उपन्यास : गरुराहा | नन्दलाल आचार्य | हाम्रो कथाघर

स्रष्टा परिचय:

---

वि.सं. २०३० असारमा जहडा, उदयपुरमा माता भगवती र पिता विष्णुप्रसाद आचार्यका सुपुत्रका रूपमा जन्मिएका नन्दलाल आचार्य नेपाली साहित्यका एक स्थापित स्रष्टा हुन् । हाल बेलका नगरपालिका–२, सिद्धार्थटोल, गल्फडिया, उदयपुरमा बसोबास गर्दै आएका उनले सानैदेखि नेपाली साहित्य लेखनमा रुचि राख्दै वि.सं. २०५३/५४ देखि विभिन्न पत्रपत्रिकामा आफ्ना लेख तथा रचनाहरू प्रकाशन गर्दै आएका छन् ।

साहित्यमा निरन्तर सक्रिय आचार्य नेपाली भाषाका प्रायः सबै विधामा कलम चलाउँछन् । उनका नाटक, समालोचना, निबन्ध, उपन्यास, लघुकथा र कथा विधाका कृतिहरू प्रकाशित छन् । उनले नेपाली साहित्यमा पुर्‍याएको योगदानका लागि एक दर्जनभन्दा बढी पुरस्कार तथा सम्मान प्राप्त गरिसकेका छन् ।

हाल उनी विभिन्न साहित्यिक पत्रपत्रिका तथा संघ-संस्थामा आबद्ध रही नेपाली साहित्यको सेवामा समर्पित छन् । उनका महत्वपूर्ण कृतिमध्ये “गरुराहा” उपन्यास विशेष रूपमा चर्चित छ, जसलाई जामुनलाल स्मृति प्रतिष्ठान, उदयपुरले वि.सं. २०७६ मा प्रकाशित गरेको थियो । सो उपन्यासलाई “हाम्रो कथाघर डट कम” अनलाइन पत्रिकाले डिजिटल रूपमा पुनः प्रकाशन गरेको छ ।

---

अध्याय: ०७

ज्योतिजी ! पाँच दिन बित्यो । मालतीलाई राजधानीले छुट्टी दिएनछ क्यार, उनी आइनन् । हरपल मेरा आँखा बाटातिरै हुन्थे । आँखा टट्टाए, तर मालती आउँदै आइनन् ।

आशङ्काका पहाडहरू जन्मिए, फेरि एकाएक पाताल भासिए । उनी बिल्कुलै आइनन् । मलाई पश्चिम दिशामा आँधीहुरी आएझैँ लाग्यो । बाटैभरि सुख्खा पहिरोले यत्रतत्र बाटाहरू अवरुद्ध भएको आभास भयो । अनिकालले, रोगले र हैजाले काठमाडौँ बचे पनि जण्डिसमुक्त हुन नसकेको अनुभूत भइरह्यो । मान्छे बसे पनि काठमाडौँमा मानवीय संवेदनाशून्य मान्छे थपिँदै गएको अनुभूत भयो ।

छैटौँ दिन बिहान गरुराहाको सूर्य उठेकै थिएन, उठ्ने सुरसार गर्दै हुँदो हो । ‘भाउजू ! भाउजू !’ भन्दै मेरै गाउँको कलुवा मोची ठिङ्ग उभिएको पाएँ । म उसको सामु हाजिर भएँ । ऊ तीन छक्क पर्यो । ऊ सुटबुटसहित राम्रो व्याग बोकेर खडा थियो । म पनि चकित भएँ । सधैँ धुलोमैलोमा लट्पटिएको मान्छे सिनेमाको हिरोको जस्तो पहिरनमा देख्दा मेरो दिमागले काम गरेन । केही समय एकले अर्कालाई हेराहेर गर्यौँ ।

“हे रे रजदेवा ! आइ काइल तुँ एतैए रहै छी ?” म मालतीको घरमा बस्न थालेको थाहै नभएको भान गर्दै उसले प्रश्न तेर्सायो ।
“हँ, छओ महिनासँ एतैए पढबै छी आ रहैछी । तुँ कतऽ सँ एलें ए ?” मैले पनि ६ महिनादेखि बसेको जनाउ दिँदै उसलाई कताबाट आएको भनी प्रश्न राखेँ ।

ऊ काठमाडौँबाट मालतीको सन्देश बोकेर आएको रहेछ । उसले एउटा सानो पोको थम्यायो । भाउजूलाई पढेर सुनाइदिन अह्राउँदै भन्यो– “ई चिठी मालतीके माएके पढि़ कऽ सुना दिहऽ । जे समान छै ओकरा दऽ दिहऽ ।”

ऊ गएपछि पोको खोलेँ । एउटा रुमाल र चिठीको खाम थियो । खाममा बाहिर प्रष्ट लेखेको थियो– “यो चिठी राजदेव सरकै हातमा दिनू । उहाँ मेरो घरमा भाइबहिनी पढाएर बस्नुहुन्छ । –मालती ।”

बिचरा कलुवाको निर्दोषपनमाथि दया लागेर आयो । गाउँका अनपढ सोझासीधालाई समयको चहलपहल बारे के ज्ञान हुनु ! कसैले सुइको नपाउने गरी लेखेको पत्र भन्ने उसले थाहै पाएनछ । यो पत्र अरूको हातमा पुगेको भए कत्रो खैलाबैला मच्चिन्थ्यो ! मनमा नानाभाँतीका कुरा खेल्न थाले । घरको कम्पाउण्ड बाहिर निस्किएँ । खेतको डिलमा बसेँ । पत्र ओल्टाई–पल्टाई हेरेँ । लेखेको थियो–

प्यारो राजदेवजी,

फोनवार्ता पश्चात् मात्र मैले चयनको श्वास फेर्न पाएकी छु । अझ सपनाहरू हुर्केर गएका छन् । अघोरै सुखानुभूतिका साथ त्यो घडी कुरेर बसेकी छु, जुन घडीमा तपाईं र म, म र तपाईं एकअर्कामा मिल्ने छौँ अर्थात् विलय हुने छौँ । हाम्रो शरीर मात्र दुई, तर प्राण एक हुने छ । हामी बिल्कुलै मत्र्यलोकका प्राणीका रूपमा रहने छैनौँ । सम्पूर्ण खुसी र वैभवले भरिपूर्ण भएको प्राणीका रूपमा हुने छौँ ।

तपाईंको पत्र पटक–पटक पढ्छु । जति पढ्छु, उत्ति ऊर्जा आउँछ । उम्रने, फैलने र बढेर आकाश छुने मन हुन्छ । यहीँबाट तपाईंको सुन्दर आकृतिको दर्शन गर्ने लोभ जाग्छ । यस्तो सोचको विश्लेषण गरेर आफैँप्रति हाँस्ने मन पनि हुन्छ । उत्तिखेर त्यत्ति धेरै कुरा बुझेकी थिइनँ । सरल तवरले भनिएको पनि थिएन । घुमाउरो तवरले उत्तिखेरै मेरो प्रस्तावलाई स्वीकार्नुभएको रहेछ । धेरै कुरा अघि बढाउन र बढ्न समय नआइसकेको उल्लेख गर्नुभएको रहेछ । त्यो कुरा बुझेपछि मात्रै मेरो शरीरमा प्राण भरिएर आएको हो । नत्रभने म भित्रभित्रै पाकिसकेकी थिएँ । फतक्क गलेर लत्रनुबाहेक अर्को मसँग बाँकी केही रहेको थिएन ।

म ढुक्क भएँ । सम्पूर्ण चिन्ता हट्यो । थोरै त्रास मात्रै बाँकी छ । आमा सकारात्मक हुनुहुन्छ । बुबा त पूर्णतः नकारात्मक देखिनु स्वाभाविक हो । उहाँको मानसिकता मधेसमा बसेर पनि मधेसीप्रति पूर्वाग्रही छ । पारिवारिक नाता कायम गर्ने कुरामा उहाँ बिल्कुलै सहमत हुनुहुन्न । उहाँ विरुद्ध उभिने साहस मसँग छँदै छैन । तपाईंले साथ दिँदा जस्तासुकै कराल चट्टान फोड्ने साहस पलाउँछ ।

मलाई लाग्छ– जन्माएर, हुर्काएर आमाबाबुले निर्वाह गर्नुपर्ने भूमिका निभाइसक्नुभयो । अब हाम्रो जीवनमा हस्तक्षेप गरेर आफ्नो अनुकूल पार्न खोज्नु भनेको प्राप्त पुण्यलाई पापमा बदल्नु हो । यो मेरो भावना उहाँसमक्ष पुर्याउने कुनै माध्यम छैन । अहिले थाहा पाउनु पनि पर्दैन । हामीले गरुराहा त्यागेपछि र भूमिगत भएपछि ‘पहाडेकी छोरी मधेसीसँग पोइल गइछे’ भन्ने हल्ला चल्ने छ । त्यसपछि उहाँले थाहा पाउनु नै बेस होला ।

काम कुरो अनुकूल भएपछि थाहा हुनु भनेको हाम्रो जीवनलाई अझ बलियो बनाउनु हो । अहिले चाहिँ हरेक कुरा शिष्ट, गोप्य र मर्यादित हुनुपर्छ । शङ्काको घेरामा रहने काम विरलै हुनुपर्छ । हाम्रो निर्णयले निकै ठूलो हलचल ल्याउने छ । अरू युवायुवतीले समेत मलजल पाउने छन् । एक–दुई, एक–दुई हुँदै पहाडे र मधेसी बीच वैवाहिक सम्बन्ध गाँस्ने धेरै हुने छन् । दलित र गैरदलित बीच वैवाहिक सम्बन्ध सहज हुने छ । जातभात हट्दै जाने छ । अनि यहाँले चिताएअनुसारको समाजको सांस्कृतिक रूपान्तरणले परिणाम दिँदै जाने छ । आजैदेखि मेरो बाचा भयो– हजुरको इच्छा मेरो र मेरो इच्छा हजुरको !

सम्झना रहिरहोस् भनेर रुमाल पठाएकी छु । कलुवा दाइ काठमाडौँ फर्कंदा मलाई पनि पत्र लेख्नुहोला । म त्यसकै प्रतीक्षामा दिनहरू बिताइरहने छु । साँच्चै प्रतीक्षाका घडीहरू साह्रै बलवान् र अविस्मरणीय हुँदा रहेछन् ।

हवस् त पत्र यत्ति नै !

तपाईंकी प्यारी,
मालती

×××

मालती सन्तोषपूर्वक राजधानीमा जीवन व्यतित गरिरहेको कुराले मेरो मन ढुक्क भयो । चुपचाप आफ्नो दैनिक कार्यमा जुटेँ । कलुवा मोची एक महिनापछि मात्र राजधानी फर्कने हुनाले मैले पत्र लेख्न हतार ठानिनँ ।

त्यस बीचमा परीक्षा थियो । चिन्ता लिन्न, झमेला मान्दिनँ भन्दा हुने कुरो रहेनछ । यो प्रेम भन्ने रोगले समातेपछि गाँजेको गाँज्यै गर्ने रहेछ । मन उत्तै पुग्थ्यो । परिणाम पछि थाहा पाइयो । अङ्ग्रेजी र गणितमा ड्याम्मै पछारिएँछु । राजविराज गएर मौका परीक्षा दिएँ, त्यसमा पनि उत्तानो टाङ लगाइयो । कारण खोज्नै परेन– मालती प्रेममा फँस्नु, लेखपढमा उचित मलजल नपुर्याउनु ।

कतिपय सम्बन्धहरू तगारा हुँदा रहेछन् । कतिपय साधक अवस्था पनि बाधक ठहरिँदा रहेछन् । बाधक–साधक कुन रूपमा लिने हो, लिनेको भागमा पर्दो रहेछ । मालती सम्बन्धलाई मैले लेखपढको मामलामा बाधकको रूपमा लिएँ । टाढिन सक्ने अवस्थै थिएन । नजिकिने समय नै आएको थिएन । मनले जे जसरी धकेले पनि म प्रायः तटस्थ बस्थेँ । चिठी पनि सामान्य ढाँचाको नै लेखेँ ।

कलुवाले चिठी काठमाडौँ पुर्यायो । त्यसमा मैले दुई–चार कुरा मात्र लेखेको थिएँ । त्यत्तिले उनको चित्त भरिएनछ । हुलाकबाट स्कुलको ठेगानामा चिठी आयो । त्यसमा निकै ठूलो आक्रोश पोखिएको थियो । कतै–कतै भावनाका आँसु छचल्किएको पाइन्थ्यो । जीवन र मरणको दोसाँधमा रहेर यात्रा गरिरहेकी यात्रुको रूपमा आफूलाई चित्रण गरिएको थियो । जीवन दिने कि मृत्यु दिने, त्यसको फैसला मेरै काँधमा सुम्पिएको थियो ।

म घोरिन थालेँ । उनको शिष्ट बोली, व्यवहार, चालचलन र हाउभाउले मन खाइसकेको थियो । तर, यत्तिखेरको जिद्दीपनले भने मन चिमोट्न थाल्यो । गम्भीर चिठी नलेखी धरै पाइनँ । कतै गडबढ फैसला हुने हो कि भन्ने त्रास भयो । लेखूँ–लेख्ने समय नै थिएन । आखिर कसैको जीवनभन्दा महत्त्वपूर्ण मेरो परीक्षा होइन भन्ने लाग्यो । यो परिस्थिति पनि मेरो जीवनकै महत्त्वपूर्ण परीक्षा हो भन्ने मन भयो । त्यसैले पत्रमा उल्लेखित मालतीको ठेगानामा पठाउनका लागि पत्र लेख्न बसेँ–

प्यारी मालती,

तिम्रो पत्रले मेरो मनमा हलचल ल्यायो । मेरो यस पत्रले तिमीलाई केही राहत दिन सक्ला भन्ने लागेको छ । त्यसैले अहिले गर्नुपर्ने अन्य कामलाई भोलिका निम्ति पन्छाएर यो रात तिम्रा लागि समर्पण गर्दै छु । मेरो पत्रले जीवनका उकाली–ओराली, सुख–दुःख, आँसु–हाँसो, आदि–इत्यादि सबैलाई एकमुष्ट सम्बोधन गर्न सक्छ । त्यसलाई तिमी सहर्ष स्वीकार गर्ने छ्यौ भन्ने लागेको छ ।

हेर मालती ! अहिले म मौका परीक्षा दिएर फुर्सदमा छु । पढ्ने र पढाउने कार्यलाई पूर्ववत् निरन्तरता दिएकै छु । एस.एल.सी. उत्तीर्ण हुन सके अस्थायी शिक्षक पक्का बन्छु । म तिम्रो घरमा मात्र होइन, गाउँसमाजमा समेत मास्टरजी कहलाएको छु । त्यसैले मैले प्राप्त गरेको इज्जत जोगाउन पनि फुकिफुकी पाइला चाल्न जरुरी छ । अर्कातिर तिम्रा भावना र विचारको सम्मान पनि गर्नु छ । सबभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा त जातीय भेदभावको खाडललाई पुर्नु छ । उच–निच बीचको भयङ्कर पहाडलाई फोड्नु छ ।

समाजलाई समयको आवश्यकता अनुरूपको बनाउने रूपान्तरणको श्रीगणेश आफैँबाट गर्नु छ । यस कार्यमा तिम्रो भरमग्दुर सहयोग लिनु छ । तिम्रो वचन पनि प्राप्त भइसकेको छ । त्यसैले तिमी जीवन र मरणकी दोसाँधकी यात्रु हुने छैनौ । केवल जीवन सङ्घर्षकी योद्धा बन्ने छ्यौ । तिमीले ममाथि राखेको विश्वासमा कहिल्यै कमी हुने छैन । मैले पहिले कहिल्यै ठोस वचन दिएको थिइनँ । आज दिँदै छु– मेरो अभियानकी एक सच्चा सहयोगी पात्रको भूमिकामा रहने गरी म तिमीलाई जीवनका हरेक प्रहरसँग मुकाबिला गर्ने सहयात्री बनाउन तयार छु । तिमीलाई मेरो जीवनमा स्वागत छ । भावनात्मक रूपमा हमी एक भयौँ । अब निर्धक्क भएर जीवन मार्गमा अघि बढौँला । यसमा द्विविधा नरहोस् । तिमीले नानाभाँतीका कुरा सोच्नु र चिन्ता गरेर ज्यान सुकाउनु आवश्यक छँदै छैन ।

हेर मालती ! तिम्रो र मेरो जीवनलाई अहिल्यै नै समाजले पचाउँदैन । म तराईमूलको श्यामवर्णको मान्छे । तिमी पहाडेमूलकी श्वेतवर्णकी मान्छे । तिम्रो पुर्खौली इतिवृत्ति बेग्लै छ । मेरो अझ बेग्लै छ । यी दुईलाई जोडेर एउटै सरितामा परिणत गर्न समय लाग्छ । सङ्घर्ष लगानी गर्नुपर्छ । सरिता जन्मेपछि बगाएर समुद्रसम्म पुर्याउनु पनि चानचुने कुरा होइन । त्यसका लागि धैर्य गर्नुपर्छ । आशावादी भएर कर्मपथमा जुट्नुपर्छ । बेहोसीका साथ हडबडमा किमार्थ पाइला चाल्नु हुन्न । भौतिक आनन्द र शारीरिक सुखले प्रश्रय पाउनु हुन्न । यी दुवै स्वार्थी कुरा हुन् ।

हाम्रो भावनात्मक सम्बन्ध यत्ति मजबुत हुनुपर्छ कि त्यसलाई देखेर विरोधी कित्तावालहरू सोच्न विवश होऊन् । हाम्रो सौम्य संसारमा तगारो हाल्न तिनलाई हजार पटक सोच्न परोस् । जस्तोसुकै आँधीले पनि हाम्रो आस्था र विश्वासमा कुठाराघात गर्न नसकोस् । त्यसका लागि हामी इस्पात हुनुपर्छ । तिमीले भनेझैँ शरीर दुई तर प्राण एक हुनुपर्छ । विरोध तिम्रो बुबाबाट मात्र होइन, मेरो बुबाबाट पनि हुन्छ । कुलखान्दानमा कसैले नगरेको कर्म गर्न पुग्यो भनेर धिकार्नुहुन्छ । मलाई पूर्ण विश्वास छ– म मेरा बुबाआमाको होस फर्काएरै छाड्छु । म गलत छैन, त्यसैले सोच बदल्ने कोसिस गर्दा सफल हुन्छु भन्ने लाग्छ । तिमीले पनि आफ्नो ठाउँमा आफैँले प्रयत्न गर्नुपर्छ । विश्वास जित्ने आधार दिनुपर्छ । आफ्नै खुट्टामा टेकेर संसार रिझाउने अभियानमा सरिक हुनुपर्छ । तिम्रा बुबासँग सङ्घर्ष गर्ने अधिकार मलाई प्राप्त छैन । तिम्रो सङ्घर्षलाई मलजल पुर्याउने मात्र मेरो कार्यक्षेत्रभित्र पर्छ ।

प्रारम्भिक सङ्घर्षकी नायिका तिमी बाहेक अर्को कोही हुन सक्दैन । जन्म दिने पिताको मनमा विषादी मात्र छर्कनुहुन्न । आशा र भरोसाको दियो समेत सल्काइदिनुपर्छ । आफ्नो निर्दोष क्रियाकलापले उनीहरूको मनमा करुणा जगाउने कोशिस गर्नुपर्छ ।

मालती, अब भने पत्र टुङ्ग्याउँदै छु । होससहितको जोसले काम गरौँ । बेहोसीमा पाइला चाल्ने र फुर्सदमा पछुताउने काम बन्दै नगरौँ ।

केवल तिम्रै,
राजदेव
∎∎∎∎∎
क्रमशः

–०००–
तपेश्वरी–१, गल्फडिया, उदयपुर