एल्गोरिदममाथि मानवीय प्रश्न
कुनै समय विद्रोहका लागि तरबार चाहिन्थ्यो, त्यसपछि बन्दुक आयो, फेरि माइक आयो र अहिले मोबाइल आएको छ । मोबाइलमा चार्ज छ भने आवाज छ, इन्टरनेट छ भने पहुँच छ, अनि डेटा छ भने संसार मुठ्ठीमा छ । डिजिटल युगले विद्रोहलाई पनि ‘स्मार्ट’ बनाइदिएको छ । पहिले क्रान्तिकारीहरू जुत्ता कसेर सडकमा निस्कन्थे; अहिले कहिलेकाहीँ चप्पलमै बसेर क्रान्तिका पोस्ट लेख्छन् । अचेल क्रान्ति पनि घरमै ‘होम डेलिभरी’ हुन थालेको छ !
मानव सभ्यताले धेरै क्रान्ति देखेको छ । कृषि क्रान्तिले मानिसलाई जमिनसँग जोड्यो, औद्योगिक क्रान्तिले मेसिनसँग जोड्यो र सूचना क्रान्तिले कम्प्युटरसँग जोड्यो । अहिले कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) ले मानिसलाई आफ्नै सोचमाथि प्रश्न गर्न बाध्य बनाएको छ । मानिसले मेसिन बनायो; अनि मेसिनले मानिसलाई नै सोध्यो— “अब म के गरूँ ?” मानिस केही क्षण मौन भयो; किनकि उसलाई पनि कहिलेकाहीँ आफूले अब के गर्ने भन्ने पत्तो हुँदैन ।
औद्योगिक क्रान्तिको धुवाँ अझै इतिहासका पानाहरूमा देखिन्छ । कारखानाका चिम्नीहरूबाट निस्किएको धुवाँले आकाशलाई कालो बनाएको थियो । मेसिनले श्रमको स्वरूप बदल्यो, कामको गति बढ्यो र उत्पादन पनि चुलियो; तर श्रम र पुँजीबीच नयाँ द्वन्द्व पनि जन्मायो । आजको डिजिटल क्रान्तिमा न धुवाँ देखिन्छ, न कुनै चिम्नी नै छ; तर परिवर्तन अझ तीव्र छ । अहिले कारखानाका मेसिन मात्र होइन, अदृश्य एल्गोरिदमले समेत मानिसको दिमाग चलाउन थालेको छ ।
पहिले फाइल बोकेर कर्मचारीको टेबल खोजिन्थ्यो, अहिले फाइल डिजिटल भएको छ; तर कहिलेकाहीँ डिजिटल फाइल पनि त्यही पुरानो कछुवा गतिमै हिँडेको देखिन्छ । पहिले फाइल हराउँथ्यो, अहिले पासवर्ड हराउँछ ! पहिले “फाइल कहाँ छ ?” भन्ने प्रश्न हुन्थ्यो; अहिले “सिस्टममा देखिएन” भन्ने रेडिमेड उत्तर आउँछ । प्रविधि नयाँ भयो, तर प्रशासनिक बहाना पुरानै रह्यो । यही नै हाम्रो समयको डिजिटल विडम्बना हो ।
डिजिटल विद्रोहको वास्तविक शक्ति यसको अदृश्यतामा छ । हातमा मोबाइल हुन्छ, तर मुखमा कुनै चर्को नारा हुँदैन । सडकमा हजारौँ मानिस नहुन सक्छन्, तर एउटा विचार क्षणभरमै हजारौँ स्क्रिनमा पुग्न सक्छ । एउटा छोटो भिडियोले राष्ट्रिय बहस सुरु गर्न सक्छ, एउटा तथ्यले वर्षौँ पुरानो धारणालाई चुनौती दिन सक्छ, र एउटा प्रश्नले वर्षौँदेखि जमेको मौनता चिर्न सक्छ । डिजिटल संसारमा आवाजको आफ्नै शरीर हुँदैन, तर त्यसको छाया भने निकै लामो हुन्छ ।
आजको नयाँ पुस्ता प्रविधिसँग निकै नजिक छ । बच्चाले स्पष्ट बोल्न सिक्नुअगावै मोबाइलको स्क्रिन स्वाइप गर्न सिकिसक्छ । सुरुमा आमाबुबाले बच्चालाई मोबाइल चलाउन सिकाउँछन्; तर केही वर्षपछि तिनै आमाबुबालाई बच्चाले प्रविधि सिकाउन थाल्छ । अन्ततः घरको सबैभन्दा ठूलो प्रविधिविद् त्यही बच्चा बन्छ, जसलाई गृहकार्य गर्न भने दिनहुँ सम्झाइरहनुपर्छ ! यही हाम्रो समयको अनौठो विरोधाभास हो— प्रविधि हुइँकिएर अगाडि दौडिरहेको छ, अनुशासन भने कहिलेकाहीँ लुरुलुरु पछाडि हिँडिरहेको छ ।
डिजिटल पुस्ताको विद्रोहमा एउटा विशिष्ट हास्य पनि मिसिएको छ । उनीहरू प्रश्न गर्छन्, टिप्पणी गर्छन्, प्रतिक्रिया दिन्छन्, लाइक गर्छन्, अनलाइक गर्छन्, अनि फेरि अर्को पोस्टतिर लाग्छन् । कहिलेकाहीँ मूल पोस्टको विचारभन्दा तल कमेन्टमा लेखिएको प्रतिक्रिया कयौँ गुना लामो हुन्छ । डिजिटल चौतारीमा सबै जना विज्ञ छन्— अर्थशास्त्री, चिकित्सक, राजनीतिशास्त्री, इतिहासकार र फुटबल प्रशिक्षक सबै भेटिन्छन्; र सबैभन्दा रोचक कुरा त, सबैको आत्मविश्वास उत्तिकै बराबर देखिन्छ !
सामाजिक सञ्जाल आजको आधुनिक चौतारी हो । पहिले गाउँको चौतारीमा पाँच जना मानिस बसेर देश चलाउँथे; अहिले एउटै पोस्टमा पाँच लाख मानिस भेला भएर सिङ्गो संसार चलाउँछन् । फरक यति मात्र छ— पहिले चौतारीको गफ साँझ परेपछि सकिन्थ्यो, अहिले एउटा भाइरल टिप्पणीले मध्यरातसम्म परिवार, समाज र राष्ट्र सबैलाई अनिँदो राख्न सक्छ । डिजिटल चौतारीमा पीपलको रूख त छैन, तर बहसरूपी छाया भने प्रशस्त छ ।
तर डिजिटल विद्रोह केवल हास्य वा मनोरञ्जन मात्र होइन, यसभित्र एउटा गम्भीर चेतना पनि छ । प्रश्न गर्ने संस्कार लोकतान्त्रिक समाजको मुटु हो । “किन ?” भन्ने सानो शब्द भए पनि यसको शक्ति अगाध हुन्छ । “यसको प्रमाण के हो ?” भन्ने प्रश्न अझ शक्तिशाली हुन्छ र “यसको प्रभाव कसलाई पर्छ ?” भन्ने प्रश्न झनै गहिरो हुन्छ । डिजिटल पुस्ताले यी प्रश्नहरूलाई सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा ल्याउने सामर्थ्य राख्छ ।
तथापि, इन्टरनेटको यो संसारमा एउटा ठूलो समस्या पनि छ— सत्य बिस्तारै हिँड्छ, तर अफवाह पखेटा हालेर दौडिन्छ । सत्यले प्रमाण र कागजात खोज्छ, अफवाहले मनगढन्ते कल्पना मात्र खोज्छ । सत्यले तथ्य माग्छ, अफवाहले एउटा सनसनीपूर्ण शीर्षक पाए पुग्छ । त्यसैले डिजिटल विद्रोहलाई सधैँ डिजिटल विवेकको खाँचो पर्छ । भाइरल हुनु र सत्य हुनु एउटै कुरा होइन; धेरै लाइक वा सेयर पाउनु तथ्यको अकाट्य प्रमाण कदापि हुन सक्दैन ।
हामी व्यक्तिगत गोपनीयताको चर्को कुरा गर्छौँ, तर सामाजिक सञ्जालमा बिहानको चिया कहाँ र कोसँग खायौँ भनेर तुरुन्तै पोस्ट्याउँछौँ ! हामी डेटा सुरक्षाको गम्भीर चिन्ता गर्छौँ, अनि एपहरूले सोधेको ‘सबै स्वीकार गर्नुहोस्’ (Accept All) देख्नेबित्तिकै नपढी थिचिदिन्छौँ । हामी डिजिटल स्वतन्त्रताको वकालत गर्छौँ, तर आफ्ना विचारसँग असहमत हुनेलाई एकै क्षणमा ब्लक गरिदिन्छौँ । हामी पारदर्शिताको अपेक्षा गर्छौँ, तर आफ्नै मोबाइलको पासवर्ड कसैलाई बताउँदैनौँ । आधुनिक मानिसका यी विरोधाभासहरू आफैँमा एउटा उत्कृष्ट हास्य-व्यङ्ग्य हुन् ।
कृत्रिम बौद्धिकताको प्रवेशले यो दृश्यलाई झनै रोचक बनाएको छ । मानिसले एआईलाई सोध्छ, एआईले तुरुन्तै उत्तर दिन्छ । मानिस फेरि सोध्छ— “के यो सही हो ?” एआईले स्रोतहरू तेर्स्याइदिन्छ । मानिसले ती स्रोतहरू पढ्ने धैर्य गर्दैन, अनि फेरि एआईलाई नै सोध्छ— “के तपाईं निश्चित हुनुहुन्छ ?” एआई मौन रहे पनि मानिसको अन्धविश्वास भने सक्रिय रहन्छ । ज्ञानको संसारमा अब एउटा नयाँ त्रिकोण बनेको छ— मानिस, मेसिन र शङ्का ।
तर एआईलाई मात्र दोष दिएर उम्किन मिल्दैन । प्रविधि आफैँमा न राम्रो हुन्छ, न खराब; यसको प्रयोगले नै परिणाम निर्धारण गर्छ । चक्कुले फलफूल पनि काट्न सक्छ र कसैलाई घाउ पनि बनाउन सक्छ । विद्युत्ले घर उज्यालो बनाउन पनि सक्छ, र असावधानी भए प्राणघातक दुर्घटना पनि निम्त्याउन सक्छ । एआईले शिक्षा, स्वास्थ्य, अनुसन्धान र सार्वजनिक प्रशासनमा चमत्कारिक सहयोग पुर्याउन सक्छ; तर यसको दुरुपयोग भए भ्रम, विभाजन र सामाजिक भेदभावलाई झनै बढावा दिन सक्छ । त्यसैले डिजिटल विद्रोहको लक्ष्य प्रविधिलाई भत्काउनु होइन, त्यसलाई मानवीय मूल्यप्रति उत्तरदायी बनाउनु हो ।
भ्रष्टाचार र प्रशासनको क्षेत्रमा पनि डिजिटल प्रविधिले नयाँ व्यङ्ग्य जन्माएको छ । पहिले फाइल दराजमा अड्किन्थ्यो, अहिले सिस्टममा अड्किन्छ । पहिले भौतिक हस्ताक्षर खोजिन्थ्यो, अहिले पासवर्ड र ओटीपी खोजिन्छ । पहिले सेवाग्राहीले कर्मचारीलाई सोध्थ्यो— “मेरो फाइल कहाँ पुग्यो ?” अहिले कर्मचारीले उल्टै भन्छ— “सिस्टमले देखाएन !” प्रविधिले प्रशासनिक प्रक्रियालाई त डिजिटल बनायो, तर प्रक्रिया सञ्चालन गर्ने कार्यसंस्कृति भने डिजिटल हुन सकेन । कम्प्युटर बदल्न त सजिलो छ, तर मानिसको प्रवृत्ति र कार्यसंस्कृति बदल्न निकै कठिन छ ।
सुशासन केवल आकर्षक वेबसाइट बनाएर आउँदैन, न त मोबाइल एप सार्वजनिक गर्दैमा आउँछ । सुशासन त्यतिखेर मात्र देखिन्छ, जब सर्वसाधारण नागरिकले सेवा सहज रूपमा पाउँछ, उसको अमूल्य समय बचत हुन्छ, आत्मसम्मान जोगिन्छ र उसका गुनासाहरू जिम्मेवारीपूर्वक सुनिन्छन् । डिजिटल प्रणालीले नागरिकलाई सरकारी कार्यालयको ढोकाबाट मोबाइलको स्क्रिनसम्म मात्र पुर्याएर पुग्दैन; उसलाई न्याय, निष्पक्ष सेवा र जवाफदेही शासनसम्म पुर्याउन सक्नुपर्छ ।
व्यङ्ग्यको शक्ति यहीँ उजागर हुन्छ । व्यङ्ग्यले समाजको कठोर सत्यलाई एउटा कोमल मुस्कानभित्र प्रस्तुत गर्न सक्छ । एउटा व्यङ्ग्यचित्रले लामो राजनीतिक भाषणभन्दा तीखो प्रश्न गर्न सक्छ, र एउटा हास्यले सिङ्गो समाजको गम्भीर कमजोरीलाई छर्लङ्ग देखाउन सक्छ । तर व्यङ्ग्य घृणामा रूपान्तरित हुनु हुँदैन, न त हास्य व्यक्तिगत अपमानको तहमा झर्नु नै हुन्छ । आलोचना व्यक्तिको चरित्रहत्या होइन, विचारको निष्पक्ष परीक्षण बन्नुपर्छ । यही नै परिपक्व डिजिटल संस्कृतिको आधारशिला हो ।
डिजिटल नागरिक अब केवल मूकदर्शक रहेन, ऊ त आफैँमा एक सक्रिय उत्पादक, लेखक, टिप्पणीकार र प्रसारक बनिसकेको छ । ऊ कहिलेकाहीँ एक स्वतन्त्र पत्रकारझैँ प्रस्तुत हुन्छ । तर हरेक अधिकारसँगै गम्भीर जिम्मेवारी पनि जोडिएर आउँछ । एउटा गलत सूचनाले हजारौँ मानिसलाई भ्रमित तुल्याउन सक्छ भने एउटा भ्रामक आरोपले कसैको सिङ्गो जीवन बर्बाद गरिदिन सक्छ । “मैले त सेयर मात्र गरेको हुँ” भन्ने गैरजिम्मेवार वाक्यले नैतिकताको दायित्वबाट उन्मुक्ति दिन सक्दैन । डिजिटल संसारमा हाम्रो औँला जति सानो छ, त्यसले स्क्रिनमा पार्ने प्रभाव त्यत्तिकै विशाल र दूरगामी हुन सक्छ ।
‘जेन-जी’ पुस्ताको डिजिटल चेतनालाई यही सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ । यो पुस्ता परम्परागत ढर्रा र जड संरचनामाथि निडर भएर प्रश्न गर्छ, सूचना द्रुत गतिमा खोज्छ, अभिव्यक्तिमा नयाँ र सरल भाषा प्रयोग गर्छ, अनि अधिकार र पारदर्शिताको आवाज उठाउँछ । तर यसका सामुन्ने पनि चुनौतीहरू कम छैनन् । भाइरल ट्रेन्ड सत्य होइन, धेरै देखिनु प्रमाण होइन, र लोकप्रिय हुनु सधैँ सही हुनु होइन । यस पुस्ताको डिजिटल ऊर्जालाई तथ्य, विवेक र सामाजिक उत्तरदायित्वले मार्गदर्शन गर्नैपर्छ ।
डिजिटल विद्रोहमा ‘कोड’ एउटा शक्तिशाली प्रतीक हो । कोडले प्राविधिक प्रणाली चलाउँछ भने विचारले समाज चलाउँछ । एउटा परिष्कृत कोडले सफ्टवेयरलाई सुरक्षित बनाउँछ भने एउटा उन्नत विचारले समाजलाई न्यायपूर्ण बनाउँछ । खराब कोडले सिङ्गो प्रणाली ध्वस्त पार्न सक्छ भने दूषित विचारले समाजलाई विखण्डित तुल्याउन सक्छ । त्यसैले भविष्यका प्राविधिकहरूले मानवीय नैतिकता बुझ्न जरुरी छ, नीति-निर्माता र प्रशासकहरूले प्रविधि बुझ्न आवश्यक छ, अनि आम नागरिकले आफ्नो डिजिटल अधिकार र कर्तव्य दुवै आत्मसात् गर्न अपरिहार्य छ ।
साँचो विद्रोह ध्वंसमा टुङ्गिँदैन, त्यो त नवनिर्माणको बिन्दुमा पुगेर सार्थक हुन्छ । पुरानो संरचनाको विरोध वा आलोचना गर्न जति सजिलो छ, नयाँ र दिगो विकल्प निर्माण गर्न उत्तिकै कठिन हुन्छ । एउटा चर्को पोस्ट लेख्न एकाध मिनेट लाग्ला, तर एउटा संस्थागत सुधार गर्न वर्षौँको धैर्य र साधना चाहिन्छ । त्यसैले डिजिटल चेतनाको परिपक्वता कति ठूलो आवाज निकालियो भन्नेमा मात्र होइन, त्यस आवाजले समाजमा कति सार्थक र सकारात्मक परिवर्तन ल्यायो भन्नेमा निर्भर हुन्छ ।
भविष्यको संसारमा साइबर प्रणाली, ड्रोन, एआई र स्वचालित मेसिनहरूको प्रभुत्व अझ व्यापक बन्नेछ । यसले मानव समाजको सुरक्षा, अर्थतन्त्र र राज्य सञ्चालनको समग्र ढाँचा नै फेरिदिनेछ । तर प्रविधिको शक्ति जति बढ्दै जान्छ, त्यसलाई नैतिक नियन्त्रणमा राख्ने आवश्यकता पनि त्यत्तिकै बढ्छ । एउटा बटन थिच्न एक सेकेन्ड लाग्ला, तर त्यसको असर युगौँसम्म रहन सक्छ । त्यसैले डिजिटल शक्तिको उन्मुक्त वेगलाई मानवीय विवेकको लगाम अनिवार्य चाहिन्छ ।
अन्ततः डिजिटल विद्रोह कुनै एउटा पुस्ता वा समयको मात्र कथा होइन; यो त मानव सभ्यताकै रूपान्तरणको कथा हो । बिट र बाइनरीले संसारको भाषा फेरिरहेका छन्, एल्गोरिदमले निर्णयका शैली बदल्दै छन्, र एआईले ज्ञानको स्थापित सीमालाई पुनःपरिभाषित गरिरहेको छ । तर एउटा मूल प्रश्न आज पनि मानिसकै हातमा सुरक्षित छ— हामी कस्तो भविष्य निर्माण गर्न चाहन्छौँ ? यसको उत्तर कुनै पनि निर्जीव मेसिनले अन्तिम रूपमा दिन सक्दैन; त्यो उत्तर मानिसको आफ्नै जीवन्त चेतनाले दिनुपर्छ ।
त्यसैले आज हाम्रो सामुन्ने दुईवटा प्रतीकात्मक बाटा छन्: एउटा बाटो अन्धो प्रविधितर्फ जान्छ, अर्को बाटो विवेकपूर्ण प्रविधितर्फ । एउटा बाटोमा मानिस स्वयं मेसिनको निर्जीव पुर्जा बन्न पुग्छ, अर्को बाटोमा मेसिन मानिसको सहयोगी बन्छ । एउटा बाटोमा डेटा केवल शक्तिको हतियार बन्छ भने अर्को बाटोमा डेटा सार्वजनिक हित र समृद्धिको माध्यम बन्छ । डिजिटल विद्रोहको चुरो कुरो प्रविधिलाई अस्वीकार गर्नुमा होइन, बरु प्रविधिलाई सही मानवीय दिशा दिन सक्ने चेतना जगाउनुमा छ ।
अबको विद्रोहको शङ्खघोष सायद कुनै बन्दुकको गर्जनबाट हुने छैन; त्यो त मोबाइलको सानो स्क्रिनबाट उदित हुन सक्छ । सायद चर्का नाराहरूभन्दा पहिले एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्नेछ, सडकमा मानिस ओर्लनुभन्दा पहिले एउटा चेतना फैलिनेछ, र कुनै झन्डा फर्फराउनुभन्दा अघि एउटा जिम्मेवार कोड लेखिनेछ । तर त्यो कोडमा मानवता हुनुपर्छ, त्यो विचारमा सत्य हुनुपर्छ, र त्यो विद्रोहमा उच्च जिम्मेवारीबोध हुनुपर्छ । किनकि डिजिटल युगको सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति कुनै मेसिनले गर्ने होइन; प्रविधिलाई विवेक, न्याय र मानवताको सेवामा समर्पित गर्न सक्ने जागृत मानवीय चेतनाले नै गर्नेछ ।