जानकारीमूलक लेख : पूर्वोत्तर भारतमा असम राज्य

लेखक : भाष्कर मैनाली शर्मा

असम राज्यको प्रारम्भिक इतिहास निकै पुरानो र समृद्ध छ । प्राचीन समयमा यस क्षेत्रलाई ‘प्रागज्योतिषपुर’ तथा ‘कामरूप’ भनेर चिनिन्थ्यो, जसको ऐतिहासिक उल्लेख हिन्दू पुराण, महाभारत र अन्य ग्रन्थहरूमा पाइन्छ ।

प्राचीन असम

यस क्षेत्रमा आदिकालदेखि नै अस्ट्रिक, मंगोलियन, द्रविड र आर्य जातिहरू आएर बसेका थिए । प्रागज्योतिषपुर वा कामरूप राज्यलाई नै आजको असम मानिन्छ र कामरूप राज्यको राजधानी पनि यही थियो । महाभारत अनुसार कृष्णका पौत्र अनिरुद्ध र उषाको कथा, नरकासुर र भगदत्त जस्ता किरात/दन्त्य पात्रहरूको नाम यस क्षेत्रसँग जोडिएको छ ।

मध्यकालीन असम

सन् १२२८ मा उत्तर–पूर्वी भारतका बर्मा (म्यानमार) क्षेत्रका शान जातिका चाउ लुंग सिकाफा (Sukapha) ले असममा प्रवेश गरी अहोम वंशको स्थापना गरे । अहोम वंशले लगभग ६०० वर्षसम्म राज्य गरेको थियो, जसले असमको राजनीतिक र सांस्कृतिक इतिहासमा गहिरो प्रभाव पारेको छ । अहोम वंशको शासनको कारण नै ‘असम’ नाम परेको विश्वास गरिन्छ ।

औपनिवेशिक युग

अहोम वंश कमजोर हुँदै गएपछि सन् १८२६ मा यांडाबू सन्धिपछि असम ब्रिटिश शासनअन्तर्गत गयो । यसपछि असम ब्रिटिश भारतको प्रान्तमा परिणत भयो । यसरी, प्राचीन मिथक, आदिवासी संस्कृति, अहोम वंश र ब्रिटिश उपनिवेशकालले असमको प्रारम्भिक इतिहासलाई बहुआयामिक बनाएको छ ।

असमको पुरानो नाम कामरूप शब्दको अर्थ मुख्य रूपमा दुई तरिकाले व्याख्या गरिन्छ: कामरूप प्राचीन असम राज्यको नाम हो, जुन भारतीय उपमहादेशमा शास्त्रीय कालमा रहेको एक ऐतिहासिक राज्य थियो । यसलाई प्रागज्योतिषपुर नामले पनि चिनिन्छ र यो असमको पहिलो ऐतिहासिक राज्य मानिन्छ । संस्कृतमा “काम” को अर्थ इच्छा वा चाहना हुन्छ र “रूप” को अर्थ आकृति वा स्वरूप हुन्छ । यसैले कामरूपको अर्थ “इच्छा अनुसार रूप धारण गर्ने” वा “इच्छानुसार रूप बदल्ने” पनि हुनस्छ, जसले कुनै वस्तु वा देवता आफ्नै मनमुताबिक रूप लिन सक्ने जनाउँछ । यसैगरी, कामरूप असमको पश्चिमी भागको नाम भएको जिल्लाको रूपमा पनि प्रयोग हुन्छ, जसमा कामाख्या देवीको मन्दिर प्रसिद्ध छ । त्यसैले कामरूप शब्दले ऐतिहासिक रूपमा असम राज्य वा यसको पश्चिमी भूभागलाई जनाउने र संस्कृत अर्थअनुसार चाहना अनुसार रूप बदल्ने वा इच्छानुसार विभिन्न रूप धारण गर्ने अर्थ पनि राख्छ ।

यससँगै यस राज्यको अहिलेको वर्तमान नाम ‘असम’ शब्द मूलतया संस्कृतबाट आएको हो, जसको अर्थ हुन्छ ‘असमान’, ‘अनुपम’ वा ‘अद्वितीय’ अर्थात् जुन समान वा तुल्य नहोस् । यसले त्यो क्षेत्रलाई जनाउँछ जुन समतल छैन अर्थात् विभिन्नता र अनुपमतालाई जनाउने नाम हो ।

असम भारतको उत्तर-पूर्वी क्षेत्रमा रहेको राज्य हो, जसको क्षेत्रफल करिब ७८,४३८ वर्ग किलोमिटर छ । यसले भारतको उत्तरमा भुटान र अरुणाचल प्रदेश, पूर्वमा मणिपुर, नागाल्याण्ड र अरुणाचल प्रदेश, दक्षिणमा मेघालय, मिजोरम र त्रिपुरा तथा पश्चिममा पश्चिम बंगालसँग सीमा जोडेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय सीमामा भुटान र बंगलादेश पनि छन् ।

भूभागको हिसाबले असमलाई तीन प्रमुख भौतिक क्षेत्रहरूमा बाँड्न सकिन्छ: ब्रह्मपुत्र नदी घाटी (उत्तरमा), बराक नदी घाटी (दक्षिण-पूर्वमा), र कार्बी तथा आलंग जिल्लाका पहाडी क्षेत्रहरू । ब्रह्मपुत्र नदी घाटी असमको प्रमुख भू-भाग हो, जुन लगभग ७२४ किमी लामो छ र पश्चिमी दिशाबाहेक चारैतिर पहाडले घेरेको छ । असममा पर्वत, पहाड, नदी घाटी र मैदानी क्षेत्रहरूको मिश्रण पाइन्छ । असमको जलवायु उष्णकटिबंधीय मानसूनी प्रकारको छ, जहाँ उच्च आर्द्रता र भारी वर्षा हुन्छ । यहाँ गर्मी मौसम तातो हुन्छ र जाडो मौसम हल्का हुन्छ । असममा भूकम्पको जोखिम सामान्य छ किनभने यो क्षेत्र भूकम्पीय सक्रिय छ । यस प्रकार, असम भारतको पूर्वोत्तर क्षेत्रमा भौगोलिक दृष्टिले धेरै विविधता भएको राज्य हो, जुन नदी घाटी, पहाड, पठार र मैदानी क्षेत्रहरूको मिश्रणले बनेको छ र यो भारतको पूर्वोत्तर राज्यहरूको प्रवेशद्वारको रूपमा परिचित छ ।

असम राज्यमा मुख्य रूपमा दुई प्रमुख नदीहरू बग्छन्: ब्रह्मपुत्र नदी र बराक नदी । ब्रह्मपुत्र नदी असम घाटीको मध्य भागबाट बगिरहेको छ र यसका धेरै सहायक नदीहरू छन्; जस्तै— सुबनसिरी, जिया भराली, दिहिंग, बूढी दिहिंग, दिसांग, धनसिरी, कोपिली, लोहित, कामेंग, मानस, बेकी, राइदक आदि । बराक नदी पनि असमको एक प्रमुख नदी हो, जुन नागाल्याण्ड-मणिपुर सीमाबाट भएर बग्छ र असम छेउछाउको क्षेत्रमा फैलिएको छ । यसका सहायक नदीहरूमा जिरी, धलेश्वरी, सिंगला, लोंगई, सोनाई र कटाखल पर्दछन् । यी नदीहरूले असमको कृषिजन्य, सांस्कृतिक र पारिस्थितिक तन्त्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछन् । ब्रह्मपुत्र विश्वकै ठूला नदीहरूमध्ये एक हो र यसको बेसिन क्षेत्र धेरै राज्यहरूमा फैलिएको छ । बराक नदी असमसँगै बंगलादेश पुग्छ, जहाँ यसलाई केही अन्य नामले पनि चिनिन्छ । असमका यी नदीहरूले वर्षा, भौगोलिक संरचना र पर्यावरणीय अवस्थालाई प्रभाव पार्दछन् ।

असम राज्यमा अङ्ग्रेजी शासनकालमा रेलको आगमन १८८० को दशकमै सुरु भएको थियो । असम र पूर्वोत्तर भारतमा अंग्रेजहरूले चिया उद्योगको विकासपछि प्रभावकारी यातायातका लागि रेल नेटवर्क स्थापना गर्ने काम गरेका थिए । असममा पहलाे रेलवे स्टेशन १८८८ मा सदिया क्षेत्रमा डांगरीमा बनाइएको थियो, जुन तिनसुकियाबाट ६० किलोमिटर टाढा पर्छ । यस रेलमार्गले चियाको निर्यातमा सहायक काम गरेको थियो र डिब्रूगढ़देखि सदिया सम्म यात्री र सामान बोक्ने गाडीहरू चलेका थिए । ती रेलहरू सर्वसाधारणतया मीटर गेजका थिए र मुख्यतया मालयुक्त गाडीहरू थिए । १९६० को दशकसम्म सञ्चालनमा रहेको यो रेल सेवा पछि ब्रोड गेजमा परिवर्तनसँगै बन्द भयो । अङ्ग्रेजकालीन भाप इन्जिनहरू जस्तै ‘जयमती’, ‘गदापानी’ र ‘लाचित बोरफुकन’ असममा प्रयोग गरिएका थिए र जयमती भाप इन्जिन अहिले न्यू तिनसुकियाको हेरिटेज पार्कमा राखिएको छ । असम बंगाल रेलवे कम्पनीले १८९१ मा रेल निर्माण थालनी गरेर १९५२ सम्म सञ्चालन गरेको थियो, जसले बंगाल र असमका धारा जोड्ने काम गर्‍यो । यसरी असममा रेलको इतिहास मुख्य रूपमा चिया उद्योगको आवश्यकता र अङ्ग्रेजी प्रशासनको विकास नीति अन्तर्गत विकास भएको थियो ।

असममा चियाको उत्पादन १८२३ मा सुरु भएको थियो, जब मेजर रोबर्ट ब्रुसले ब्रह्मपुत्र उपत्यकामा स्थानीय चिया बोट (Camellia sinensis var. assamica) पत्ता लगाए । १८३७ मा ब्रिटिशले पहिलो व्यावसायिक चिया बगान स्थापना गरे र १८३८ मा असम चियाको पहिलो खेप लण्डनमा लिलाम गरिएको थियो, जसले असम चियाको विश्वव्यापी परिचय गरायो । असमले भारतको वार्षिक चिया उत्पादनमा ५०% भन्दा बढी योगदान गर्छ र ७ लाखभन्दा बढी कामदारलाई रोजगार दिन्छ । असममा धेरै चियाबारी हुनुको मुख्य कारण यहाँको उपयुक्त जलवायु, उर्वर माटो र ब्रह्मपुत्र नदीले पुर्‍याउने पौष्टिक तत्वहरू हुन् । असममा धेरै वर्षा हुन्छ र यहाँको उष्णकटिबंधीय मौसम चिया बोटको लागि उपयुक्त छ । यसले चियालाई बलियो, रमाइलो स्वाद र चम्किलो रङ दिन्छ । साथै, असमका धेरै जिल्लाहरूमा ठूलो क्षेत्रमा फैलिएका बगानहरूले यहाँको अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्‍याउँछन् ।

असमको चिया विश्वव्यापी रूपमा प्रसिद्ध हुनुको कारण यसको प्रबल र तीव्र स्वाद, उत्कृष्ट सुगन्ध र उत्तम गुणस्तर हो । यहाँ हातले टिपिएका चियाका पातले उच्च गुणस्तर सुनिश्चित गर्छ । असम चिया प्रायः ब्रेकफास्ट चिया र ब्लेन्ड चियाका लागि प्राथमिकता पाउँछ । यसको विशेषताले विश्वभरि चिया प्रेमीहरूलाई आकर्षित गरेको छ र असम चियालाई ब्राण्डको रूपमा स्थापित गरेको छ ।

असममा चियाबाहेक भइरहेका अन्य प्रमुख उत्पादनहरू यस प्रकार छन्: प्रमुख खाद्य उत्पादन धान (चामल) हो, जुन असमको मुख्य आहार पनि हो र यहाँ १५ भन्दा बढी किसिमका धान उब्जाइन्छ, जसमा केहीलाई भू-स्थानिक पहिचान (GI Tag) समेत प्राप्त छ । जूट उत्पादन पनि महत्त्वपूर्ण छ, जसले कपडा र अन्य वस्त्रहरूको कच्चा पदार्थ प्रदान गर्छ । अन्य नगदे बालीहरूमा कपास, तिलहन, उखु, आलु, सुन्तला, केरा, अनानास, सुपारी, मरिच, नरिवल, अम्बा, कटहर, कागती आदि समावेश छन् । असममा माछा पालन पनि ठूलो संख्यामा हुन्छ र विभिन्न प्रकारका माछाहरू यहाँ उत्पादन हुन्छन् । पशुपालन र डेयरी उद्योग पनि असममा विकासशील छन्, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्‍याउँछन् ।

असम राज्यका मूल निवासी मुख्यतया दुई वर्गमा चिनिन्छन्: असमिया समुदाय र केही आदिवासी तथा जनजातीय समूहहरू । असमिया समुदाय, जुन असमको प्रमुख भाषिक र सांस्कृतिक समूह हो, राज्यको लगभग आधा जनसंख्या ओगट्दछ । साथै असममा विभिन्न आदिवासीहरूको पनि मूल निवासीको मान्यता छ; जस्तै— राभा, बोरो, मिसिंग, मोरन, मटक लगायतका जनजातिहरू । असमका मुस्लिम समुदायमा पनि मूल निवासीको वर्गीकरण छ, जहाँ असमिया भाषी र असममा युगौँदेखि बसोबास गर्ने असमिया मुस्लिमहरूलाई मूल निवासी मानिन्छ, जबकि बंगाली भाषी मियाँ मुस्लिमलाई प्रवासी मानिन्छ । जुलाई २०२२ मा असम सरकारले पाँच उपसमूहहरू—गोरिया, मोरिया, देशी, सैयद र जुल्हा—लाई औपचारिक रूपमा स्वदेशी मुसलमानको रूपमा मान्यता दिएको छ, जसले असमको धेरै पुरानो मुस्लिम बस्तीहरूको पहिचान गर्छ । सन् १९५१ लाई असमको मूल निवासीहरूको परिभाषाको कट-अफ रूपमा लिइन्छ, जसअनुसार १९५१ मा असममा स्थायी रूपमा बसोबास गर्ने र उनका वंशजलाई राज्यको मूल निवासी मानिन्छ । यसले जाति, भाषा, धर्म वा समुदाय फरक भए पनि सबैलाई समेट्ने प्रयास गर्दछ । यसरी, असमको मूल निवासीमा मुख्यतया असमिया भाषा र संस्कृतिका मानिसहरू, विभिन्न आदिवासीहरू र केही परम्परागत मुस्लिम समूहहरू पर्दछन्, जुन असमको सांस्कृतिक र सामाजिक पहिचानमा मुख्य भूमिका खेल्छन् ।

असमिया समुदायको भाषा असमिया हो, जुन पूर्वी भारोपेली भाषाहरू मध्येको एक हो र मुख्य रूपमा ब्रह्मपुत्र उपत्यकामा बोलिन्छ । मध्यकालीन इतिहासमा सन् १२२८ देखि अहोम वंशले लगभग ६०० वर्षसम्म असममा शासन गरी यस क्षेत्रको सांस्कृतिक र प्रशासनिक एकरूपता स्थापना गरेको थियो । अहोमहरूले बाह्य आक्रमणहरूलाई असफल बनाउँदै असमको सांस्कृतिक पहिचानलाई सुदृढ पारेका थिए । ब्रिटिश शासन सुरु हुने बखत असमिया समाज बाहिर्जात थियो र १८२६ मा चिया बगान प्रवर्तित भएपछि फेरि ठूलो परिवर्तन आयो । असमिया समुदायको राष्ट्रियता र भाषा पहिचान अंग्रेजहरूको आगमनपछि अझ प्रबल भयो । असमिया साहित्यको सुरुवात पनि यही समयमा भएको मानिन्छ, जुन समुदायको सांस्कृतिक समृद्धिको परिचायक हो । असमिया समुदायमा संस्कृतिको विविधता पाइन्छ, जसले असमको बहुसांस्कृतिक समाजलाई चित्रित गर्दछ । यसरी, असमिया समुदायको इतिहास ऐतिहासिक कामरूप राज्यदेखि अहोम वंशको शासनकाल र ब्रिटिश कालसम्मको समृद्ध सांस्कृतिक, भाषिक र सामाजिक विकासको कथा हो, जुन आजको असम राज्यको मूल आधार बनेर रहिआएको छ ।

वर्तमानमा असमिया समुदाय असम राज्यको मूल निवासी र मुख्य सांस्कृतिक समूह हो । यो समुदाय भाषा, संस्कृति र सामाजिक व्यवहारमा विविध छ, जसमा ब्राह्मण, क्षत्रिय, आदिवासी लगायतका धेरै उपसमूहहरू सामेल छन् । असमिया भाषा, जुन भारोपेली भाषामध्ये एक हो, यस समुदायको मुख्य भाषा हो र असमको आधिकारिक भाषा पनि हो । असमिया समुदाय मुख्यतया ब्रह्मपुत्र उपत्यकाका विभिन्न भागहरूमा बसोबास गर्छन् र असमको सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक जीवनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचानमा भक्ति आन्दोलनका गुरुहरू जस्तै शंकरदेव र माधवदेवको योगदान बृहत् छ, जसले असमिया साहित्य, नृत्य र संगीतलाई समृद्ध बनाएका छन् । आजको असमिया समुदाय प्रायः बहुसांस्कृतिक र बहुल रूपी छ, जहाँ विभिन्न जाति, धर्म र भाषा समूहहरू एकअर्कासँग सहअस्तित्वमा रहेका छन् । असमिया समुदायले शिक्षा, साहित्य, कला र सामाजिक सुधारमा पनि बलियो योगदान दिइरहेको छ र उनीहरूको पहिचानलाई सुदृढ बनाउन निरन्तर प्रयासरत छ । त्यस्तै, असमिया समाजले आधुनिकतासँग मेल खाने तर आफ्नो सांस्कृतिक र भाषिक पहिचान कायम राख्ने मिश्रित प्रयास गर्दै छ । यसरी, असमिया समुदाय असमको राजनीतिक, सांस्कृतिक र सामाजिक जीवनको एक महत्त्वपूर्ण आधार हुन् र आज पनि उनीहरूको पहिचान र अधिकारको संरक्षणका लागि सक्रिय छन् ।

असमिया साहित्य असमिया भाषा र समुदायको सांस्कृतिक र बौद्धिक समृद्धिको मुख्य परिचायक हो । यसको इतिहास पाँच प्रमुख कालमा विभाजित छ: वैष्णवपूर्वकाल, वैष्णवकाल, गद्य/बुरञ्जी काल, आधुनिक काल र स्वाधीनतोत्तर काल । शुरुआती चरणहरूमा धार्मिक ग्रन्थ, कविता, गीत र नाटकहरूमा वैष्णवी आन्दोलनको प्रभाव देखिन्छ, जसमा शंकरदेव, माधव कन्दली जस्ता कवि र सुधारकहरूको अपूर्व योगदान छ । अहोम शासनकालमा असमिया साहित्यमा गद्य, नाटक, ऐतिहासिक बुरञ्जी ग्रन्थहरूको विकास भयो र अङ्ग्रेजी शासनपछि आधुनिक असमिया साहित्यको विस्तार भयो । यस युगमा आनन्दराम ढेकियल फुकन, हेमचन्द्र बरुवा, गुणाभिराम बरुवा, लक्ष्मीनाथ बेजबरुवा, चन्द्रकुमार अगरवाला, हेमचन्द्र गोस्वामी जस्ता साहित्यकारहरूले कविता, नाटक, उपन्यास, निबन्धमा उल्लेखनीय योगदान गरेका छन् ।

आधुनिक असमिया साहित्यमा पत्रपत्रिकाहरू—”जोनाकी”, “रामधेनु”, “अरुणोदय”—ले नयाँ विधा र चेतना ल्याएका छन् । स्वाधीनता प्राप्ति पछिको कालमा असमिया साहित्य समाजशास्त्र, मनोविज्ञान र आधुनिक विचारधारासँग सम्बन्धित विषयमा केन्द्रित हुन थालेको छ । प्रमुख कृतिहरू: माधव कन्दलीको “रामायण”, शंकरदेवका भक्ति गीत/नाटक, लक्ष्मीनाथ बेजबरुवाको “कोल्पनि”, चन्द्रकुमार अगरवालाको “बोन कुँवरी” आदि । साहित्यिक संस्था: ‘असम साहित्य सभा’ (१९१७ मा स्थापना) असमिया भाषा, साहित्य र संस्कृति संरक्षणका लागि सक्रिय संस्था हो । यसरी, असमिया साहित्य धार्मिक, ऐतिहासिक, सामाजिक र आधुनिक विषयमा विवेकशील र समृद्ध दृष्टिकोण राख्दै निरन्तर विकसित हुँदै आएको छ ।

असमिया चलचित्र उद्योगको इतिहास सन् १९३५ बाट सुरु हुन्छ । पहिलो असमिया चलचित्र “जॉयमती” ज्योतिप्रसाद अगरवालाले निर्माण र निर्देशन गरेका थिए । अगरवाला एक कवि, नाटककार, संगीतकार र स्वतन्त्रता सेनानी थिए । उनले कम स्रोतसाधनका बाबजुद असमिया चलचित्रको आधार तयार पारे । दोस्रो चलचित्र “इन्द्रमालती” १९३९ मा बनेको थियो । १९५० देखि १९७० को दशकसम्म उद्योगमा विकास भयो र यस समयमा “पीयाली फुकन” जस्ता चलचित्रहरूले राष्ट्रिय पुरस्कार जितेको पाइन्छ । भूपेन हजारिका पनि असमिया चलचित्रलाई कलात्मक उचाइमा पुर्‍याउने व्यक्तिहरूमध्ये एक थिए । हालसालै, असमिया चलचित्रहरूले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा माग बढाउँदै छन् । नयाँ निर्देशकहरूले विविध विषय र शैलीहरूमा काम गर्ने गरेका छन् । तर उद्योगले थियटरको कमी, कम दर्शक संख्या र आर्थिक समस्याहरू भोगिरहेको छ । टिकट मूल्य महँगो हुनु र प्रवर्द्धनको अभावले पनि चुनौती थपेको छ । सरकारले चलचित्र उद्योगलाई सहयोग गर्ने कोसिस गरिरहेको छ, जसले भविष्यमा विकासको बाटो खोल्ने अपेक्षा गरिएको छ । सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक कारणहरूले गर्दा असमिया चलचित्र उद्योगले यथार्थवादी संघर्ष गरेको छ र अझै सुधारको आवश्यकता छ । तर यो औपचारिक र चलिरहेको इतिहास छ, जसले असमिया समाजमा आफ्नो पहिचान बनाउन मद्दत पुर्‍याइरहेको छ । संक्षेपमा, असमिया चलचित्र उद्योग ९० वर्षभन्दा अगाडिदेखि अस्तित्वमा छ र समयक्रमसँगै यसको स्वरूप र स्तर पनि परिवर्तन हुँदै आएको छ । यो अझै पुराना चुनौतीहरू पार गर्दै नयाँ उचाइहरू हासिल करना खोजिरहेको छ ।

असमको राजनीतिक इतिहास धेरै समृद्ध छ । प्राचीन समयमा यो ठाउँलाई प्रागज्योतिषपुर भनिन्थ्यो । पुराणहरू अनुसार यो कामरूप राज्यको राजधानी थियो । महाभारतका अनुसार कृष्णका नाति अनिरुद्धले असमकी उषा नामकी युवतीलाई अपहरण गरेका थिए । सातौँ शताब्दीअघि भास्करवर्मन नामक राजा यस क्षेत्रमा शासन गर्थे । मध्यकालमा सन् १२२८ मा अहोम वंशले असममा शासन स्थापना गर्‍यो र १८२९ सम्म उनीहरूकै शासन थियो । अहोम राजाहरूको कारणले असमको नाम पनि आएको भनिन्छ । १८२६ मा ब्रिटिशहरू असममा आए र १८७४ मा असमलाई ब्रिटिश भारतको प्रान्त बनाए । स्वतन्त्रतापछि सन् १९४७ मा सिलहट क्षेत्र पाकिस्तानमा गयो । पछि सन् १९५७ मा नागाल्याण्ड, १९६९ मा मेघालय र १९७२ मा मिजोरम अलग राज्य बने । हिमालय क्षेत्र अरुणाचल प्रदेशको रूपमा अलग भयो । असमले आफ्नो इतिहासका विभिन्न चरणहरूमा राजनीतिक परिवर्तनहरू भोग्यो, जसले यसको सामाजिक र सांस्कृतिक संरचनामा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पारेको छ । यसमा अहोम शासनदेखि ब्रिटिश अधीनता र स्वतन्त्र भारतको भाग्य निर्धारणसम्म समावेश छ ।

असम राज्यको वर्तमान अवस्थामा २०२५ मा राजनीतिक रूपमा भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) निकै बलियो स्थितिमा छ । हिमन्त बिस्वा सरमा असमका मुख्यमन्त्री हुन् र उनी भारतीय जनता पार्टी नेतृत्वको गठबन्धन (एनडीए) लाई अगाडि बढाइरहेका छन् । २०२५ को बोडोल्याण्ड टेरिटोरियल काउन्सिल (बीटीसी) चुनावमा बोडोल्याण्ड पीपुल्स फ्रन्ट (बीपीएफ) ले निकै ठूलो जित हासिल गरेको थियो, जसले राज्यको राजनीतिक समीकरणमा परिवर्तन ल्याएको छ । हाल भाजपा र बीपीएफले आफूहरू बीच गठबन्धनलाई नयाँ ढङ्गले विस्तार गर्दै २०२६ को विधानसभा चुनावमा राम्रो परिणाम ल्याउने योजना बनाइरहेका छन् । असममा कुल १२६ विधानसभा सीट छन् र यसमा भाजपाले १०० भन्दा बढी सीटहरू जित्ने लक्ष्य राखेको छ । मुख्यमन्त्री सरमा युवा र महिला उम्मेदवारहरूलाई प्राथमिकता दिँदै संगठनलाई मजबुत बनाइरहेका छन् । यसबाहेक पार्टीले विकास, सुरक्षा र समृद्धिलाई चुनाव नारा बनाइरहेको छ । विपक्षी दलहरू कांग्रेस, एआईयूडीएफ लगायतको गठबन्धनले भाजपा विरुद्ध एकजुट हुन थालेको देखिन्छ, जसले आगामी चुनावलाई चुनौतीमूलक बनाएको छ । राज्यपाल लक्ष्मण प्रसाद आचार्य हाल असमका राज्यपाल छन् र गुवाहाटी उच्च न्यायालय राम्रो सक्रिय छ । राजनीतिक वातावरणमा मतदाता सूचीको पुनरीक्षण प्रक्रिया जारी छ, जुन लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई सुनिश्चित गर्न सहयोग पुर्‍याउँदै छ । सामाजिक-सांस्कृतिक रूपमा असमले अझै पनि जातीय, भाषिक र धार्मिक विविधतालाई सम्हाल्दै सुरक्षा र विकासमा जोड दिएको छ । यस्तो समग्र अवस्थाले असमको राजनीति गतिशील र प्रतिस्पर्धात्मक बनाएको छ ।

गुवाहाटी असम राज्यको सबैभन्दा ठूलो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सहर हो । यो सहर पूर्वोत्तर भारतको सबैभन्दा ठूलो महानगर पनि मानिन्छ । गुवाहाटी ब्रह्मपुत्र नदीको दक्षिणी किनारमा अवस्थित छ र लगभग १५२८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको छ । यसको जनसंख्या २०२० अनुसार करिब १४ लाखभन्दा बढी छ । दिसपुर, जुन असमको राजधानी हो, गुवाहाटीको सर्किट सिटी क्षेत्रमा पर्दछ । गुवाहाटीलाई “पूर्वोत्तर भारतको प्रवेशद्वार” भनिन्छ, किनकि यो क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक, शैक्षिक तथा सांस्कृतिक केन्द्र हो । गुवाहाटीको नामको उत्पत्ति “गोवा” र “हाट” भन्ने दुई शब्दबाट भएको हो, जसको अर्थ सुपारी र बजार हो । यसलाई ऐतिहासिक रूपमा प्रागज्योतिषपुर पनि भनिन्थ्यो र महाभारतकालीन कथा अनुसार यो नरकासुर र भगदत्तको राजधानी थियो । यो सहर विश्वकै सबैभन्दा ठूलो चिया बजारको रूपमा पनि प्रसिद्ध छ र वरिपरि फैलिएका विशाल चिया बगानहरूले यसलाई थप हरियाली दिएका छन् । गुवाहाटी शिक्षा क्षेत्रमा प्रख्यात छ, जहाँ भारतीय प्राविधिक संस्थान (IIT) समेत अवस्थित छ, जसले यसलाई “पूर्वको प्रकाश” को उपाधि दिएको छ । पर्यटनका दृष्टिले गुवाहाटीमा कामाख्या मन्दिर, उमानन्द मन्दिर, असम स्टेट संग्रहालय, गुवाहाटी चिडियाखाना र ब्रह्मपुत्र नदीमा नौकाविहार प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू हुन् । यहाँ स्थानीय चाडपर्व जस्तै बिहू उत्सवले सांस्कृतिक वातावरणलाई अझै रंगीन बनाउँछ । आधुनिक युगमा गुवाहाटी स्मार्ट सिटी परियोजनामा समाविष्ट छ र यसको यातायात सञ्जालमा रेल, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (गोपीनाथ बोरदोलोई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल) तथा राजमार्गहरू समावेश छन् । सहरमा आधुनिक जीवनशैलीलाई समेत विकास दिइएको छ, जहाँ विभिन्न भाषा बोल्ने मानिसहरू बसोबास गर्दछन् । यस प्रकार, गुवाहाटी असमको सांस्कृतिक, आर्थिक र प्रशासनिक केन्द्रको रूपमा उच्च स्थानमा छ ।

असम राज्यको राजधानी दिसपुर हो । दिसपुर पूर्वोत्तर भारतको असम राज्यको कामरूप महानगर जिल्लामा पर्ने एउटा सहर हो, जुन गुवाहाटी सहरकै एक भाग मानिन्छ । यसले १९७३ मा असमको राजधानीको दर्जा पाएको थियो, जब असमको पहिलाको राजधानी शिलाङ (हाल मेघालयको राजधानी) बाट स्थानान्तरण भएको थियो । असम सचिवालय, असम विधान सभा र अन्य महत्त्वपूर्ण सरकारी कार्यालयहरू दिसपुरमा रहेका छन् । यद्यपि दिसपुर राजधानी हुँदाहुँदै पनि गुवाहाटी सहर आर्थिक, सांस्कृतिक र विकासको दृष्टिले अझ प्रमुख रहेको छ । गुवाहाटी असमको सबैभन्दा ठूलो सहर हो । ब्रह्मपुत्र नदीको किनारमा अवस्थित यो सहर असमको सांस्कृतिक, प्रशासनिक र आर्थिक केन्द्र हो । दिसपुर पनि यसको उत्तर-पश्चिमी भागमा पर्दछ र यसले असम सरकारको प्रशासनिक दायित्व निभाउँछ । असम राज्य आफ्नो अद्भुत सांस्कृतिक विविधता, चिया उत्पादन र जैविक विविधताका लागि विश्वभर प्रख्यात छ र दिसपुर यसको शासन केन्द्रको रूपमा महत्त्वपूर्ण छ । यसरी, दिसपुर निर्माण र प्रशासनिक गतिविधिहरूको केन्द्र हो भने गुवाहाटी आर्थिक र सांस्कृतिक क्रियाकलापहरूको केन्द्र बिन्दु मानिन्छन् ।

असम राज्यमा धेरै समस्याहरू पनि आइपर्ने गर्दछन्; जस्तै— बाढी र भूस्खलन: असममा बारम्बार भारी वर्षा र नदीहरूको बढ्दो जलस्तरका कारण बाढीको समस्या अत्यन्त गम्भीर छ । यसले लाखौँ मानिसहरूलाई विस्थापित गराएको छ, कृषि जग्गा जलमग्न भएको छ र वन्यजन्तुहरूको जीवनमा समस्या ल्याएको छ । २०२५ मा पनि राज्यमा ठूलो मात्रामा बाढीले जनधनको क्षति पुर्‍याएको छ र राहत तथा बचाउ कार्य चलिरहेको छ । राजनीतिक समस्याहरू: असममा राजनीतिक परिवर्तन र चुनावी विवादहरू चलिरहेका छन् । २०२५ को स्थानीय निर्वाचनमा प्रमुख राजनीतिक दलबीच प्रतिस्पर्धा तीव्र रहेको छ, जसले राज्यको स्थिरतामा असर पुर्‍याउन सक्छ । सामाजिक समस्याहरू: असममा बहुविवाहको समस्या रहेको छ र हालै यसलाई गैरकानूनी बनाउने विधेयक राज्य सरकारले पारित गरेको छ । यसले सामाजिक सुधारमा सहारा पुर्‍याउने अपेक्षा छ । जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय प्रभाव: असममा बाढी र भारी वर्षाले मात्र होइन, यसको वातावरणीय प्रभावले पनि कृषिमा घाटा र प्राकृतिक सम्पदामा क्षति पुर्‍याएको छ । यी समस्याहरू असमको विकास र स्थिरतामा चुनौतीका रूपमा रहेका छन्, जसका समाधानका लागि सरकार र सामुदायिक संस्था सक्रिय छन् ।

असम राज्यमा घुम्न लायक थुप्रै रमाइला र प्रसिद्ध पर्यटन स्थलहरू छन् । यिनमा काजीरंगा नेशनल पार्क, मानस नेशनल पार्क, कामाख्या मन्दिर, माजुली द्वीप, गुवाहाटी सहर, ओरांग नेशनल पार्क, नमेरी नेशनल पार्क, जोरहाट, तेजपुर र सिलचर समावेश छन् । काजीरंगा नेशनल पार्क विश्व प्रसिद्ध एक सिङ्गे गैँडा मात्र नभई विभिन्न जङ्गली जनावर र चराहरूको संरक्षणका लागि प्रसिद्ध छ । मानस नेशनल पार्कले युनेस्को (UNESCO) बायोस्फियर रिजर्भको मान्यता पाएको छ र हात्ती र बाघ संरक्षणका लागि प्रसिद्ध छ । कामाख्या मन्दिर गुवाहाटीमा अवस्थित एक प्रमुख धार्मिक स्थल हो, जुन धेरै तीर्थयात्रीलाई आकर्षित गर्दछ । माजुली विश्वको सबैभन्दा ठूलो नदी-मध्यस्थ द्वीप हो, जहाँको प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक महत्त्व पर्यटकहरूका लागि आकर्षण हो । साथै, ब्रह्मपुत्र नदी किनार र रमणीय पहाडी क्षेत्रहरूमा पर्यटकहरू प्रकृतिको आनन्द उठाउन सक्छन् ।

असममा पर्यटनको लागि सबैभन्दा उपयुक्त समय प्रायः नोभेम्बर देखि मार्चसम्म रहेको छ, जब मौसम सुख्खा र शीतल हुन्छ । यहाँ वार्षिक रूपमा लाखौँ राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आउने गरेका छन्, यद्यपि ठ्याक्कै संख्यात्मक तथ्याङ्क फरक-फरक स्रोतमा भिन्न हुन सक्ने सम्भावना छ । औसतमा असममा वार्षिक रूपमा करिब ३० लाखभन्दा बढी पर्यटक आउने अनुमान छ, जसले यहाँको पर्यटन क्षेत्रलाई उत्साहित बनाएको छ । असमका पर्यटकीय स्थलहरूको सूची र तिनको पर्यटन अर्थतन्त्रमा योगदान व्यापक छ, जसले असमलाई पूर्वोत्तर भारतको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बनाएको छ । यहाँका राष्ट्रिय उद्यानहरू, प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक र धार्मिक स्थलहरू सबैले पर्यटकहरूलाई बाँधेर राख्ने काम गर्छन् ।

असम भारतको उत्तर-पूर्वी क्षेत्रको एक सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र राजनीतिक रूपमा समृद्ध राज्य हो, जहाँ धेरै महान् व्यक्तित्वहरूले राज्य र राष्ट्र निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन् । राजनीतिक क्षेत्रमा गोपीनाथ बोरदोलोई असमका पहिलो मुख्यमन्त्री तथा भारतरत्न सम्मान प्राप्त नेता हुन्, जसले असमको अस्तित्व सुरक्षित गर्न ठूलो भूमिका खेले । संगीत, कला र सांस्कृतिक क्षेत्रमा भूपेन हजारिकाको नाम विशेष गरी चर्चित छ । भूपेन हजारिका भारतरत्न सम्मानित बहुमुखी कलाकार थिए, जसले असमेली संस्कृतिलाई विश्वभर पहिचान दिलाए । यसैगरी तरुण गोगोई असमका सबैभन्दा दीर्घकालीन मुख्यमन्त्रीमध्ये एक मानिन्छन्, जसले राज्यको प्रशासनिक र विकासका क्षेत्रमा उल्लेखनीय काम गरे । हालका मुख्यमन्त्री हेमन्त विश्व शर्माले पनि प्रशासनिक सुधार र विकासात्मक योजनाहरूमा प्रभावशाली काम गरिरहेका छन् । साहित्य तथा संस्कृतिको जग बसाल्ने व्यक्तित्वहरूमा लक्ष्मीनाथ बेजबरुवा असमेली साहित्यका प्रणेता मानिन्छन् । ज्योतिप्रसाद अगरवाला लेखक, कवि तथा चलचित्र निर्माता मात्र होइन, असमको पहिलो फिल्म ‘जयमती’ निर्माण गरेर असमेली चलचित्र उद्योगको सुरुवात गराउने व्यक्तित्व पनि हुन् । स्वतन्त्रता आन्दोलनको सन्दर्भमा कनकलत्ता बरुवा असमकी साहसी नायिका मानिन्छिन्, जसले भारतको स्वतन्त्रता संघर्षमा ज्यान बलिदान गरिन् । धार्मिक तथा सांस्कृतिक पुनर्जागरणका क्षेत्रमा श्रीमन्त शंकरदेव र माधवदेवका योगदान उल्लेखनीय छन् । उनीहरूले वैष्णव धर्म, नामघर परम्परा र सांस्कृतिक चेतनालाई असमको पहिचानमा परिणत गरेका छन् । आधुनिक क्षेत्रमा खेलकुदकी हिमा दास विश्वस्तरमै चर्चित धाविका हुन्, जसले भारतका लागि विश्व U-20 एथलेटिक्समा स्वर्ण जितेर इतिहास रचेकी छिन् । न्यायिक क्षेत्रमा रञ्जन गोगोई भारतका ४६औँ मुख्य न्यायाधीशका रूपमा असमबाट पहिलो CJI हुने ऐतिहासिक सम्मान प्राप्त गरेका छन् । यी सबै व्यक्तित्वहरूले असमलाई सांस्कृतिक, सामाजिक, राजनीतिक, धार्मिक तथा खेलकुदका क्षेत्रमा अग्रणी राज्यका रूपमा स्थापित गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान प्रदान गरेका छन् ।

असम राज्यको साक्षरता दर २०२५ को अनुमान अनुसार लगभग ७२.१९ प्रतिशत छ । पुरुषमा साक्षरताको प्रतिशत करीब ७७.८६ प्रतिशत र महिलाहरूमा ६६.२६ प्रतिशत रहेको छ । असमको सबैभन्दा बढी साक्षरता दर भएको जिल्ला कामरूप महानगर हो, जहाँ साक्षरता दर ८८.७१ प्रतिशत रहेको छ । असमको साक्षरता दर समग्र रूपमा राज्यको सामाजिक र आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण मेरुदण्ड मानिन्छ ।

असम राज्यको संस्कार-संस्कृति अत्यन्तै विविध र समृद्ध छ । यस राज्यमा विभिन्न जातीय समूहहरूका परम्परागत चाडपर्व, धार्मिक सभा, लोकसंगीत र नृत्य समावेश छन् । असमको सबैभन्दा प्रमुख पर्व भनेको बिहु हो, जुन कृषिजन्य चक्रका विभिन्न चरणहरूलाई जनाउने पर्व हो । बिहुको अवसरमा गाउँलेहरू नयाँ वर्षको स्वागत गर्दै मेलमिलाप गर्छन्, जसले सामाजिक एकतालाई प्रोत्साहन गर्दछ । असमको खाद्य संस्कृतिमा ताजा र स्थानीय सामग्री प्रयोग हुन्छ; जस्तै— माछा, चामल र तरकारी । यहाँको खाना पकाउने शैली मुख्यतया अमिलो स्वादमा आधारित छ । असममा तोरीको तेलको विशेष प्रयोग हुन्छ भने विभिन्न प्रकारका चरा र माछाका परिकारहरू भोजनमा प्रयोग गरिन्छ । पारम्परिक भोजन तातो खारले सुरु हुन्छ र तामुल–पानले अन्त्य हुन्छ । स्वास्थ्यका लागि घण्टी धातुका भाँडा प्रयोग गरिन्छ भन्ने विश्वास प्रचलित छ । सांस्कृतिक पक्षमा असमले माटोका भाँडाकुँडा, पीतल र बाँसबाट बनेका शिल्प, आभूषण तथा पारम्परिक बाजाहरूलाई संरक्षण गरेको छ । असमका संगीत र नृत्यहरूमा कामरूपिया लोकगीत, गोलपोरिया लोकगीत र ओजापाली नृत्य प्रमुख छन्, जुन इन्डो-बर्मिज, मंगोलियाली र आर्यन संस्कृतिको मिश्रण हो । यसरी, असमको संस्कृतिले विविध जातीय र धार्मिक पहिचानलाई संरक्षण गर्दै आएको छ, जसले त्यहाँको जीवनशैली, चाडपर्व, कला र खानपानमा झल्किन्छ । यसले असम राज्यको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ प्रगाढ र समृद्ध बनाएको छ ।

असम राज्यमा विभिन्न धर्म मान्ने मानिसहरू बस्छन् । यहाँ प्रमुख रूपमा हिन्दू धर्मावलम्बीहरू छन्, जो राज्यको कुल जनसंख्याको लगभग ६१ प्रतिशत हुन्छन् । यसबाहेक मुस्लिम समुदाय पनि ठूलो छ, जसको भाग लगभग ३४ प्रतिशत छ । त्यस्तै, असममा क्रिश्चियन, बौद्ध, जैन र सिख समुदायका मानिसहरू पनि अल्पसंख्यक रूपमा बसोबास गर्दछन् । हिन्दू धर्मभित्र असममा वैष्णव, शाक्त र शैव धर्मका प्रमुख रूपहरू पनि प्रचलित छन् । यसरी, असम विविध धार्मिक समुदायहरूको संगम भएको ठाउँ हो, जुन सांस्कृतिक र धार्मिक सहिष्णुताको उदाहरण हो ।

लेखकको ठेगाना : दार्जिलिङ, भारत