साहित्यकार तोमनाथ उप्रेतीका दुई युद्ध कथा
पहिलो कथा:
जैतुनको रूखमुनि बाँचेको सपना
उनको नाम लिना थियो, उमेर अठार वर्ष । लेबनानको दक्षिणी भागमा रहेको एउटा सानो समुद्री सहरमा उनको जन्म भएको थियो । नीलो भूमध्यसागर बिहानको घाममा चाँदीजस्तै चम्किन्थ्यो । साँझ समुद्री हावाले घरका झ्यालहरूलाई हल्का हल्लाउँथ्यो । उनको घरको आँगनमा एउटा पुरानो जैतुनको रूख थियो । त्यो रूख उनका हजुरबुबाले रोप्नुभएको भनिन्थ्यो । आमाले सधैँ भन्नुहुन्थ्यो, “जैतुनको रूखले फल मात्र होइन, धैर्य पनि फलाउँछ ।”
लिना त्यो रूखको छहारीमा बसेर पुस्तक पढ्थिन् । उनले बालबालिकालाई पढाउने सपना देखेकी थिइन् । उनका लागि विद्यालय भविष्यको ढोका थियो । कापीका प्रत्येक खाली पानामा उनले सम्भावनाको आकाश देख्थिन् ।
सहर सानो थियो, तर जीवन विशाल थियो । बिहान मस्जिदको अजान र चर्चको घण्टी एउटै आकाशमुनि मिसिन्थे । बजारमा मसला, रोटी र कफीको सुगन्ध फैलिन्थ्यो । समुद्रकिनारमा खेलिरहेका बालबालिकाको हाँसो लहरसँगै दौडन्थ्यो । माछा मार्ने डुङ्गाहरू क्षितिजबाट फर्किन्थे । सूर्यास्तले आकाशलाई सुनौलो र रगतजस्तो रातो रङले रङ्गाउँथ्यो ।
त्यो दृश्य सुन्दर थियो, तर कसैले कल्पना गरेको थिएन— एक दिन त्यही रातो रङ सूर्यास्तको होइन, बारुदको धुवाँले पोतिएको हुनेछ ।
त्यस बिहान पनि आकाश अस्वाभाविक रूपमा भारी थियो । चराहरू सामान्यभन्दा धेरै तल उडिरहेका थिए । समुद्र असामान्य रूपमा मौन थियो । अचानक साइरन बज्यो । त्यो आवाज कुनै यन्त्रको ध्वनि मात्र थिएन, त्यो भयको घोषणा थियो । मानिसहरू सडकबाट घरतिर दौडिए । आमाले हतारमा लिनाको हात समात्नुभयो । बुबाले झ्याल बन्द गर्न खोज्दै भन्नुभयो, “तल जाऔँ ।”
त्यत्तिकैमा एउटा भीषण विस्फोट भयो । पृथ्वी आफैँ चिच्याएझैँ लाग्यो । घरका झ्यालहरू एकैचोटि फुटे । सिसाका टुक्राहरू हिउँझैँ झरे; तर ती हिउँ थिएनन्, शान्तिको चिहानमाथि झरेका टुक्रिएका सपनाहरू थिए ।
धुवाँले आकाश निल्यो । धुलोले अनुहारहरू नचिनिने बनायो । छिमेकीको घर क्षणभरमै भग्नावशेष बन्यो । केही समयअघि फूल फुलेको बगैँचा अब ढुङ्गा र इँटाको थुप्रो थियो । मानिसहरूको चिच्याहट, एम्बुलेन्सको साइरन र विस्फोटको गर्जन एउटै पीडादायी सङ्गीतमा मिसिए । लिनाले आफ्ना कान थुनिन् । उनले आवाज रोक्न खोजिन्, तर युद्ध केवल कानले सुन्ने वस्तु थिएन; त्यो त मुटुले सहने पीडा थियो ।
डरले उनको शरीर काँपिरहेको थियो । उनलाई लाग्यो— संसारको सबैभन्दा ठूलो मौनता पनि युद्धको एउटा विस्फोटभन्दा कमजोर हुन्छ ।
त्यो रात उनीहरूले घरको तहखानामा बिताए । भुइँ चिसो थियो, हावा गुम्सिएको थियो । मैनबत्तीको सानो ज्योति बारम्बार हल्लिन्थ्यो । त्यो ज्योति उनीहरूकै आशाजस्तै थियो— बाँचिरहेको, तर प्रत्येक क्षण निभ्ने डरमा । पानी सीमित थियो । उनीहरूले रोटीका केही टुक्रा बाँडेर खाए । लिनाले आफ्नी सानी बहिनीलाई काखमा राखिन् । बहिनीको शरीर डरले काँपिरहेको थियो ।
“दिदी, युद्ध कहिले सुत्छ?” बहिनीले बिस्तारै सोधिन् ।
लिना मौन भइन् । उनले उत्तर दिन सकिनन्; किनकि उनलाई पनि थाहा थिएन— युद्ध कहिले थाक्छ?
बाहिर बमहरू झरिरहेका थिए, भित्र सम्झनाहरू । हरेक विस्फोटसँगै उनले आफ्ना विद्यालयका साथीहरू सम्झिन्थिन्, शिक्षकको मुस्कान सम्झिन्थिन्, पुस्तकालयको गन्ध सम्झिन्थिन् । उनी बुझ्दै थिइन्— युद्धले भवनहरू मात्र भत्काउँदैन, यसले समयलाई पनि भत्काउँछ; भविष्यलाई वर्तमानमै गाडिदिन्छ ।
केही दिनपछि गोलीबारी केही कम भयो । उनीहरू घर फर्किए, तर त्यो घर अब घरजस्तो थिएन । भित्ताहरूमा चिरा परेका थिए । छाना आधा भत्किएको थियो । आँगनमा रहेको जैतुनको रूख आधा जलेको थियो । त्यसका केही हाँगाहरू अझै हरिया थिए भने केही कालो खरानीमा बदलिएका थिए ।
लिना धेरै बेर त्यो रूखलाई हेरिरहिन् । उनलाई लाग्यो, त्यो रूख उनीजस्तै थियो— आधा जलेको, आधा बाँचेको; आधा विगत, आधा भविष्य ।
विद्यालय पुगेपछि उनको मुटु झन् भारी भयो । जहाँ कुनै बेला बालबालिकाको हाँसो गुञ्जिरहन्थ्यो, त्यहाँ अब मौनता थियो । कक्षाकोठाको पर्खाल भत्किएको थियो, कालोपाटी धुलोले ढाकिएको थियो, कुर्सीहरू उल्टिएका थिए, पुस्तकहरू जलेर खरानी भएका थिए ।
उनले भग्नावशेषका बीच एउटा आधा जलेको कापी भेटिन् । पहिलो पानामा उनको आफ्नै हस्ताक्षर थियो । अर्को पानामा लेखिएको थियो— “मेरो सपना: म एक दिन शिक्षक बन्नेछु ।”
त्यो वाक्य धुवाँले कालो बनाएको थियो, तर अक्षरहरू मरेका थिएनन् । उनले कापी छातीमा टाँसिन् । त्यो अब केवल कागज थिएन; त्यो उनको बाँकी रहेको भविष्य थियो ।
दिनहरू बित्दै गए । प्रत्येक बिहान नयाँ विस्फोटको खबर आउँथ्यो, प्रत्येक साँझ कसैको मृत्युको समाचार । सहरका सडकहरू अब मानिसले भन्दा बढी भग्नावशेषले भरिएका थिए । अस्पतालहरू घाइतेहरूले भरिएका थिए । आमाहरू आफ्ना छोराछोरी खोज्दै रुँदै हिँडिरहेका थिए, वृद्धहरू शून्य आँखाले धुवाँतिर हेरिरहेका थिए ।
एक दिन लिना समुद्रकिनार पुगिन् । समुद्र भने अझै आफ्नै लयमा थियो । लहरहरू किनारमा आइरहेका थिए र फर्किरहेका थिए । उनलाई लाग्यो— प्रकृति मानिसको घृणाभन्दा धेरै धैर्यवान् हुन्छ । समुद्रले कहिल्यै बदला लिँदैन, ऊ केवल किनारालाई फेरि-फेरि अँगालो हाल्छ ।
उनले बालुवामा एउटा शब्द लेखिन्— “शान्ति ।”
अर्को लहर आयो र त्यो शब्द मेटियो । उनले फेरि लेखिन्, फेरि लहर आयो, फेरि मेटियो । त्यस क्षण उनले बुझिन्— शान्ति लेख्न सजिलो छ, बचाइराख्न कठिन ।
त्यस दिनदेखि उनले गाउँका साना बालबालिकालाई तहखानामै पढाउन थालिन् । एउटा फुटेको भित्तालाई उनले कालोपाटी बनाइन् र कोइलाले अक्षरहरू लेखिन् । बालबालिकाहरू मुस्कुराउन थाले ।
बाहिर युद्ध थियो, भित्र वर्णमाला । बाहिर मृत्युको भाषा थियो, भित्र जीवनको भाषा । प्रत्येक अक्षर एउटा प्रतिरोध थियो, प्रत्येक शब्द मानवताको घोषणा ।
लिनाले कहिल्यै बन्दुक समातिनन्, उनले पुस्तक समातिन् । उनले घृणाको जवाफ घृणाले दिइनन्, ज्ञानले दिइन् । उनलाई लाग्यो— बारुदले शरीर जित्न सक्छ, तर पुस्तकले भविष्य जित्छ । युद्धले विद्यालय भत्काउन सक्छ, तर सिक्ने इच्छालाई भत्काउन सक्दैन ।
वर्षौँपछि त्यो जैतुनको रूख फेरि पलाउन थाल्यो । जलेका हाँगाहरूका बीचबाट हरिया पालुवाहरू उम्रिए । लिना हरेक नयाँ पात हेर्दा मुस्कुराउँथिन् । त्यो रूख केवल वनस्पति थिएन; त्यो स्मृति थियो, प्रतिरोध थियो, पुनर्जन्म थियो ।
त्यसको जराजस्तै मानिसको आशा पनि माटोभित्र गहिरोसँग रहन्छ । आँधीले हाँगा भाँच्न सक्छ, तर जरालाई हराउन सक्दैन ।
एक साँझ उनले फेरि आकाशतिर हेरिन् । धुवाँ बिस्तारै पातलो हुँदै थियो । पश्चिममा अस्ताउँदै गरेको सूर्य समुद्रमाथि फैलिएको थियो । त्यो रङ पहिलेझैँ सुन्दर थियो; तर अब उनले त्यसलाई फरक अर्थमा हेरिन् । सूर्यास्तले उनलाई सिकाएको थियो— अन्धकार सधैँ प्रकाशपछि आउँछ, तर अर्को बिहान प्रकाश फेरि फर्कन्छ ।
उनले आफ्नो आधा जलेको कापी खोलेर अन्तिम पानामा एउटा वाक्य लेखिन्—
“युद्धले मेरो घर खोस्यो, मेरा पुस्तकहरू जलायो, मेरो बाल्यकाल चोर्यो; तर मेरो मानवता खोस्न सकेन ।”
त्यो वाक्य लेखिसकेपछि समुद्रबाट आएको चिसो हावाले कापीका पाना बिस्तारै पल्टायो । आँगनको आधा जलेको जैतुनको रूख एकाएक हल्का काँप्यो । त्यसका सुकेका हाँगाबीचबाट एउटा मात्र हरियो पात छुट्टिएर घुम्दै आयो र लिनाको कापीको अन्तिम पानामाथि निस्पन्द अडियो । उनले त्यो पातलाई सावधानीपूर्वक उठाइन् र पुस्तकभित्र राखिन् ।
त्यही क्षण क्षितिजतिरबाट एउटा अनौठो मौनता फैलियो । विस्फोटको आवाज रोकिएको थिएन, तर उनलाई केही क्षणका लागि संसार अस्वाभाविक रूपमा निस्तब्ध लाग्यो । समुद्रका लहरहरू किनारासम्म आए, तर फर्किएनन् जस्तो अनुभव भयो । आकाशमा धुवाँको एउटा लामो रेखा बिस्तारै चराको आकृतिमा बदलिँदै गयो । उनले आँखा मिचेर फेरि हेरिन्; आकृति हराइसकेको थियो ।
कापी आफैँ हल्का खुल्यो । अन्तिम पानामा उनले केही बेरअघि लेखेका शब्दहरू थिए । तर तल, जहाँ उनले केही पनि लेखेकी थिइनन्, खरानीजस्ता फिक्का अक्षरहरू बिस्तारै देखा परे ।
दोस्रो कथा:
भग्न घरको अन्तिम झ्याल
रात फेरि विस्फोटको आवाजले चिरियो । दमास्कसको आकाशमा आगोका फूलहरू फुले । ती फूलहरू सुन्दर थिएनन्, तिनले अन्धकार जन्माइरहेका थिए । धुवाँले चन्द्रमालाई ढाकेको थियो । हावामा बारुदको गन्ध मिसिएको थियो । मानिसहरू ज्यान जोगाउन दौडिरहेका थिए । कसैले आफ्ना बालबालिका बोकेका थिए, कसैले आफ्नो घर छाड्दै थिए त कसैले आफ्नो विगत ।
युद्धमा मानिसहरू सामानभन्दा बढी आफ्ना स्मृतिहरू गुमाउँछन् ।
त्यही सहरको एउटा भग्न गल्लीमा छयहत्तर वर्षीया मरियम बस्थिन् । उनको कपाल पूरै सेतो भइसकेको थियो, अनुहार चाउरीले भरिएको थियो । शरीर वृद्ध थियो, तर आँखामा अझै एउटा घर बाँकी थियो ।
घर भनेको उनका लागि चारवटा पर्खाल मात्र थिएन । त्यो उनका दिवङ्गत पति युसुफको हाँसो थियो, छोराछोरीको बालापन थियो, आँगनमा फल्ने अनारको रूख थियो र बिहान झ्यालमा बसेर गुटुरगुँ गर्ने परेवाको आवाज थियो ।
आज ती सबै समयसँगै हराइसकेका थिए । अनारको रूख आधा जलेको थियो । झ्यालको सिसा फुटेको थियो । परेवा धेरै वर्षअघि उडिसकेको थियो ।
मरियम हरेक बिहान ढलेको पर्खालको छेउमा रहेको पुरानो काठको कुर्सीमा बस्ने गर्थिन् । उनको हातमा एउटा ऊनी सल हुन्थ्यो । त्यो सल उनले आफ्नी छोरी लैलाका लागि आफ्नै हातले बुनेकी थिइन् । तर लैला अब संसारमा थिइनन् । दस वर्षअघि बजारमा भएको एउटा बम विस्फोटमा उनी हराएकी थिइन् । शव पनि भेटिएको थिएन ।
युद्धमा धेरै मानिस मर्दैनन्, धेरै मानिस हराउँछन् । र, हराएकाहरूको मृत्यु कहिल्यै पूर्ण हुँदैन । उनीहरू आफ्ना प्रियजनका स्मृतिमा सधैँ जीवित रहन्छन् ।
मरियमका छोरा करीम विद्यालयका शिक्षक थिए । उनी बालबालिकालाई कविता पढाउँथे र भन्थे, “बच्चाको हातमा बन्दुक होइन, किताब सुहाउँछ ।”
तर एउटा बिहान विद्यालयमाथि आक्रमण भयो । पुस्तकालय जलेर खरानी भयो । कालोपाटी चर्कियो । कक्षाकोठा भग्नावशेषमा परिणत भयो । त्यस दिनदेखि करीम कहिल्यै घर फर्केनन् ।
त्यसपछि मरियमको मनमा एउटै प्रश्न सधैँ जीवित रह्यो— यदि किताब हार्छ भने युद्ध जित्ने कसले ?
घरको अर्को कोठामा नौ वर्षकी नूर सुतिरहेकी थिइन् । उनी मरियमकी नातिनी थिइन् । उनका बाबुआमा युद्धमै मारिएका थिए । नूर जन्मेदेखि नै विस्फोटको आवाज सुन्दै हुर्किएकी थिइन् । उनलाई बमको गर्जन अस्वाभाविक लाग्दैनथ्यो । यही युद्धको सबैभन्दा ठूलो अपराध थियो ।
एक दिन नूरले हजुरआमालाई सोधिन्, “हजुरआमा, शान्ति कस्तो हुन्छ ?”
मरियम धेरै बेर मौन बसिन्— उत्तर खोज्न होइन, स्मृति खोज्न । किनकि नूर जन्मिएको दिनदेखि युद्ध चलिरहेको थियो । मरियमसँग शान्तिको सम्झना बाँकी थियो, तर नूरसँग शान्तिको अनुभव थिएन ।
त्यस साँझ मरियमले उनलाई कथा सुनाइन्, “एक समय यस्तो थियो, जब बिहान चराहरूको आवाजले खुल्थ्यो । बजारमा मसला र ताजा रोटीको सुगन्ध फैलिन्थ्यो । मानिसहरू एकअर्काको धर्म होइन, अनुहार हेरेर मुस्कुराउँथे ।”
नूर चुपचाप सुनिरहिन् । उनलाई त्यो कथा परीकथाभन्दा पनि अविश्वसनीय लाग्यो ।
त्यही रात फेरि बम खस्यो । घरको बाँकी रहेको एउटा भित्तो पनि चर्कियो । धुलोले कोठा भरियो । नूर डरले हजुरआमाको काखमा लुकिन् । मरियमले आफ्नै डर लुकाउँदै उनलाई अँगालो हालिन् ।
संसारका आमा र हजुरआमाहरूको एउटा विशेषता हुन्छ— उनीहरू आफ्ना आँसु मुटुभित्रै लुकाएर सन्तानलाई मुस्कान दिन्छन् ।
अर्को बिहान उनीहरू रोटी खोज्न निस्किए । सडकछेउको अस्पताल अब अस्पतालजस्तो देखिँदैनथ्यो । भित्ताहरू भत्किएका थिए, छाना उडेको थियो । त्यहाँ एक जना डाक्टर इँटाको थुप्रोमाथि बसेर एउटा घाइते बालकको घाउ बाँधिरहेका थिए । औषधि थिएन, उपकरण थिएन; तर दया अझै बाँकी थियो ।
मरियमले आफूसँग भएको रोटीको आधा टुक्रा त्यही बालकलाई दिइन् । नूरले आश्चर्य मान्दै सोधिन्, “हामी आफैँ भोकै छौँ, किन दिनुभयो ?”
मरियम मुस्कुराइन्, “भोक बाँड्दा घट्दैन, नानी; आशा बाँड्दा बढ्छ ।”
दिनहरू बित्दै गए । एक साँझ नूरले भग्न घरको आँगनमा एउटा सानो हरियो बिरुवा उम्रिएको देखिन् । उनी खुसी हुँदै हजुरआमालाई बोलाउन दौडिइन् ।
मरियमले धेरै बेर त्यो बिरुवालाई हेरिरहिन् । चारैतिर इँटा, खरानी र फलामका टुक्राहरू थिए । तर तिनै भग्नावशेषका बीचमा एउटा हरियो जीवन मुस्कुराइरहेको थियो ।
मरियमले बिस्तारै भनिन्, “यही कारण प्रकृति मानिसभन्दा महान् छिन् । हामी विनाश सम्झन्छौँ, उनी पुनर्जन्म सम्झिन्छिन् ।”
जाडो आयो । इन्धन सकियो, खाना सकियो । तर मरियमले नूरलाई कहिल्यै आशा सकिएको भान हुन दिइनन् । राति पुरानो कम्बलभित्र बसेर उनी कविता सुनाउँथिन् । ती कवितामा युद्ध थिएन । त्यहाँ नदी थियो, जैतुनका बोट थिए, फूलबारी थियो र शान्त भविष्यको सपना थियो ।
एक बिहान छिमेकी हसन दौडिँदै आए, “मरियम! आज सहायता सामग्री आउने रे ।”
सबै मानिस लाममा उभिए, घण्टौँ प्रतीक्षा गरे । अन्ततः ट्रक आयो । थोरै खाद्यान्न बाँडियो, धेरै मानिस खाली हात फर्किए ।
मरियमको पालो आउँदा एउटा रोटी मात्र बाँकी थियो । उनले त्यो पनि आफूभन्दा पछाडि उभिएकी गर्भवती महिलालाई दिइन् ।
नूरले फेरि सोधिन्, “हामी के खाने ?”
मरियमले आकाशतिर हेर्दै उत्तर दिइन्, “आज हामी आशा खानेछौँ ।”
नूरले उत्तर बुझिनन्, तर त्यो वाक्य उनले जीवनभर बिर्सिइनन् ।
केही दिनपछि फेरि ठूलो आक्रमण भयो । यसपालि उनीहरूको घर पूर्ण रूपमा ढल्यो । धुलो थामिएपछि नूरले हजुरआमालाई खोजिन् । मरियम भग्न पर्खालमुनि च्यापिएकी थिइन् । उनी अझै सास फेरिरहेकी थिइन् ।
काँपिरहेको हातले नूरको अनुहार छोएर बिस्तारै भनिन्, “डराउनु पर्दैन ।”
नूरका आँखा रसाए, “हजुरआमा, हामी फेरि घर बनाउँला ?”
मरियम मुस्कुराइन् । त्यो उनको अन्तिम मुस्कान थियो ।
“घर इँटाले बन्दैन, नानी । एकअर्कालाई माया गर्ने मानिसहरूले बन्छ ।”
उनको हात बिस्तारै चिसिँदै गयो । आँखा बन्द भए । तर अनुहारमा अनौठो शान्ति थियो ।
नूर धेरै बेर त्यहीँ बसिरहिन् । उनले हजुरआमाको ऊनी सल आफ्नो काँधमा ओढिन् । त्यो सलमा ऊनको न्यानोपन मात्र थिएन; तीन पुस्ताको प्रेम, त्याग र करुणा गाँसिएको थियो ।
वर्षौँ बिते । युद्ध बिस्तारै कम भयो । सहरले आफ्ना घाउहरू सिलाउन थाल्यो । भत्किएका विद्यालय फेरि बने । बजार खुले । बालबालिका फेरि खेल्न थाले । तर केही आवाजहरू कहिल्यै फर्केनन् ।
नूर अब जवान भइसकेकी थिइन् । उनी शिक्षिका बनिन् । पहिलो दिन कक्षामा प्रवेश गर्दा उनले बालबालिकालाई एउटा प्रश्न सोधिन्, “तिमीहरूलाई सबैभन्दा ठूलो शक्ति के लाग्छ ?”
कसैले भन्यो, “सेना ।”
कसैले भन्यो, “हतियार ।”
नूर मुस्कुराइन् । उनले कालोपाटीमा एउटा शब्द लेखिन्— *करुणा* ।
त्यसपछि उनले भनिन्, “युद्धले मेरा बाबुआमा खोस्यो, मेरो घर खोस्यो, मेरो सहर खोस्यो । तर मेरी हजुरआमाले एउटा कुरा जोगाइन्— मानिस हुनु ।”
कक्षा मौन भयो ।
बाहिर विद्यालयको आँगनमा एउटा अनारको बिरुवा हुर्किरहेको थियो । त्यो बिरुवा नूरले आफ्नै हातले रोपेकी थिइन् । उनी हरेक बिहान त्यसलाई पानी हाल्थिन्; किनकि उनलाई थाहा थियो— रूख रोप्ने मानिसहरूले युद्ध होइन, भविष्यमा विश्वास गर्छन् ।
साँझको अन्तिम घाम भग्न सहरका भित्ताहरूमा बिस्तारै हराउँदै गयो । अनारका पातहरू हावामा हल्का काँपिरहेका थिए । टाढाबाट बालबालिकाको हाँसो सुनिन्थ्यो । त्यो हाँसो यति कोमल थियो कि लाग्थ्यो, सहरले धेरै वर्षपछि आफ्नै हराएको मुटुको धड्कन फेला पारेको छ ।
धुवाँले ढाकिएको आकाश अहिले नीलो हुन थालेको थियो; तर केही धुवाँहरू अझै मानिसहरूको स्मृतिभित्र बाँकी थिए ।
नूर विद्यालयबाट फर्केर अनारको रूखमुनि केही बेर उभिइन् । उनले रूखको काण्ड छुँदा अचानक पुरानो ऊनी सलको स्पर्श सम्झिइन् । हावा एकाएक चल्यो । केही पातहरू बिस्तारै झरे । ती पातहरूमध्ये एउटा पात उनको काँधमा आएर अडियो ।
उनले त्यसलाई उठाइन् । पातको हरियालीमा उनलाई हजुरआमाको मुस्कान देखिएजस्तो लाग्यो । उनले वरिपरि हेरिन् । त्यहाँ कोही थिएन; तर उनलाई पहिलोपटक एक्लोपनको आभास पनि भएन ।
टाढाको भग्न घरमा एउटा पुरानो झ्याल अझै उभिएको थियो । त्यस झ्यालमा साँझको अन्तिम उज्यालो केही क्षणका लागि टक्क अडियो र बिस्तारै हरायो ।
तर अनौठो कुरा के थियो भने, उज्यालो हराएपछि पनि झ्याल अँध्यारो देखिएन । मानौँ, कसैले भित्र एउटा अदृश्य बत्ती बालिदिएको थियो ।
नूरले आँखा चिम्लिन् । उनलाई लाग्यो— केही घरहरू कहिल्यै पूर्ण रूपमा ढल्दैनन् । केही मानिसहरू कहिल्यै पूर्ण रूपमा मर्दैनन् । उनीहरू इँटामा होइन, सम्झनामा बस्छन् । उनीहरू आवाजमा होइन, मौनतामा बोल्छन् ।
त्यस रात दमास्कसको आकाश असाधारण रूपमा शान्त थियो । ताराहरू धेरै थिए, तर एउटा तारा अरूभन्दा अलि बढी उज्यालो देखिन्थ्यो । त्यो तारा साँच्चै आकाशमै थियो कि मरियमको अधुरो प्रार्थना उज्यालो बनेर फर्किएको थियो— कसैले कहिल्यै जान्न सकेन ।