पुस्तक समीक्षा : मणिकुमार प्रधानद्वारा लिखित कथा सङ्ग्रह “पुनरुद्धार” (बुकुने कथा सङ्ग्रह) एक पाठकीय दृष्टिकोणमा

पुस्तक समीक्षा :
मणिकुमार प्रधानद्वारा लिखित कथा सङ्ग्रह “पुनरुद्धार” (बुकुने कथा सङ्ग्रह) एक पाठकीय दृष्टिकोणमा
समिक्षक : भाष्कर मैनाली शर्मा

पुनरुद्धार कथा सङ्ग्रह प्रथम पटक डिसेम्बर २०२४ मा प्रकाशित भएको हो । जम्मा ८० पृष्ठ र ५६ वटा कथाहरू समेटिएको यो कथा सङ्ग्रह केही पातलो आकारको रहेको छ । यस पुस्तकका लेखकले यो सङ्ग्रह लेख्नुभन्दा अघि पनि धेरै पुस्तकहरू लेखिसकेका छन् । उनले यसभन्दा अघि लेखेका पुस्तकहरू यस प्रकार रहेका छन् – “आज रमिता छैन” (कथा सङ्ग्रह), “देश परदेश” (उपन्यास), “सञ्चायण” (रचना सङ्ग्रह), “फर्की आए मुना मदन” (उपन्यास), “मुलुकभित्र” (कथा सङ्ग्रह), “लीलिथ” (उपन्यास), “बादलको छाना” (बुकुने कथा सङ्ग्रह), “गलिभरको यात्रामा गरुड” (उपन्यास) र “पुनरुद्धार” (बुकुने कथा सङ्ग्रह) ।

यस पुस्तकका लेखकले आफ्नो यस कथा सङ्ग्रह ‘पुनरुद्धार’ लाई ‘बुकुने कथा सङ्ग्रह’ को नाम दिएका छन् । नेपाली भाषामा ‘बुकुने’ शब्दको अर्थ हुन्छ— छोटो वा मसिनो । यस पुनरुद्धार कथा सङ्ग्रहमा पनि लेखकले छोटा-छोटा वा मसिना कथाहरू लेखेका छन् । लेखकको यस सङ्ग्रहमा भएका कथाहरूलाई अर्को शब्दमा लघुकथा पनि भन्न सकिन्छ ।

यस कथा सङ्ग्रहमा रहेका अधिकांश कथाहरू छोटा र छरिता भए तापनि यी धेरै गहिरा छन् । हाम्रो समाजमा रहेका सामाजिक विकृति, रुढिवादी परम्पराहरू र अन्य धेरै नैतिक तथा औपदेशिक पक्षहरूलाई कथाहरूमा समेटिएको छ । यस सङ्ग्रहमा निर्जीव वस्तुहरूलाई पनि मानवीकरण गरेर प्रस्तुत गरिएको छ । कतिपय कथाहरूमा ती वस्तुहरू मानिसहरू झैँ बोल्ने र संवाद गर्ने बनेका छन् । जस्तै— यस सङ्ग्रहको पहिलो कथा ‘सेतो भित्ता, काँटी र मार्तोल’ मा यस प्रकारको उदाहरण रहेको छ । यो प्रतीकात्मक र मनोवैज्ञानिक ढङ्गले लेखिएको लघुकथा हो । कथामा देखिने सेतो भित्ता बाह्य रूपमा सफा, निर्दोष र सुन्दर देखिए तापनि त्यसमा रहेका चोट र दागहरूले भित्री पीडा, विगतका घाउ र दबाइएका अनुभवलाई सङ्केत गर्छन् । काँटीले आँखा नझिम्काई भित्तामा टाँसिएर बस्नु मान्छेले आफ्ना पीडा र गल्तीहरूलाई अनदेखा गर्दै बाँचिरहनुपर्ने अवस्थाको प्रतीक हो । मार्तोलको प्रहारले काँटी बेहोस हुनु बाह्य दबाब, शक्तिको प्रयोग वा समाजबाट आउने कठोर हस्तक्षेपको सङ्केत हो, जसले कमजोरलाई अस्थायी रूपमा चुप गराउँछ तर समस्या पूर्ण रूपमा समाधान गर्दैन ।

कथामा ‘मोनालिसा’ को फ्रेम र मुस्कानको प्रयोगले बाहिरी सौन्दर्य र भित्री पीडाबीचको द्वन्द्वलाई अझ गहिरो बनाएको छ । भित्तामा देखिने चोट र दागलाई मोनालिसाको मुस्कानले ढाक्नु मान्छेले आफ्ना दुःख, अपमान र पीडालाई हाँसोको आवरणले लुकाएर समाजसामु सामान्य देखिन खोज्ने प्रवृत्तिको द्योतक हो । काँटीको होस फर्किएपछि फेरि दाग बनाउनुले समस्याहरू दबाए पनि ती पुनः सतहमा आउने सत्यलाई देखाउँछ । यसले पीडाको दमन होइन, सामना र स्वीकार नै दीर्घकालीन समाधान हो भन्ने सन्देश दिन्छ । समग्रमा, यो कथा मानवीय मनोविज्ञान, सामाजिक दबाब र पीडाको चक्रबारे गहिरो टिप्पणी हो । सेतो भित्ता जीवन हो, काँटी पीडा वा त्रुटि हो र मार्तोल शक्ति वा दमनको प्रतीक हो । लेखकले साधारण वस्तुहरू प्रयोग गरेर जटिल मानवीय अनुभूति प्रस्तुत गरेका छन् । कथाले पाठकलाई सोच्न बाध्य पार्छ कि बाहिरी शान्ति र मुस्कानभित्र लुकेका घाउहरूलाई बेवास्ता गर्दा होइन, बुझेर र स्वीकार गर्दा मात्र वास्तविक शान्ति सम्भव हुन्छ ।

कथा ‘विनाशक कर्तृत्व’ दार्शनिक र व्यङ्ग्यात्मक लघुकथा हो, जसले धार्मिक आडम्बरीपन, अहङ्कार र आत्मरक्षाको मानवीय प्रवृत्तिलाई तीक्ष्ण रूपमा उजागर गर्छ । मूर्तिपूजालाई घृणा गर्ने व्यक्ति मन्दिरमा प्रवेश गर्नु र भव्य मूर्तिअघि उभिनु नै कथाको मूल द्वन्द्व हो । उसले आफूलाई शक्तिशाली र तर्कसङ्गत ठान्दै माटो र झापडको प्रहारबाट मूर्तिलाई बचाउन नसकिने दाबी गर्छ र त्यसैलाई आधार बनाएर मूर्तिको विनाश गर्न तयार हुन्छ । यहाँ पात्रको सोचमा रहेको घमण्ड र आफूलाई निर्णायक सत्यको वाहक ठान्ने मानसिकता स्पष्ट देखिन्छ । कथामा मूर्ति केवल निर्जीव वस्तु होइन, बरु मानव समाजका विश्वास, संस्कार र सामूहिक चेतनाको प्रतीक हो । मूर्तिसँग भएको संवादले कथालाई प्रतीकात्मक उचाइ दिएको छ । मूर्तिले दिएको उत्तरले कथाको सार उद्घाटित गर्छ— “मानिसहरू मूर्तिलाई बचाउनभन्दा पहिले आफूलाई बचाउन चाहन्छन् ।” यस भनाइले धर्म, ईश्वर वा आदर्शको नाममा गरिने कार्यहरू वास्तवमा आत्मस्वार्थ, डर र असुरक्षाबाट प्रेरित हुने तथ्यलाई उजागर गर्छ । मूर्तिलाई बचाउने प्रयास असफल हुँदा मात्र विनाशको खतरा पैदा हुन्छ भन्ने तर्कले विनाशको जिम्मेवारी कसको हो भन्ने प्रश्न खडा गर्छ ।

समग्रमा, ‘विनाशक कर्तृत्व’ कथाले विनाश बाह्य क्रियाभन्दा बढी आन्तरिक अहङ्कार र असहिष्णुताबाट जन्मिने सन्देश दिन्छ । लेखकले छोटो संवाद र सशक्त प्रतीक प्रयोग गरेर धार्मिक कट्टरता, नास्तिक घमण्ड र मानवीय आत्मकेन्द्रितताको आलोचना गरेका छन् । कथाले पाठकलाई सोच्न बाध्य पार्छ कि हामीले नष्ट गर्न खोजेका विश्वास वा मूल्यहरूभन्दा पहिले आफ्नै सोच, सहिष्णुता र मानवीय संवेदनालाई जोगाउन सकेका छौँ कि छैनौँ ?

यस सङ्ग्रहको ‘ईश्वरले लेखिदिएको भाग्य’ कथामा लेखकले भाग्य र नियतिवादको परल्पना प्रस्तुत गर्छन् । मुख्य पात्र (वाहन चालक) को जीवन र मृत्यु ‘ईश्वरले लेखिदिएको’ भनी देखा पर्दछ । अनुच्छेदमा लेखकले सुरुमा सुनिएका कथनहरू फर्काएर सुनाउँछन्—“ईश्वरले पहिलेदेखि नै सबैको भाग्य लेखिदिएको हुन्छ” र “उसको भाग्यमा लेखिएको छ : रोगग्रस्त भए उसलाई मृत्यु हुनेछ”— जसले पाठकलाई तुरुन्तै भाग्यवादी दृष्टिकोणतिर तान्छ । तर त्यसपछि यथार्थपरक विवरण (उहाँको पेसा, परिवारको भलो, शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य) राखेर लेखकले एक सामान्य, मेहनती मानिसको दैनिकी देखाउँछन्, जसलाई समाजमा सफल र सुखी मानिन्छ; यसले पाठकमा सहानुभूति जगाउँछ ।

शक्तिशाली मोड अन्त्यतिर आउँछ— वाहन दुर्घटनामा परेर अस्पतालको आइसियु कक्षमा मृत्युको सामना गर्ने कुरा होइन, तर रोगग्रस्त भएर मात्र मृत्यु भएको भन्ने बुँदामा लेखकले पाठकसँग प्रश्न गर्छन् : के साँच्चै उहाँको मृत्यु भाग्यवश मात्र भयो ? यहाँ लेखकले नियतिवाद र कारण-परिणामबीचको द्वन्द्व उजागर गरेका छन् र मेटाउन सक्ने इरेजर (शायद वैज्ञानिक आविष्कार) को सन्दर्भ राखेर भविष्य तथा मानव नियन्त्रणबारे पनि प्रश्न उठाएका छन् । भाषा सरल, सीधा र कटाक्षयुक्त छ । अन्त्यमा सोधिएको प्रत्यक्ष प्रश्नले (“यसलाई मेटाउन सक्ने इरेजरको आविष्कार कसैले गर्न सक्लान् र ?”) पाठकलाई सोच्न तयार पार्छ । समग्रमा, यो अनुच्छेदले भाग्य र व्यक्तिगत/सामाजिक उत्तरदायित्वबीचको जटिल सम्बन्धलाई उजागर गरी पाठकलाई नियतिवादलाई चुनौती दिन उक्साउँछ र त्यससँगै स्वास्थ्य, पेसा र सामाजिक सुरक्षा जस्ता यथार्थ कुराहरूको महत्त्व स्मरण गराउँछ ।

यस सङ्ग्रहको ‘आरक्षण : कमिलाको ताँतीमा’ कथा सामाजिक समानता र आरक्षणको अवधारणामाथि केन्द्रित एक विचारप्रधान कथा हो । लेखकले कमिलाको समाजलाई प्रतीकका रूपमा प्रयोग गर्दै मानव समाजमा विद्यमान असमानता र आरक्षणको आवश्यकताबारे गहिरो सन्देश दिएका छन् । कमिलाहरू सधैँ व्यस्त, अनुशासित र सामूहिक रूपमा काम गरिरहेका देखिन्छन्, जहाँ कसैलाई पनि कामबिनाको अवस्था छैन । यस दृश्यले परिश्रम र सहकार्यमा आधारित आदर्श समाजको सङ्केत गर्दछ ।

कथाकारले जिज्ञासावश कमिलासँग उनीहरूको समाजमा आरक्षणको व्यवस्था छ कि छैन भनेर सोध्दा कमिलाले सबै कमिला समान रहेको उत्तर दिन्छ । कमिलाको समाजमा सानो-ठूलो, धनी-गरिब, बलवान-निर्बल भन्ने विभाजन छैन र सबैलाई समान रूपमा काम र रोजगारीको अवसर प्राप्त छ । यही कारणले त्यहाँ आरक्षणको आवश्यकता नपर्ने कुरा कमिलाको भनाइमार्फत स्पष्ट हुन्छ । यस संवादले कथाको मूल विचारलाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गर्दछ ।

कथामा कमिला प्रतीकात्मक रूपमा मेहनती, अनुशासित र समानतामा आधारित समाजको प्रतिनिधित्व गर्छन् भने कमिलाको ताँती सामाजिक एकता र सहकार्यको प्रतीक हो । लेखकले मानवीय समाजमा देखिने आरक्षणसम्बन्धी बहसलाई कमिलाको समाजसँग तुलना गर्दै व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा प्रश्न उठाएका छन् । आरक्षण स्वयं समस्या नभई समाजमा विद्यमान असमानता र बेरोजगारी नै यसको मूल कारण हो भन्ने सन्देश कथामा निहित छ । समग्रमा, यो कथा छोटो भए पनि गहिरो सामाजिक चिन्तन बोकेको छ । सरल भाषा र संवादात्मक शैलीमार्फत लेखकले पाठकलाई आत्मसमीक्षा गर्न प्रेरित गरेका छन् ।

यस सङ्ग्रहको अर्को कथा ‘इरेजर भएको पेन्सिल’ मानव जीवनका कमजोरी, गल्ती र सुधारको सम्भावनामाथि केन्द्रित एक प्रतीकात्मक र विचारप्रधान कथा हो । लेखकले साधारण पेन्सिल र त्यससँग जोडिएको इरेजरलाई माध्यम बनाएर जीवनको गहिरो दर्शन प्रस्तुत गरेका छन् । पेन्सिलले लेख्ने काम गर्छ भने इरेजरले गल्ती मेट्ने काम गर्छ, जसरी मानिसले पनि जीवनमा काम गर्दै गल्ती गर्छ र त्यसलाई सुधार गर्ने अवसर पाउँछ ।

कथामा लेखकले इरेजर भएको पेन्सिलबाट पढ्न सजिलो हुने कुरा उल्लेख गर्दै मानिसले गरेका गल्तीहरूलाई कोमल रूपमा मेट्न सकिने सन्देश दिन्छन् । यहाँ इरेजर करुणा, क्षमाशीलता र आत्मसुधारको प्रतीक बनेको छ । जीवनमा गल्ती हुनु स्वाभाविक हो तर ती गल्ती स्वीकार गरेर सुधार गर्न सक्ने क्षमता नै मानवताको वास्तविक सौन्दर्य हो भन्ने भाव कथामा व्यक्त भएको छ । यसले पाठकलाई आफ्ना गल्तीप्रति इमानदार बन्न, अरूका कमजोरीप्रति सहनशील हुन र सुधारको बाटो रोज्न प्रेरित गर्छ ।

यस सङ्ग्रहको ‘भार’ कथा मानवीय जीवनमा बोकिने मानसिक, सामाजिक र भावनात्मक बोझलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको विचारप्रधान कथा हो । यस कथामा लेखकले मानिसले जीवनभर बोकेर हिँड्ने जिम्मेवारी, अपेक्षा, पीडा र दबाबलाई ‘भार’ का रूपमा चित्रण गरेका छन् । बाहिरबाट सामान्य देखिने मानिसभित्र कति गहिरो बोझ लुकेको हुन्छ भन्ने यथार्थ कथाले उजागर गर्छ । यहाँ भार केवल शारीरिक होइन, मनमा जमेको चिन्ता, पीडा र असन्तोष पनि हो ।

यस सङ्ग्रहको ‘गोपालको टाउकोमा पर्वत’ कथा साधारण पारिवारिक घटनाभित्र लुकेको गहिरो सामाजिक र मनोवैज्ञानिक यथार्थलाई प्रस्तुत गर्ने प्रभावकारी कथा हो । कथामा गोपालको परिवारमा छोरीको जन्म भएपछि देखिएको खुसीलाई आधार बनाएर जिम्मेवारी र बोझको भाव उजागर गरिएको छ । बाहिरबाट हेर्दा यो खुसीको क्षण जस्तो देखिए पनि गोपालको मनभित्र भविष्यप्रतिको चिन्ता र दायित्वको भार क्रमशः बढ्दै गएको देखिन्छ । यहाँ ‘पर्वत’ शब्दले छोरीको जन्मसँगै आएको सामाजिक, आर्थिक र मानसिक जिम्मेवारीलाई प्रतीकात्मक रूपमा जनाउँछ । यसले पितृसत्तात्मक समाजमा छोरीको जन्मलाई बोझका रूपमा हेर्ने मानसिकतामाथि प्रश्न उठाएको छ ।

‘खोसेलोको आसनदेखि सोफासम्म’ कथा मानिसको जीवनयात्रामा देखिने भौतिक सुविधा, लोभ र वर्गीय चेतनाको परिवर्तनलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने विचारप्रधान कथा हो । कथामा कथाकारले सुरुमा साधारण खोसेलोले बनाइएको आसनमा बसेको अनुभव सुनाउँछन्, जहाँ शारीरिक असहजता भए पनि मानसिक सन्तोष थियो । त्यो खोसेलोको आसन साधारण जीवन, मेहनत र आत्मसन्तुष्टिको प्रतीक बनेको छ । तर, सोफामा पुगेपछि शारीरिक आराम त मिल्छ, तर त्यससँगै लोभ, स्वार्थ र आत्मकेन्द्रित सोच पनि बढ्दै गएको देखिन्छ । यहाँ सोफा विलासिता, वर्गीय अहङ्कार र भौतिक मोहको प्रतीक हो ।

यस सङ्ग्रहको ‘स्याण्डो भेष्टको मोल’ कथामा धनी र गरिबबीचको सङ्घर्ष देखाइएको छ । हाम्रो समाजमा प्रख्यात र धन-सम्पत्तिले सम्पन्न व्यक्तिहरू कसरी धेरै माथि पुग्छन् र उनीहरूको मोल समाजमा धेरै हुन्छ तर एउटा गरिब कुपोषित व्यक्तिको मोल उनीहरूको अघि रत्तीभर नभएको कुरा यस कथामा उजागर गरिएको छ ।

‘भुइँचालो’ कथाले एउटा विडम्बनापूर्ण अवस्था प्रस्तुत गर्दछ जहाँ वक्ता रक्सीको नशामा चुर्लुम्म डुबेको कारण विनाशकारी भुइँचालो गएको पत्तै पाउँदैन । मुख्य सन्देश भनेको नशाले मानिसलाई बाहिरी संसारका गम्भीर घटनाहरूबाट कत्तिको बेखबर बनाउन सक्छ भन्ने हो । “मात्र दुई पेग ह्विस्कीले हल्लिएको थिएँ म त्यस दिन” भन्ने वाक्यले वक्ताको शारीरिक अवस्थालाई भुइँचालोसँग तुलना गरेको छ ।

यस सङ्ग्रहको ‘एउटा गमला फुटाइदे अर्को गमला पठाइदे’ कथा लेप्चा समुदायको लोककथाबाट प्रभावित रहेको छ । त्यस्तै, ‘अन्धको साथी’ कथामा जब कुनै व्यक्ति अन्धो थियो, त्यस समय उसको सहारा लट्ठी रहेको थियो; तर जब ऊ आँखा देख्ने भयो, उसले त्यो लट्ठीलाई त्यागिदियो । अन्त्यमा फेरि जब ऊ वृद्ध भयो, उसलाई त्यही लट्ठीको आवश्यकता पर्न गयो । यसरी कुनै समय त्यागिएको कुरा फेरि काममा आउन सक्छ भन्ने सन्देश लेखकले दिएका छन् ।

‘जादुवालाले खायो कसम’ कथामा लेखकले कोही बेला आफूमा रहेको धेरै कला देखाउँदा आफैँलाई नोक्सानी हुन सक्ने कुरा उल्लेख गरेका छन् । ‘आत्महत्या गराउने खुकुरी’ मा एक आत्महत्या गर्न आँटेको मानिसले आफ्नो मन परिवर्तन गरेर आत्महत्या नगर्ने निर्णयमा पुगेको कथा छ । ‘अहिंसा परमोधर्म’ कथामा मानिसले कसैमाथि प्रत्यक्ष हिंसा नगरे पनि उसलाई अन्य तरिकाबाट हानि पुर्‍याउने कोसिस गरिरहेको हुन्छ भन्ने देखाइएको छ । ‘बहुत मजा आया’ कथामा सरकारले वर्गविहीन समाज निर्माण गर्न खोज्दा मिहिनेतीहरू दुखी र अकर्मण्यहरू खुसी भएको प्रसङ्ग छ । ‘भुटेको भात’ कथामा गरिबको दैनिक खाना कोही बेला धनीका निम्ति ‘शाही खाना’ हुन सक्छ भन्ने देखाइएको छ ।

‘जिम’ शीर्षकको कथाले सत्तामा पुग्ने प्रक्रिया, शक्ति आर्जन र नेतृत्वको व्यवहारलाई प्रतीकात्मक रूपमा उजागर गर्छ । यहाँ ‘मांसपेशी’ शब्द शारीरिक शक्ति मात्र नभई राजनीतिक प्रभाव र दबदबाको सङ्केत बनेर आएको छ । ‘पसिना’ कथामा पसिना श्रमको प्रत्यक्ष प्रमाण बनेर उभिएको छ । यसले श्रमिक वर्गको अनन्त सङ्घर्ष र दुःखको अविच्छिन्न सत्यलाई प्रस्तुत गर्दछ ।

‘निदाउन नसकेका : निदाउन सकेका’ कथा आधुनिक सहरिया जीवनको विरोधाभासलाई उजागर गर्ने रचना हो । सम्पन्न वर्गका मानिसहरू सुविधाका बीच पनि बेचैन छन्, जबकि विपन्न वर्ग अभावका बीच पनि गहिरो निद्रामा छन् । ‘फुलस्टप’ कथा आधुनिक जीवनमा व्यक्तिको पहिचान र बाहिरी आवरणका आधारमा गरिने मूल्याङ्कनमाथि तीक्ष्ण व्यङ्ग्य हो । ‘ब्ल्याक एण्ड व्हाइटको रङ्गीन सम्झना’ स्मृति, प्रेम र अनुभूतिका सूक्ष्म तहहरूलाई प्रस्तुत गर्ने कृति हो ।

‘कसैलाई नभन्नू – तिमी नेपाली हौ’ कथा पहिचान, आत्मसम्मान र प्रवासमा बस्ने नेपालीहरूको मनोदशाको संवेदनशील अभिव्यक्ति हो । ‘कालो चस्मा’ कथा मानवीय विश्वास, भ्रम र अन्धविश्वासमाथिको सूक्ष्म व्यङ्ग्य हो । यस सङ्ग्रहको शीर्षक कथा ‘पुनरुद्धार’ मा मानिस प्रकृति विनाशको कारक बने पनि मानिसभित्रै प्रकृति संरक्षण गर्ने चेतना पनि छ भन्ने सकारात्मक पक्ष देखाइएको छ ।

समग्रमा, मणिकुमार प्रधानको ‘पुनरुद्धार’ (बुकुने कथा सङ्ग्रह) नेपाली लघुकथाको क्षेत्रमा वैचारिक गहिराइ, प्रतीकात्मक शिल्प र सामाजिक चेतनाको सशक्त उदाहरणका रूपमा उभिएको छ । छोटा र मसिना कथाहरू भए तापनि यस सङ्ग्रहका प्रत्येक कथाले समाज, राजनीति, धर्म, वर्ग, श्रम, पहिचान र मानवीय मूल्यहरूबारे गम्भीर प्रश्न उठाएका छन् । यो सङ्ग्रह समाजलाई आत्मसमीक्षातर्फ डोर्‍याउने र मानवीय संवेदनालाई जागृत गर्ने एक महत्त्वपूर्ण साहित्यिक कृति हो ।

–०००–
दार्जिलिङ