पुस्तक समीक्षा :
सुबिन भट्टराईको कथासङ्ग्रह ‘चमेलीको फूल बैजनी रुमाल’ पढेपछि
समीक्षक : भाष्कर मैनाली शर्मा
सुबिन भट्टराईद्वारा लिखित कथासङ्ग्रह ‘चमेलीको फूल बैजनी रुमाल’ विक्रम संवत् २०८२ साल असोज महिनामा प्रथम पटक प्रकाशित भएको हो । फाइनप्रिन्ट प्रा. लि., विशालनगर, काठमाडौँद्वारा प्रकाशित यस कृतिमा जम्मा २१६ पृष्ठ र सातवटा कथाहरू समावेश छन् । आकारमा मझौला देखिने यस सङ्ग्रहका कथाहरू नेपाली साहित्यमा प्रचलित अन्य कथाहरूको तुलनामा केही लामा र विस्तारपूर्ण छन् ।
यस सङ्ग्रहको पहिलो कथा ‘एक्स’ समकालीन प्रेम सम्बन्ध र वैवाहिक जीवनको बदलिँदो स्वरूपलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको छ । विगतमा विवाहलाई स्वर्गमा तय भएको पवित्र बन्धन मानिन्थ्यो— सात फेराले सात जन्मसम्मको सम्बन्ध गाँसिने विश्वास गरिन्थ्यो । तर वर्तमान समयमा सम्बन्धहरूको स्वरूप र धारणा परिवर्तन भइसकेको छ । मन नमिले सम्बन्ध विच्छेद गर्न समय नलाग्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । ‘एक्स’ अर्थात् भूतपूर्व प्रेमी वा प्रेमिकाको अवधारणा आज एउटा सामान्य शब्द बनिसकेको छ । यही परिवर्तित यथार्थलाई लेखकले संवेदनशील ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् ।
सङ्ग्रहको शीर्षक कथा ‘चमेलीको फूल बैजनी रुमाल’ समलैङ्गिक स्त्रीको जीवन, उसका चाहना, सङ्घर्ष र सामाजिक पीडालाई उजागर गर्ने मार्मिक कथा हो । समाजमा उनीहरूले भोग्नुपरेका तिरस्कार, अपमान र एक्लोपनलाई लेखकले सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक दृष्टिले चित्रण गरेका छन् । समलैङ्गिक व्यक्तिहरूका पनि आफ्ना भावना, यौनिक चाहना र सम्मानित जीवन जिउने अधिकार हुन्छ भन्ने सन्देश यस कथाले सशक्त रूपमा दिन्छ ।
तेस्रो कथा ‘अलमल’ विद्यालय जीवन र किशोर मनोविज्ञानमा आधारित छ । विद्यालयका तथाकथित ‘बदमास’ विद्यार्थीहरूको व्यवहारिक पक्षलाई लेखकले मानवीय दृष्टिले हेरेका छन् । उचित मार्गदर्शन, प्रेम र सहानुभूतिले उनीहरूलाई सही बाटोमा ल्याउन सकिने यथार्थ यस कथाले देखाउँछ । दण्डभन्दा बढी माया र संवाद आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश कथामार्फत प्रवाहित हुन्छ ।
‘भुइँ’ कथा बाजे–नातिको स्नेह सम्बन्धमा आधारित अत्यन्त मार्मिक कथा हो । सानैदेखि हुर्काएको नातिप्रति बाजेको अथाह माया र कहिलेकाहीँ हुने सानो मनमुटाव अन्ततः प्रेममै विलीन हुन्छ । तर बाध्यतावश नाति विदेशिनुपर्दा उत्पन्न हुने बिछोडले कथालाई वियोगान्त मोडमा पुर्याउँछ । यस कथाले वर्तमान समयको यथार्थ— रोजगारीका लागि विदेश पलायन— लाई भावुक ढङ्गले चित्रण गरेको छ ।
‘साँझ’ कथामा आमा बन्न नसक्ने भनिएकी एक स्त्रीको सामाजिक पीडा प्रस्तुत गरिएको छ । समाजले स्त्रीलाई केवल मातृत्वको आधारमा मूल्याङ्कन गर्ने प्रवृत्तिको यस कथामा कडा आलोचना गरिएको छ । आमा बन्न नसक्ने कमजोरी सार्वजनिक भएपछि उसले भोग्नुपरेको अपमान, परिवारकै लागि बोझ ठहरिनुपर्ने स्थिति र बाध्यतापूर्ण विवाहको प्रयास— यी सबैले कथालाई हृदयविदारक बनाएका छन् ।
‘२७५२’ शीर्षकको कथा अलौकिक परिवेशमा रचिएको भए तापनि यसको मूल स्वर करुणामय छ । सडक दुर्घटनामा मृत्यु भएका बाबु–छोरीको अतृप्त आत्मालाई माध्यम बनाएर लेखिएको यो कथा बाह्य रूपमा भयावह देखिए पनि अन्ततः पाठकको मनमा डरभन्दा बढी करुणा र माया उत्पन्न गराउँछ । त्यसैले यसलाई भयकथा भन्दा मार्मिक कथा भन्नु उपयुक्त हुन्छ ।
सङ्ग्रहको अन्तिम कथा ‘भग्नावशेष’ दुई छिमेकी परिवारबीचको दीर्घकालीन आत्मीय सम्बन्ध र सानो मनमुटावले निम्त्याएको दूरीको कथा हो । वर्षौँदेखि सुख–दुःख साटासाट गर्दै आएका परिवारहरू सामान्य असमझदारीका कारण टाढिनु दुःखद यथार्थ हो । यस कथाले क्षमा, संवाद र सहअस्तित्वको महत्त्वलाई स्मरण गराउँछ ।
‘चमेलीको फूल बैजनी रुमाल’ पढेपछि सुबिन भट्टराई केवल युवा–युवतीको प्रेमकथामा सीमित लेखक होइनन् भन्ने स्पष्ट हुन्छ । उनी सामाजिक, मनोवैज्ञानिक र समसामयिक विषयवस्तुलाई समान दक्षताका साथ प्रस्तुत गर्न सक्षम कथाकार हुन् । उनका कथाहरूमा युवापुस्ताको विदेश पलायन, पारिवारिक माया, बाजे–नातिको आत्मीयता, छिमेकी सम्बन्धको ऊष्मा तथा समलैङ्गिक सम्बन्ध जस्ता विविध आयामहरू समेटिएका छन् । सरल भाषा, सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक प्रस्तुति र संवेदनशील कथनशैली उनका विशेषता हुन् ।
यस कथासङ्ग्रहले पाठकलाई केवल मनोरञ्जन मात्र प्रदान गर्दैन, बरु सामाजिक यथार्थप्रति गम्भीर चिन्तन गर्न पनि प्रेरित गर्दछ । यही गुणले सुबिन भट्टराईलाई समकालीन नेपाली साहित्यका सशक्त कथाकारका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
‘चमेलीको फूल बैजनी रुमाल’ केवल सातवटा कथाहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन, यो हाम्रो समयको सामाजिक, मनोवैज्ञानिक र भावनात्मक यथार्थको संवेदनशील दस्तावेज हो । यस सङ्ग्रहका प्रत्येक कथाले मानवीय सम्बन्धका विभिन्न आयामहरू उजागर गर्छन्— प्रेमको बदलिँदो परिभाषा, लैङ्गिक पहिचानको सङ्घर्ष, बालमनोविज्ञान, पुस्तान्तरणको दूरी, मातृत्वको पीडा, अलौकिक आवरणभित्र लुकेको करुणा र छिमेकी सम्बन्धको विघटन ।
सुबिन भट्टराईले आफ्ना कथाहरूमा पात्रहरूको बाहिरी जीवन मात्र होइन, उनीहरूको अन्तरआत्माको कम्पनलाई पनि सूक्ष्म रूपमा चित्रण गरेका छन् । यही कारणले गर्दा उनका कथाहरू पढ्दा पाठक केवल कथा पढिरहेको हुँदैन, बरु आफ्नै समाज र जीवनलाई पुनः हेर्ने अवसर प्राप्त गर्दछ । उनले मनोरञ्जनभन्दा माथि उठेर पाठकलाई सोच्न, महसुस गर्न र आत्मपरीक्षण गर्न बाध्य बनाउँछन् ।
यस कथासङ्ग्रहले देखाउँछ— सम्बन्धहरू समयसँगै बदलिन सक्छन्, तर प्रेम, करुणा, सहानुभूति र समझदारीको मूल्य कहिल्यै पुरानो हुँदैन । सानो असमझदारीले टुट्ने सम्बन्धहरू संवाद र क्षमाबाट पुनः जोडिन सक्छन् । समाजले तिरस्कार गरेका पात्रहरूको पनि आफ्नै कथा, आफ्नै पीडा र आफ्नै सपना हुन्छन् ।
अन्ततः भन्नुपर्दा, ‘चमेलीको फूल बैजनी रुमाल’ समकालीन नेपाली कथा साहित्यमा संवेदनशीलता, वैचारिकता र सामाजिक चेतनाको सुन्दर सङ्गम हो । यो सङ्ग्रह पाठकको मन छुने मात्र होइन, मनभित्र प्रश्न र विचारका बीउ पनि रोपेर जान्छ । यही विशेषताले यस कृतिलाई स्मरणीय र प्रभावशाली बनाएको छ ।
–०००–
दार्जिलिङ