संस्मरणात्मक निबन्ध : सपना र सपनाहरू | मधुर भट्टराई | हाम्रो कथाघर

संस्मरणात्मक निबन्ध : सपना र सपनाहरू
लेखक : मधुर भट्टराई

सपनाको रङ कस्तो हुन्छ ?
शायद मानिसका अनुभूति अनुसार फरकफरक सन्दर्भमा फरकफरक जवाफ आउने प्रश्न हो यो । तर मलाई लाग्छ सपना इन्द्रेणी रङको हुन्छ । कहिले भरोसाको गाढा रातो रङ जस्तो त कहिले निराशाको श्यामश्वेत जस्तो । तर सपनाको रङ समय, काल र परिस्थिति अनुसार फरक पर्दो रहेछ ।

सपना निदाउँदा मात्रै देखिँदैन । ननिदाउँदै देखिने सपना खासमा लाक्षणिक अर्थमा सपना हो । जुन जोकोहीले देख्न सक्दैन । निदाउँदा देखिने सपना त आम मानिसहरूको दैनन्दिन अनुभूति भइहाल्यो ।

भनिन्छ सपनाले दिशा निर्देश गर्छ । सपनाले अन्तःप्रज्ञा चक्षुलाई सामयिक र बलियो बनाउँछ । त्यसैले त मानव जीवनको इतिहासमा जेजति आविष्कारहरू भएका छन्, त्यसमा सपनाको भूमिका उल्लेख्य छ ।

खुल्ला आँखाले देखिने सपनाले मानिसलाई द्रष्टा बनाउँछ, ऊर्जाशील बनाउँछ । जीवन लक्ष्यलाई स्पष्ट र सुगम बनाउँछ । तर कहिलेकाहीँ निदाउँदा देखिने सपनाले पनि केही सङ्केत गरेको हुँदो रहेछ कि जस्तो लाग्छ ।

अध्ययन अनुसार मानिसले देख्ने ९५ प्रतिशत सपनाहरू ब्युँझिनेबित्तिकै बिर्सिएर जान्छन्, तर केही सपनाहरूको आयु अलिक लामो हुने रहेछ । औसतमा पाँचदेखि बीस मिनेटका यी सपनाहरू कुनैकुनै भने निकै नै दीर्घजीवी हुँदा रहेछन् । जीवनको कुनै कालखण्डमा देखिएका कैयौँ सपनाहरूको भिडबाट केही भने फुत्त बाहिर निस्केर जीवनभर झस्काइरहने रहेछन् ।

जीवनमा लाखौँ सपनाहरू देखिए होलान् तर ती सारा विस्मरणको गर्तमा पुरिएर कता बिलाए कता । तर केही यस्ता पनि आए जसले अहिलेसम्म जिन्दगीमा गहिरो छाप छोडेका छन् । बिर्सिएर पनि बिर्सिन सकेको छैन । सपनाका तिनै विस्मयकारी हरफभित्र कहिलेकाहीँ रल्लिइरहन्छु ।

जीवनको कुनै कालखण्डमा देखिएको यस सपनाले अतीतका हरेक गल्ली-गल्छेडाहरूमा सम्झनाको झण्डा फर्फराइरहन्छ । प्रासङ्गिकताले डोर्‍याएको त्यही सपनाको बारेमा चर्चा गरिनु सान्दर्भिक ठान्छु ।

सपनामा म गौरीडाँडाको हाल प्रहरी कार्यालय भएको स्थानभन्दा थोरै पश्चिम तर्फको डाँडामा थिएँ । अर्थात् बर्दिबास चोकदेखि एक कि.मी. उत्तर, बनेपा-बर्दिबास हाइवेदेखि पश्चिम दिशाको डाँडामा ।

डाँडादेखि पश्चिम एउटा नदी थियो, सङ्लो नदी । नदीको उत्तरवर्ती भागमा पौडिरहेका माछाका रहरलाग्दा बथानहरू देखिन्थे । नदी किनारमा केही मानिसहरू समूह-समूहमा विभाजित भएर लुगा धोइरहेका थिए । लुगा धुँदा लुगाबाट निस्केको साबुनको फिँज र मैलो नदीमा मिसिएको थियो । उत्तरी दिशाबाट कञ्चन प्रवाहमा बगेको नदी फोहोर र मैलोले थलिएर बिस्तारै घिस्रिरहेको थियो ।

मानिसहरू यसलाई पाप धोएको र पखालेको भन्दा रहेछन् । कस्तो अनौठो दृश्य ! पाप पनि पखाल्न सकिने रहेछ आखिर । मलाई ती दृश्यको चुम्बकले बिस्तारै तान्न थाल्यो ।

आकाश उज्यालो र दिन सफा थियो । पारि वनमा मन्द बतासमा अग्ला रुखका टुप्पाहरू हल्लिरहेका देखिन्थे । अपराजिता फूलजस्तो नीलो आकाशका केही भागमा सिमलका भुवा जस्ता बादलका टुक्रा तैरिरहेका देखिन्थे । म ती सारा परिदृश्य हेर्दै यताउती विचरण गर्दै थिएँ ।

तर डुल्दै गर्दा एउटा अनौठो दृश्यले म तानिएँ । अग्घोरै विस्मयमा परेँ । डाँडाको कुनाबाट एकजना मान्छे खोलामा निरन्तर ढुङ्गा हानिरहेको थियो । ढुङ्गा खोलामा खस्दा ‘छप्ल्याङ्ग’ गर्दै पानी उछिट्टिन्थ्यो । घरिघरि उछिट्टिएको मैलो पानीले लुगा धुनेहरूलाई रुझाइरहेको थियो । उनीहरू तर्किन खोजिरहेका थिए तर सकिरहेका थिएनन् । पाप पखाल्ने स्थानमा देखिएको यस्तो व्यवधानले मेरो मनको शान्त तलाउमा एकाएक तरङ्ग फैलियो । मन नराम्रोसँग बिथोलियो । त्यो मान्छे को थियो, जो यी सारा हर्कत गर्दा खित्का छाडेर हाँस्थ्यो र बेलाबेला एक्लै ताली बजाउँथ्यो ?

मलाई किनकिन त्यो परिदृश्यले द्रवित बनायो । के गर्ने होला- सोच्न थालेँ । समस्या समाधान गर्न उपायका गोरेटो पहिल्याउन खोजेँ । सोच्दासोच्दै अकस्मात दिमागमा तीव्र गतिको बिजुली चम्क्यो । नौलो सोच र योजनाको घुर्मैलो डोरीमा म डोरिन थालेँ । उभिएको स्थानभन्दा पूर्वोत्तर दिशातर्फ मेरा खुट्टाहरू अनायासै लाग्न थाले ।

डाँडाकै सर्वाधिक उच्च स्थान थियो त्यो । त्यहाँ एउटा थुम्कामाथि दक्षिणाभिमुख देवाधिदेव महादेव अर्थात् शिव विराट स्वरूप धारण गरेर ध्यानस्थ मुद्रामा बसेको देखेँ । शिवको मुखाकृति शान्त थियो तर अनुहारबाट अपलक प्रवाहित आभाले मुहार जाज्वल्यमान थियो । साँच्चै नै अद्वितीय र दुर्लभ दृश्य थियो त्यो ।

विस्मयले आङ ढक्क फुल्यो । आँखाको चेपबाट हर्षका आँसु तप्पक्क खसे । म ध्यानमग्न शिवअगाडि उभिएँ र केही झुकेर नमस्कार गरेँ । शिवले आँखा बिस्तारै खोल्दै सोध्नुभयो, “के भो बालक, किन यहाँ आयौ ?” मैले हात जोड्दै बिन्ती गरेँ, “प्रभु, पाप पखाल्ने नदीमा एकजनाले ढुङ्गा प्रहार गरेर दु:ख दिइरहेको छ । केही गर्नुपर्‍यो, प्रभु ।”

शिव मुस्कुराउँदै भन्नुभयो, “तिमी यसको चिन्ता नगर । म सम्झाउँछु त्यसलाई । बरु पार्वती भित्रै होलिन्, जाऊ केही मागेर खाऊ ।”

“हस् प्रभु” भन्दै यताउती हेर्न थालेँ । शिवको ज्योतिर्मय आभाले म विचारशून्य हुन पुगेँ । कता जाने हो सोध्नुपर्थ्यो, सोध्नै बिर्सिएँ । समय, काल र परिस्थिति शून्यको स्थितिमा पुगे जस्तो भयो । म उभिएको दाहिनेतर्फ अलि पर गुफा जस्तो संरचना देखेँ । म त्यतैतर्फ लागेँ । शिव पुनः ध्यानमा लीन हुनुभयो ।

मलाई यस्तो लाग्दै थियो कि म त्यो स्थानसँग पूर्ण रूपमा परिचित थिएँ । कुनै अपरिभाषित पूर्वस्मृतिले मलाई लखेटिरहेको थियो । तर यकिन गर्न सकिरहेको थिइनँ, त्यो के थियो ।

गुफाको सम्मुख पुगेर टक्क अडिएँ । गुफाको द्वार सुन्तले रङको लहरे फूलले ढाकिएको थियो । केही लहरे घाँस गुफामाथिबाट लत्रिरहेका देखिन्थे । गुफाभित्र मधुरो प्रकाशमा छाया चल्मलाएको मात्र देखिएको थियो । गुफाको मूलद्वार नजिकै के पुग्न लागेको थिएँ, अचानक ब्युँझि त गएँ । बाहिर चराचुरुङ्गी कराएको सुनेँ । बिहान भइसकेको रहेछ । सपना पूरा हुनै पाएन । माता पार्वतीसँगको दर्शन-भेट अधुरै रह्यो ।

अहो, कस्तो विचित्रको सपना देखेँ मैले ! शिवको विराट रूप ! निकै दिनसम्म त्यही सपना दिमागमा भुमरी परेर घुमिरह्यो । गौरीडाँडाको थुम्कोमा शिव-गौरीको बास देखेको थिएँ सपनामा ।

सपना दैनन्दिन सोचको परिणति हो भन्थे, तर त्यस्तो सोच मेरो दिमागी पर्दामा कहिल्यै झुल्किएको थिएन । सपना अनौठो त थियो तर बारम्बार सम्झिरहनु जस्तो । त्यो समय म आई.ए. पढ्दै थिएँ । त्यो सपना मेरो निम्ति एक अद्भुत परिघटना थियो । त्यसको दीर्घकालीन केही सम्बन्ध मेरो जीवनसँग थियो कि थिएन थाहा भएन । तर वर्षौँअघि देखेको सपना अझै पनि भर्खरै हेरेको सिनेमाझैँ कथानकताको धागोमा तानिँदै आउँछ । पुर्‍याउँछ स्वप्न भूमिमा, पुग्छु त्यो अलौकिक लोकमा । स्वप्न नगरीको जादुले अचेल पनि यदाकदा लठ्याइरहन्छ ।

सपनाको रङले कहिले जीवनको रङ उत्ताल बनायो, कहिले उदास । तर सपनाको क्षेत्रफल भने समयक्रमसँगै बढ्दै जान थाल्यो । सपनाको संसार रमाइलो लाग्न थाल्यो । डरलाग्दा सपना देख्दा भने अत्यासका पहिरोले सहजताका बाटाहरू छोप्थे । मुटुमा दमाहा बज्थ्यो । फोक्सोको खलाँतीले छिटो-छिटो हावा छोड्थ्यो ।

कहिले उडिरहेको सपना देख्थेँ, बादलझैँ आकाशमा तैरिरहेको । आमा भन्नुहुन्थ्यो, “यस्तो सपना प्राय: बढ्दो उमेरमा देखिन्छ ।” सर्पले लखेटेका सपना त झन् कति कति ! सपनाका सर्पहरू अस्तित्वका सन्त्रास थिए या अरू केही, त्यो त थाहा थिएन तर सपनाको भूगोल भने फैलिँदो क्रममा थियो । सपनाको विविधताका रङहरू इन्द्रेणी बन्ने क्रममा थिए ।

केटाकेटीमै सुनेको थिएँ, निद्रामा ऐठन हुँदा एउटा बिरालो आएर घाँटी समात्छ अनि ऐठन हुन्छ । दिमागमा त्यही संकथनको जरा गहिरोसँग गाडिएको रहेछ शायद । मलाई पनि यदाकदा ऐठन हुँदा तन्द्रामै एउटा बिरालो आएर खुट्टा सुँघेको देख्थेँ । त्यो बिरालो बिस्तारै छातीतिर सर्थ्यो र घाँटी समाउन पुग्थ्यो । त्यसपछि बोल्न खोज्दा वा चिच्याउन प्रयास गर्दा एकहोरो ‘हुँ..हुँ..’ आवाज मात्र निस्किन्थ्यो । केही क्षणपश्चात् बिरालोले घाँटी छोड्थ्यो र बल्ल सामान्य अवस्थामा फर्किन्थेँ । प्राय: यस्तो बेला उत्तानो परेर छातीमा हात राखेर सुतिरहेको हुँदो रहेछु । गाउँघरमा सुनिने भूतप्रेतका कथाको बिरालो दिमागमा अझै बसिरहेकै रहेछ । मौका पाउनेबित्तिकै घाँटी समाउन आइपुग्थ्यो । यदि अन्य जनावरको बारेमा यस्तै कथानकता बनेको भए त्यही जनावर सपनामा ओर्लिएर आउँथ्यो होला । यसर्थ, धेरै सपनाहरू त हाम्रै सामाजिकताले स्थापित गरेका मान्यताहरूबाट अवचेतनका माध्यमबाट सपनामा आउने रहेछन् ।

सपनाले यथार्थमा कहिल्यै नभोगेको अनुभवको रङ्गीन संसारमा विचरण गर्न सघाएको थियो । कहिले त लाग्थ्यो, त्यही सपनाकै संसारमा बाँचिरहूँ जस्तो, त्यसकै संसारमा हराइरहूँ जस्तो । तर सपना त सपना न हो, यथार्थ के हुन सक्थ्यो र ? सम्झूँ जस्तो लाग्ने बिर्सिहालिन्थ्यो, बिर्सूँ जस्तो लाग्नेले सम्झनाको ढोका खोलेर चियाइरहन्थ्यो ।

तथापि स्वप्नभूमिको विराट साम्राज्यको मालिक बनाउन अवचेतन मनले हररात कुनै न कुनै योजनाको तुरुप छोडेर जान्थ्यो । शायद त्यही पूर्वयोजनाले थापेको तुरुपको अङ्कुशले सपनाको संसारमा पुर्‍याउँथ्यो, चाहेर वा नचाहेरै पनि । अनि म देख्थेँ थरिथरिका सपनाहरू ।

–०००–
बर्दिबास-१४, महोत्तरी