छ । यसले नेपाली साहित्य र इतिहासलाई केवल भावनाको आधारमा मात्र नभई, तथ्य, तर्क र सामाजिक यथार्थको धरातलमा उभिएर हेर्न सिकाउँछ ।

–०००–
ललितपुर