वि.सं. २०८२ को सुरुवातमै, नयाँ वर्षको चहलपहलका बीच वैशाखको पहिलो साता नेपाली आख्यानको दुनियाँमा एउटा महत्त्वपूर्ण कृति प्रकाशित भयो । त्यो हो— इन्डिगो इन्क प्रकाशनले बजारमा ल्याएको साहित्यकार राजबाबु श्रेष्ठ ‘सागर’ द्वारा लिखित कथा सङ्ग्रह “फिर्दोसको साँचो” ।

यो पुस्तक बजारमा आएदेखि नै म यसको रसास्वादन गर्न लालायित थिएँ । केही कथा त प्रकाशित हुनुअघि नै पढ्ने अवसर पाएको थिएँ, किनकि त्यतिन्जेल कथाकार श्रेष्ठ ‘सागर’ ज्यूसँग मेरो गहिरो आत्मीयता बनिसकेको थियो । तर, यो कृतिलाई पुस्तककै रूपमा सुम्सुम्याउँदै पढ्ने मेरो ठूलो धोको थियो ।

पुस्तक प्रकाशित भयो, तर म प्यासी नै रहेँ, अतृप्त नै रहेँ । म भारतमा भएकाले पुस्तक हातैमा लिएर पढ्न पाइनँ । पछि जेठ महिनाको अन्तिमतिर म नेपाल जाँदा पनि परिस्थिति यस्तै आइपर्‍यो कि म काठमाडौँ जान सकिनँ । कृतिकार ज्यूसँग दाजुभाइका रूपमा भेट्ने, सँगै बस्ने र किताब तथा साहित्यका विभिन्न पाटोमा चर्चा गर्ने मेरो इच्छा अधुरै रह्यो । त्यतिबेला स्रष्टा आफैँ पनि कुनै काम विशेषले काठमाडौँबाहिर हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले म काठमाडौँ गएकै भए पनि हाम्रो भेट सम्भव थिएन ।

म भारत फर्किँदै गर्दा ‘फिर्दोसको साँचो’ नेपालगन्ज पुगेको खबर राजबाबु दाजुबाटै पाएँ र गदगद भएँ ! तर, नेपालगन्जका पुस्तक पसलहरू एकपछि अर्को गर्दै चाहर्दा रित्तो हात फर्किनुपर्दा साँच्चै निराशा भयो । अन्ततः केही नलागेर स्रष्टा दाजुसँग गुनासो पोख्दै म आफ्नो कर्मथलो भारत पुगेँ । अनि दाजुले भन्नुभयो— “चिन्ता नलिनु भाइ, म पीडीएफ (PDF) फाइल पठाउँछु, त्यही पढ्नुहोस् है ।” म फेरि खुसी भएँ । यसरी ‘फिर्दोसको साँचो’ खोज्ने मेरो उपक्रम सकियो र यो ‘साँचो’ प्राप्त गरेपछि कथाभित्र गोताखोरी गर्ने काम सुरु भयो ।

सङ्ग्रह हात परेपछि जागिर र आफ्नै वेब पत्रिका “हाम्रो कथाघर” को व्यस्तताबीच पढ्न समय मिलाउन अलिक गाह्रो अवश्य नै भएको थियो, तैपनि बिस्तारै पढेर सिध्याएँ । पढिसकेपछि जानी-नजानी, ढिलै भए पनि यसरी समीक्षा लेख्ने आँट गरेको छु । र, यही नै एक असल पाठकको पहिलो कर्तव्य पनि ठान्दछु ।

यी त भए केही आन्तरिक तथा व्यक्तिगत कुराहरू, अब प्रवेश गरौँ गुदी कुरातिर । गुदी कुरा के छ भने कृतिको निष्पक्ष समीक्षा गर्नु र मैले त्यही कोसिस गरेको छु । बाँकी तपाईं पाठकहरूले पढेर आफैँ मनन गर्नुहुनेछ भन्दै पस्किन्छु यो समीक्षा ।

कथाहरूको चर्चा

यस सङ्ग्रहमा १० वटा कथाहरू छन्, जसलाई कथाकारले निकै मिहिनेतका साथ बुनेका छन् । कथाहरूको सार यस प्रकार छ:

शिल्पगत विशेषता र समालोचकीय दृष्टिकोण

• सामाजिक यथार्थवाद र अतियथार्थवादको सम्मिश्रण: सागरले सामाजिक समस्याहरूलाई प्रस्तुत गर्दा कतै कठोर यथार्थवादी शैली अपनाएका छन् (निर्जला, किसोनिया) त कतै आत्मा र अलौकिक शक्तिहरूको सहारा लिएर अतियथार्थवादी प्रयोग गरेका छन् (अलिखित कथा, ओभर स्पिड) ।
• नारीवादी चेतना: सङ्ग्रहका धेरै कथाहरूले नारीमाथि हुने दमन, बलात्कार, जातीय विभेद र लैङ्गिक असमानता विरुद्ध आवाज उठाएका छन् । लेखक नारी पात्रहरूको सङ्घर्ष र उनीहरूको अस्तित्वको खोजीमा निकै संवेदनशील देखिएका छन् ।
• परिवेश र भाषाको विविधता: मधेसको देहातदेखि काठमाडौँका व्यस्त सडकसम्मको परिवेशलाई लेखकले न्याय गरेका छन् । विशेष गरी ‘किसोनिया’ कथामा प्रयोग गरिएको स्थानीय लवज र शब्दहरूले कथालाई मौलिक र प्रभावशाली बनाएका छन् ।
• दार्शनिक र आध्यात्मिक पक्ष: लेखकले कुरान, हदीस र पौराणिक सन्दर्भहरूलाई आधुनिक कथाको ढाँचामा ढालेर नयाँ प्रयोग गरेका छन् । यसले कृतिको गरिमा बढाएको छ ।

मैले केलाउन सकेका सबल र दुर्बल पक्षहरू

समाजमा पर्ने प्रभाव

सकारात्मक प्रभाव: यो पुस्तकले समाजमा छोरीप्रतिको सम्मान बढाउन, जातीय विभेद हटाउन र सडक अनुशासन पालना गर्न ठूलो प्रेरणा दिन्छ । यसले पाठकलाई सामाजिक विसङ्गति विरुद्ध सोच्न र आवाज उठाउन बाध्य पार्छ । धार्मिक सहिष्णुताको पाटोले समाजमा सद्भाव फैलाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

नकारात्मक प्रभाव: समाजको निकै अँध्यारो र क्रूर पाटोलाई उदाङ्गो पार्दा कमजोर मानसिकता भएका पाठकहरूमा निराशा वा समाजप्रतिको नकारात्मक धारणा पैदा हुन सक्छ । तर, साहित्यले समाजको ऐना देखाउने भएकाले यसलाई सत्य स्वीकार्ने साहसका रूपमा पनि लिन सकिन्छ ।

पाठकले यो पुस्तक किन पढ्ने ?

यो पुस्तक हरेक सचेत पाठकले पढ्नै पर्ने कृतिहरूमध्ये एक हो । किनभने, यसले हामीले सुन्न र देख्न नचाहेका तर हाम्रै समाजमा भइरहेका ‘अलिखित’ पीडाहरूलाई स्वर दिएको छ । यदि तपाईं नेपाली कथामा नयाँ स्वाद, मधेसको वास्तविक चित्रण र मानवीय संवेदनाको गहिराइ खोज्दै हुनुहुन्छ भने यो सङ्ग्रह तपाईंका लागि एउटा अनिवार्य खुराक हो ।

अन्तिममा यति भन्छु

अन्ततः, निकै हतारमा नेपालगन्जका पसल-पसलहरू छिरेर, “फिर्दोसको साँचो” खोज्ने यात्रा सार्थक भएको छ मेरो । यो साँचोले मेरा धेरै वैचारिक ढोकाहरू उघारिदिएको छ । यति सशक्त, मर्मस्पर्शी र शिल्पयुक्त कथाहरू बुन्नुभएकोमा आदरणीय कथाकार राजबाबु श्रेष्ठ ‘सागर’ दाजुलाई हृदयदेखि नै धेरै-धेरै धन्यवादका साथै हार्दिक बधाई तथा शुभकामना अर्पण गर्दछु ।

यो सङ्ग्रह पढेपछि अब मेरो मनमा एउटा नयाँ जिज्ञासा पलाएको छ— श्रेष्ठ ‘सागर’ दाजुको अर्को कृति कहिले आउँदैछ ? अब कुन नयाँ परिवेश र विषयवस्तुमा तपाईंको कलम चल्नेछ ?

तपाईंको आगामी सिर्जनाको प्रतीक्षामा फेरि एउटा प्यासी पाठक तयार भइसकेको छ ।
हजुरको उज्ज्वल साहित्यिक भविष्यको कामना !