कथा: पाठशाला | हाम्रो कथाघर

कथा: पाठशाला
कथाकार: रामहरि पोखरेल

आज वि.सं. २०२९ साल फागुन ७ गते । हाम्रोमा संसदीय चुनावको नतिजा प्रकाशित भएको दिन । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका उम्मेदवार क. हेम विष्ट अत्यधिक बहुमतले विजयी भए । हामीले विजय जुलुस निकाल्ने भयौँ ।

एउटाले भन्यो— “काँग्रेसको जित हुँदा नारा–जुलुस केही गरेन त ! हामीले चाहिँ किन गर्ने ?”
अर्कोले भन्यो— “हामी काँग्रेसजस्तो हो र ? उसले जे गर्‍यो, त्यही गर्नुपर्ने !”

यसैको कुराले बहुमत पायो; जुलुस गरिने भयो ।

नारा लेखियो–
इन्क्लाब– जिन्दावाद !
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी– जिन्दावाद !
नेता हेम विष्ट– जिन्दावाद !
राजतन्त्र– मुर्दावाद !
पञ्चायती व्यवस्था– मुर्दावाद !

नारामा विवाद भयो ।
“पुछारका दुईटा नारा हटाउनुपर्छ,” एउटाले तर्क राख्यो, “यदि त्यो नारा लगायौँ भने हामी सबैलाई पुलिसले खोरमा हाल्छ ।”

अर्कोले भन्यो, “सबै नारा लगाउनुपर्छ, खोरमा मात्र होइन; हामी सबै मर्न पनि तयार छौँ ।”

धेरैजसोले उसकै भनाइमा सही थापे, “हो, हो; हामी मर्न पनि तयार छौँ !”

अब नारा स्वीकृत भयो । जुलुस पनि हुने भयो ।

सिन्धुली जिल्लाभरिमा जिल्ला सदरमुकाम माडी बजारको ढुङ्ग्रेबजारमा एउटा मात्र हाई स्कुल थियो– कमला हाई स्कुल ।

टाढाबाट पढ्न आउने विद्यार्थीहरू भाडामा बस्नु पर्थ्यो । हाई स्कुलनजिकैको गाउँ राममाडीमा चारवटा भाडाका घरहरू थिए । घरहरू छुट्टाछुट्टै तर परस्परमा नजिकै थिए । यी चारवटा घरमा डेरा गरेर बाईसजना विद्यार्थी बस्दथे ।

त्यसबेला पञ्चायतको निरङ्कुश हुकुमी शासन थियो । कसैले पनि सरकारको विरोध गर्न पाउँदैनथ्यो । दल खोल्न वा सभा–संगठन गर्न प्रतिबन्ध थियो ।

तर हामी भने प्रत्येक वर्ष संसदीय चुनाव गर्थ्यौं । चुनावको बेला हामी आपसमा पञ्चायती व्यवस्थाको विरोधमा खुलेर बहस गर्थ्यौं । हाम्रो चुनाव क्षेत्रमा धेरै कम्युनिस्ट र थोरै काँग्रेस थिए ।

कम्युनिस्ट पार्टीले लगातार तीनवटा चुनाव जितेपछि पनि काँग्रेसहरू निराश भएका थिएनन्; यसपालिको चुनावमा उनीहरूले राम्रै सक्रियता बढाएका पनि थिए, तर यसपालि पनि चुनाव कम्युनिस्टले नै जित्यो ।

चुनावको पूर्वसन्ध्यामा उम्मेदवार हेम विष्ट र प्रेम थापा हाम्रो डेरामा प्रचारप्रसारको क्रममा आएका थिए । प्रेम थापाले भनेका थिए, “यसपालिको चुनावमा पनि हामीले हेम विष्टलाई जिताउनुपर्छ; यसमा माल्दाइको के भनाइ छ ?”

हाम्रा माल्दाइले भनिदिए, “तिमीहरूलाई जिताएर के गर्नु; बिँडी खानसमेत दिँदैनौ !”

माल्दाइलाई ‘धुम्रपान निषेध क्षेत्र’ घोषणा गरिएको कुरा मन परेको रहेनछ । त्यसैले माल्दाइले असन्तोष व्यक्त गरे । आफूलाई परेको मर्का पोखे । माल्दाइलाई कम्युनिस्टहरूले अरूको व्यक्तिगत जीवनमा हस्तक्षेप गरेको पनि मन परेको रहेनछ ।

प्रेम थापाले धुम्रपानले मानिसको स्वास्थ्यमा पार्ने असर र अनाहकमा पैसा खर्च हुनेबारे विभिन्न उदाहरण दिएर प्रष्ट पारे ।

माल्दाइले केही सम्झेजस्तो गरे र प्याच्च बोले, “सिद्धान्तले मात्र व्यवहार चल्दैन हउ !”

यो वाक्य चाहिँ काँग्रेस नेता हरिबहादुरले चुनावी भाषणको क्रममा भनेको वाक्य थियो । माल्दाइले त्यो ‘कपी’ गरिराखेका रहेछन्; यतिखेर त्यसलाई ‘पेस्ट’ गरिदिए ।

हेम विष्टले माल्दाइतर्फ फर्किँदै भने, “सिद्धान्तहीन व्यवहार कि निष्क्रिय हुन्छ, कि अराजक हुन्छ । यसले कुनै पनि गन्तव्यमा पुर्‍याउँदैन । उदाहरणका लागि, सिद्धान्त भनेको रेलको इन्जिनजस्तो हो; व्यवहार भनेको रेलको पछाडिको डिब्बा । अब इन्जिनले डिब्बालाई तान्यो भने रेल गन्तव्यमा पुग्छ; तर यदि इन्जिन कमजोर भयो भने के हुन्छ त भन्दा डिब्बाले इन्जिन तान्न थाल्छ र दुर्घटना हुन्छ । त्यसैले कम्युनिस्टले सधैँ सिद्धान्तलाई प्रमुख स्थानमा राखेको हो ।”

माल्दाइले कुनै प्रतिवाद गरेनन्; बुझेको जस्तोगरी मन्टो हल्लाए र समर्थन जनाए ।

उनीहरू गए ।

हामी खाना खाएर सुत्ने कोठामा गयौँ ।

हामी त्यो कोठामा बस्ने तीनपाटनका पाँचजना थियौँ । पाँचैजना आ–आफ्नो सिटमा बसेपछि मैले भनेँ, “नेताहरू आएको बेला सधैँ गुन्द्रुक मात्रै पकाउन नपाइने नियम पनि बनाउनुपर्छ भन्नुपर्ने रहेछ ।”

मेरो भनाइले माल्दाइलाई अलिकति पेच परे जस्तो भयो; किनकि उनलाई गुन्द्रुकजति मिठो अरू केही लाग्दैनथ्यो । सधैँ गुन्द्रुक नै पकाउँथे । भात पनि एउटा चोइलीलाई पुन्युले दुईपल्ट काटेपछि त्रिभुजाकारका तीनवटा डल्ला हुन्थ्यो; अनि तीनवटै भातका डल्ला डुब्ने गरी गुन्द्रुक हालिदिन्थे । यस्तो खाँदाखाँदा हामी दिक्क भएका थियौँ । दिक्क भएका सबैजनाले मेरो भनाइको समर्थन गरेका थिए ।

माल्दाइले झर्किएर भने, “भोलिदेखि तिमीहरू नै भात पकाओ ।”

वास्तवमा यो उनको हामीलाई तह लगाउने अस्त्र थियो र पटक–पटक प्रयोग भइसकेको थियो; किनकि भात पकाउने आँट हामी कसैमा पनि थिएन ।

भोलिपल्ट जुलुसको तयारीमा सबै जुटे । प्लेकार्ड बनाइए । नाराहरू लेखिए । यसपटक ‘सुस्ता क्षेत्र– हाम्रो हो !’ भन्ने नयाँ नारा पनि थपिएको रहेछ । माल्दाइले ‘इन्क्लाब– जिन्दावाद !’ भनेको बुझेका थिएनन् । यो ‘सुस्ता क्षेत्र– हाम्रो हो !’ भन्ने नयाँ नारा पनि बुझेनछन् । मलाई सोधे, “कान्छा ! यो सुस्ता क्षेत्र हाम्रो हो भनेको चाहिँ के हो ?”

यो चुनाव क्षेत्रमा सबैभन्दा जेठा उनकै थिए; तर क्लासमा म अगाडि भएकाले कुनै कुरा मलाई सुटुक्क सोध्दथे । मलाई पनि यो सुस्ताबारे राम्रो जानकारी थिएन, तैपनि सुटुक्क नै भनिदिएँ, “यो कुनै ठाउँको नाउँ होला, माल्दाइ !”

माल्दाइले भने, “अनि, यो ठाउँलाई किन हाम्रो भन्नुपरेको त ?”

मैले भनेँ, “छोड्दिनुस् यी कुरा । जुलुस लाउने बेला भइसक्यो, देख्नुभएन ?… भरे डेरामा छलफल गरौँला ।”

माल्दाइ खिसिक्क हाँसे ।

जुलुस लगाउन तयारी भइसकेको थियो । हेम विष्टलाई माओको तस्बिर भएको ब्याज, अबिर र मालासमेत लगाइयो । सबैले एक–एकवटा प्लेकार्ड बोक्यौँ । माओको फोटो र महानवाणी भएको प्लेकार्ड पनि बोक्यौँ ।

जुलुसले पहिले राममाडी गाउँ परिक्रमा गर्‍यो । त्यसपछि हामी नुनथला गयौँ र हामीले वरिपरि घुमेर नारा–जुलुस गर्‍यौँ ।

नुनथला जङ्गलको बिचमा एउटा चौर थियो । खेलकुद प्रतियोगिता वा नारा–जुलुस वा भाषण त्यहीँ हुन्थ्यो । त्यहाँ जतिसुकै कराए पनि कसैले भेउ पाउँदैनथ्यो । जुलुस प्रदर्शन सकेर हामी डेरा–डेरामा पुग्यौँ । सबैलाई एउटा ठुलो युद्ध जितेको जस्तो भएको थियो ।

आज हेम विष्टले हामी सबैलाई उनकै डेरामा खाना खुवाउने भए । खाना खाएर हामी फेरि नुनथला गयौँ । नुनथलामा हामीले धीत मरुन्जेल पञ्चायतको विरोध गर्‍यौँ ।

हेम विष्टले भाषण गरे—

“विद्यार्थी साथीहरू !
हामीले यो संसदीय चुनाव गरेर यो निरङ्कुश पञ्चायती व्यवस्थाको सांकेतिक विरोध गरेका छौँ । र, यो प्रक्रिया देशैभर सञ्चालन हुनेछ र हामी चाँडै यो व्यवस्था अन्त्य गरेर बहुदलीय व्यवस्था ल्याउनेछौँ । पञ्चायती व्यवस्था हामी विद्यार्थीका लागि जेलसरह भयो । यहाँ विचारको स्वतन्त्रता छैन, यहाँ प्रश्न गर्ने अधिकार छैन, यहाँ सत्य बोल्ने हिम्मत गर्नेलाई ‘राजद्रोही’ भनिन्छ, ‘अराष्ट्रिय तत्त्व’ भनिन्छ । हामीले विश्वको इतिहास पढेका छौँ । समकालीन विश्व परिस्थितिसँग पनि हामी परिचित छौँ । विश्वका धेरै देशमा राष्ट्र जनताले चलाउँछन्; तर यहाँ त राष्ट्र एउटा व्यक्तिले चलाइरहेको छ । विश्वको इतिहासले भन्छ— ‘शिक्षा समाज परिवर्तनको औजार हो ।’ तर यहाँ त शिक्षालाई डर र नियन्त्रणको हतियार बनाइएको छ ।

तसर्थ, हामीलाई बोल्ने स्वतन्त्रता चाहिएको छ; पढ्ने, लेख्ने स्वतन्त्रता चाहिएको छ । पञ्चायती बन्धन तोड्न हामी सडकमा उत्रनेछौँ, पर्चा बाँड्नेछौँ, गीत गाउनेछौँ र प्रत्येक विद्यार्थीको आवाजलाई पञ्चायती निरङ्कुश व्यवस्थाको पर्खाल भत्काउन गोलबद्ध गर्दछौँ । हामी बन्दुकले होइन; कलमले लड्न चाहन्छौँ, तर जब कलमलाई रोकिन्छ, आवाजलाई दबाइन्छ; त्यो आवाज हावामा हराउँदैन, त्यो आवाज विद्रोह बन्छ !

साथीहरू !
नेपालको भूमि सुस्ता भारतले कब्जा गर्दा पनि पञ्चायती शासकहरू मौन छन् । यिनीहरू भारतलाई नेपालको भूमि भेटी चढाएर भए पनि पञ्चायती शासन टिकाइरहन चाहन्छन् । तसर्थ, हामीले हस्तक्षेपकारी भारतको पनि जोडदार विरोध गर्नुपर्दछ । जनताको शासन, जनताको संविधान र स्वतन्त्रताको पुनःस्थापनाको लागि हाम्रो लडाइँ जारी रहनेछ । हामीले विद्यार्थी नेता चिनियाँ काजीको रगतको मूल्य चुकाउनु छ । साथीहरू ! हामी मात्र पढ्ने होइन, परिवर्तन ल्याउने पुस्ता हौँ । हामीले अब इतिहास बनाउनेछौँ ।”

हेम विष्टले भाषण सके । सबैले जोडले ताली बजाए । सभा विसर्जन भयो ।

सबैजना आ-आफ्नो डेरातिर लागे । हामी आ-आफ्नो डेरामा पस्यौँ । हाम्रो डेरामा राजनीतिक विषयमा राति झन्डै बाह्र बजेसम्म नै छलफल चल्यो ।

भोलिपल्ट बिहान अलिक अबेरसम्म सुतिएछ ।

बिहान ब्युँझिएर यसो झ्यालबाट हेरेको त राइफलधारी पुलिसको बटालियन नै आएको रहेछ । तीनवटै डेराका विद्यार्थीलाई धपाउँदै हाम्रोतिर आउँदै गरेको देखियो ।

माल्दाइ सुतिरहेका थिए ।

“ए माल्दाइ ! पुलिस आयो !!” मैले अत्तालिँदै कराएँ ।

माल्दाइ लगायत सबैजना जर्‍याकजुरुक्क उठे ।

मैले भनेँ— “अब के गर्ने माल्दाइ ?”

“के गर्ने भन्नू !” माल्दाइले झोक्किँदै भने, “खाने बेला हँसिया खाइस; चर्पी जाँदा थापाइस !”

फेरि सम्झाउँदै माल्दाइले भने, “सबैले दुई–तीनवटा बुसकोट लगाओ; त्यहाँ चिसो फलेकमा सुत्नुपर्छ ।”

मैले पहिले कालो रङ्गको बुसकोट लगाए; त्यसपछि अर्को लगाए । अरू सबैले त्यसै गरी दुई–तीनवटा बुसकोट लगाए ।

पुलिस आइसकेको थियो । पुलिस कराउनुभन्दा अगाडि नै हामी बाहिर निस्केर पुलिससँगै बाटो लाग्यौँ । हामीलाई पुलिस थानामा लगियो र कैदी बस्ने घरभित्र हुलेर बाहिरबाट ताला लगाइदियो ।

हेम विष्टले भने, “साथीहरू ! हाम्रा लागि यो घर निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थालाई बुझ्ने पाठशाला हो । निरङ्कुश पञ्चायती व्यवस्थाको तानाशाही शासनका बारेमा अब हामीलाई कसैले सम्झाउनुपरेन । मानिसको वाक्स्वतन्त्रता, विरोध, असन्तोष र मतान्तरलाई यो शासन व्यवस्थामा कसरी लिइन्छ भन्ने यिनै ससाना कोठाबाट हामी सबैले स्पष्ट बुझ्ने भयौँ ।”

सबैले ताली पिटे ।

–०००–