कथा: फलामका पर्खालभित्रको अन्धकार
रात कारागारभित्र कहिल्यै पूर्ण रूपमा सुत्दैनथ्यो । पर्खालहरू निदाउँदैनथे । फलामका साङ्लाहरू पनि निदाउँदैनथे । निदाउँथ्यो त केवल थकित शरीर । शरीरलाई कोठाभित्र थुन्न सकिन्थ्यो, तर कल्पनालाई कुनै साङ्लाले बाँध्न सक्दैनथ्यो । प्रत्येक रात कैदीहरूको मौनताभित्र एउटा अदृश्य आकाश खुल्थ्यो, जहाँ उनीहरू केही क्षणका लागि स्वतन्त्र मानिस भएर बाँच्थे ।
शिवगढ केन्द्रीय कारागार सहरको पश्चिम किनारमा उभिएको एउटा विशाल ढुङ्गाको किल्लाजस्तो देखिन्थ्यो । बाहिरबाट हेर्दा त्यो न्यायको भवन लाग्थ्यो । तर भित्र छिर्दा थाहा हुन्थ्यो, त्यहाँ मानिसहरू मात्र कैद थिएनन् । आशा पनि कैद थियो । श्रम पनि कैद थियो । सत्य पनि कैद थियो । त्यहाँ समय घडीको सुईले होइन, पीडाले नापिन्थ्यो । दिनहरू बित्थे, तर जीवन अगाडि बढेको अनुभूति कसैलाई हुँदैनथ्यो ।
प्रत्येक बिहान एउटै घण्टी बज्थ्यो । घण्टीको आवाजसँगै सयौँ मानिस उठ्थे । कसैले झाडु समात्थे । कसैले बाँसका चोया । कसैले ऊन । दिनभरि हात चल्थे । रातभरि सपना रोकिन्थे । कारागारको एउटा ठूलो हलभित्र कैदीहरू मुढा बुन्थे ।
अर्को हलमा गलैँचा । कतै बाँसका टोकरी बन्थे । कतै काठमा कलाकृति कोरिन्थ्यो । उनीहरूको श्रमले सौन्दर्य जन्माउँथ्यो, तर त्यो सौन्दर्य कहिल्यै उनीहरूको जीवनमा फर्केर आउँदैनथ्यो । श्रम उनीहरूको थियो । सिर्जना उनीहरूको थियो । तर प्रतिफल सधैँ अरूकै हुन्थ्यो ।
एक जना वृद्ध कैदी सधैँ एउटै कुरा दोहोर्याउँथे, “यहाँ हाम्रो श्रम स्वतन्त्र छ । हामी मात्र कैद छौँ ।” नयाँ आएका कैदीहरू त्यो सुनेर मुस्कुराउँथे । उनीहरूलाई त्यो वाक्य अतिशयोक्ति लाग्थ्यो । तर केही महिनापछि उनीहरूको मुस्कान हराउँथ्यो । त्यस वाक्यको अर्थ उनीहरूको आफ्नै जीवन बन्थ्यो । कहिलेकाहीँ सत्य बुझ्न शब्दभन्दा अनुभव आवश्यक पर्छ ।
कारागारभित्र एउटा मानिसको नाम सबैले फुसफुसाएर उच्चारण गर्थे— शेखर । उनी कुनै सरकारी कर्मचारी थिएनन् । प्रहरी पनि थिएनन् । जेलर पनि थिएनन् । तर उनको आदेश जेलरको भन्दा ठूलो मानिन्थ्यो । मानिसहरू उनको मुस्कानभन्दा उनको मौनतासँग बढी डराउँथे; किनकि त्यो मौनतापछि सजाय आउँथ्यो । उनले कारागारलाई भवनका रूपमा हेर्दैनथे, व्यापारका रूपमा हेर्थे । कैदीहरूलाई मानिसका रूपमा होइन, स्रोतका रूपमा हेर्थे । श्रमलाई सम्मानका रूपमा होइन, मुनाफाका रूपमा हेर्थे । त्यसैले कारागारको हरेक पसिनामा उनको हिसाब लुकेको थियो ।
हजारौँ मुढा बनाइन्थे । गलैँचाहरू बुनिन्थे । काठमा सुन्दर आकृतिहरू कोरिन्थे । ती सबै सहरका ठूला पसलहरूमा पुग्थे । धनी मानिसका बैठक कोठाहरू सजाइन्थे । मानिसहरूले ती कलाकृतिको प्रशंसा गर्थे । तर ती बनाउने हातहरू भने च्यातिएका चप्पलभित्र लुकेर बाँचिरहेका हुन्थे । उनीहरूका औँलामा रगतका धर्का थिए । तर त्यो रगत कसैले देख्दैनथ्यो । बजारले वस्तु किन्थ्यो, श्रमिकको पीडा होइन ।
एक दिन युवा कैदी आर्यनले वृद्ध भीमसेनलाई सोध्यो, “हामीले बनाएको सामानको पैसा कहाँ जान्छ ?” भीमसेन केहीबेर मौन रहे । त्यसपछि बिस्तारै भने, “नदी बग्छ । तर सबै पानी समुद्रमा पुग्दैन ।” आर्यनले त्यतिबेला त्यो रूपक बुझेन । तर केही दिनपछि सबै स्पष्ट भयो । हरेक भुक्तानी बाटोमै हराउँथ्यो । श्रमको मूल्य कैदीसम्म पुग्दैनथ्यो । माथिका केही हातहरूमा हराउँथ्यो । ती हातहरूले कहिल्यै पसिना बगाएका थिएनन् । काम गर्ने हातहरू खाली रहन्थे, गन्ने हातहरू धनी बन्दै जान्थे । त्यो कारागारको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना थियो ।
एक दिन एउटा व्यापारी आयो । उसले ट्रकभरि सामान लग्यो । कागजमा हस्ताक्षर भयो । राति कसैको बैंक खातामा रकम पुग्यो । तर श्रमिकका हातमा केही पुगेन । त्यो रात आर्यन धेरैबेर सुत्न सकेन । उसले आफ्ना हातहरू हेरिरह्यो । ती हातमा बाँसका काँडाले बनाएका घाउ थिए । ऊनले बनाएका चिरा थिए । तर ती घाउहरूको कुनै मूल्य थिएन । अचानक उसलाई आफ्ना बुवाको वाक्य सम्झना आयो, “छोरा, श्रम कहिल्यै सस्तो हुँदैन । सस्तो हुने भनेको श्रमिकलाई हेर्ने दृष्टि हो ।” त्यो वाक्यले उसको अन्तरमनमा एउटा आगो बाल्यो ।
त्यो रात कारागारको अन्धकार अझ बाक्लो भयो । बाहिर पूर्णिमाको चन्द्रमा उदाएको थियो । भित्र मानिसहरूको मनमा अमावस्या थियो । दिनहरू बित्दै गए । शेखरको प्रभाव झन् बढ्दै गयो । कारागारभित्र आउने तरकारीदेखि लिएर लुगा, औषधि, निर्माण सामग्री र श्रमको भुक्तानीसम्म सबै अदृश्य जालोभित्र बाँधिएका थिए । आर्यनले पहिलो पटक महसुस गर्यो, डरको पनि एउटा अर्थतन्त्र हुँदोरहेछ; जहाँ भय मुद्रा बन्छ, मौनता कर बन्छ र अन्याय नियम बन्छ ।
कोही बोल्दैनथ्यो । किनकि बोल्नेहरू एक्ला पारिन्थे । उनीहरूको काम खोसिन्थ्यो । सुविधा रोकिन्थ्यो । रातको निद्रा खोसिन्थ्यो । कारागारभित्र अर्को सजाय पनि थियो— एक्लोपन । मानिसलाई कोठामा थुन्दा शरीर कैद हुन्छ, तर आवाज खोस्दा आत्मा कैद हुन्छ । त्यसैले सबैभन्दा ठूलो जेल पर्खालले बनाएको हुँदैन, भयले बनाएको हुन्छ । भयले विवेकलाई बाँध्छ । विवेक बाँधिएपछि मानिस आफैँ आफ्नो पहरेदार बन्छ ।
एक साँझ वृद्ध भीमसेनले आर्यनलाई भने, “फलामले मानिसलाई धेरै दिन थुन्न सक्छ । तर लोभले आत्मालाई जीवनभरि थुन्छ ।” आर्यनले पहिलो पटक शेखरतिर गहिरिएर हेर्यो । उसले एउटा मानिस देखेन; उसले लोभको अनुहार देख्यो । त्यही क्षणदेखि कारागार उसको लागि सजायको ठाउँ मात्र रहेन । त्यो मानव अन्तरात्माको युद्धभूमि बन्यो; जहाँ एउटा पक्षमा शक्ति थियो, अर्को पक्षमा सत्य । एउटा पक्षमा भय थियो, अर्को पक्षमा मौन प्रतिरोध । र इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ— तरवारले युद्ध जित्न सक्छ, तर अन्तिम विजय सधैँ विवेककै हुन्छ ।
भोलिपल्ट बिहान पनि घण्टी उस्तै बज्यो । सूर्य उस्तै उदायो । कैदीहरू उस्तै पङ्क्तिमा उभिए । कर्खा फेरि चल्न थाल्यो । बाँस फेरि चिरियो । ऊन फेरि बुनियो । सबै कुरा बाहिरबाट हेर्दा उस्तै देखिन्थ्यो । तर एउटा कुरा बदलिइसकेको थियो— आर्यनको मन । अब उसले मुढा बुन्ने प्रत्येक डोरीमा एउटा प्रश्न देख्थ्यो । गलैँचाको प्रत्येक धागोमा एउटा चिच्याहट सुन्थ्यो । पसिनाको प्रत्येक थोपामा एउटा मौन अन्याय टल्किरहेको अनुभव गर्थ्यो । श्रमले सिर्जना गरेको सौन्दर्य र श्रमिकले भोगेको पीडाबीचको दूरीले उसको अन्तर्मनलाई अशान्त बनाइरहेको थियो ।
दिन बित्दै जाँदा उसले एउटा सत्य बुझ्न थाल्यो । मानिसलाई भोकले मात्र दास बनाउँदैन, अन्यायलाई सामान्य ठान्ने बानीले पनि दास बनाउँछ । जब अन्याय दैनिक जीवनको हिस्सा बन्छ, विवेक बिस्तारै निदाउँछ । अनि निदाएको विवेकभन्दा खतरनाक कारागार अर्को हुँदैन । फलामका पर्खालहरू शरीरलाई थुन्छन्, तर मौनताले आत्मालाई कैद गर्छ । यही मौनता अन्यायको सबैभन्दा बलियो पहरेदार बन्छ ।
कारागारको एउटा कुनामा केही वृद्ध कैदीहरू सधैँ चुपचाप काम गर्थे । उनीहरू कम बोल्थे, तर धेरै बुझ्थे । उनीहरूको अनुहारमा समयले कोरेका गहिरा रेखाहरू थिए । आँखामा वर्षौँको पीडा जमेको थियो । एक दिन उनीहरूमध्येका भीमसेनले आर्यनलाई बिस्तारै भने, “यहाँ सबैभन्दा ठूलो सजाय पर्खाल होइन, आशा हराउनु हो ।” त्यो वाक्य आर्यनको हृदयमा धेरैबेर प्रतिध्वनित भइरह्यो । उसले महसुस गर्यो, जुन दिन मानिसले आशा गुमाउँछ, त्यही दिन ऊ वास्तवमै कैदी बन्छ ।
दिनहरू बित्दै गए । शेखरको प्रभाव अझ बढ्दै गयो । उसले श्रमलाई वस्तु बनायो । विश्वासलाई व्यापार बनायो । डरलाई शासन बनायो । कारागारभित्र एउटा अदृश्य राज्य जन्मिएको थियो, जहाँ नियमभन्दा शक्तिको मूल्य ठूलो थियो । त्यहाँ सत्य बोल्नुभन्दा मौन बस्नु सुरक्षित मानिन्थ्यो । न्यायको प्रतीक्षा गर्नेहरू थाकिसकेका थिए । अब उनीहरू अर्को बिहानको प्रतीक्षा मात्र गर्थे । प्रत्येक दिन उस्तै थियो, तर प्रत्येक दिनले उनीहरूको आत्माबाट केही न केही चोर्दै लगिरहेको थियो ।
एक रात वृद्ध भीमसेनले आकाशतिर हेर्दै आर्यनलाई सोधे, “तिमीले कहिल्यै सोच्यौ, तारा किन यति टाढा भएर पनि चम्किरहेका हुन्छन् ?” आर्यनले मौन हुँदै टाउको हल्लायो । भीमसेन मुस्कुराए, “किनकि उनीहरू अन्धकारसँग युद्ध गर्दैनन् । उनीहरू केवल प्रकाश बाँड्छन् ।” त्यो उत्तर साधारण थिएन, त्यो एउटा जीवन दर्शन थियो । मानिसले कहिलेकाहीँ अन्यायसँग लड्नुभन्दा पहिले आफ्नै विवेकलाई उज्यालो बनाउनुपर्छ । बाहिरको क्रान्ति सधैँ भित्रको जागरणबाट जन्मिन्छ । अन्धकारलाई गाली गरेर उज्यालो आउँदैन, एउटा दीपक बाल्नुपर्छ ।
केही सातापछि कारागारमा नयाँ हाकिम आए । उनको अनुहार कठोर थिएन, तर दृष्टि असाध्यै गम्भीर थियो । उनले पहिलो दिन कुनै भाषण दिएनन्, कुनै आदेश पनि सुनाएनन् । उनी केवल कारागारमा घुमे । कैदीहरूको हात हेरे । ती हातमा परेका घाउहरू नियाले । काठको धुलोले ढाकिएका अनुहारहरू पढे । अनि धेरैबेर मौन रहे; किनकि मौन निरीक्षण प्रायः हजार शब्दभन्दा गहिरो हुन्छ ।
उनले एउटा मात्र प्रश्न सोधे, “यी हातहरूको श्रम कहाँ पुग्छ ?” प्रश्न सरल थियो, तर उत्तर अत्यन्त कठिन । कारागारभरि मौनता फैलियो । त्यो मौनता वर्षौँदेखि दबाइएको सत्यको थियो । बिस्तारै एउटा वृद्ध उठे । त्यसपछि अर्को । त्यसपछि अर्को । उनीहरूको आवाज काँपिरहेको थियो, तर सत्य काँपेको थिएन । जब पहिलो सत्य बोलिन्छ, दोस्रो सत्यलाई साहस मिल्छ । त्यसपछि तेस्रो, त्यसपछि चौथो । मौनताको बाँध बिस्तारै फुट्न थाल्यो । कागजहरू खुले । हिसाबहरू जाँचिए । अदृश्य बाटाहरू देखिन थाले । श्रमको मूल्य बाटोमै हराउने रहस्य क्रमशः उजागर हुँदै गयो ।
शेखर पहिलो पटक मौन भयो । पहिले अरूको मौनताले उसको शक्ति बढाएको थियो, अब आफ्नै मौनताले उसको भय प्रकट गरिरहेको थियो । आर्यनले त्यही दिन बुझ्यो— झूटलाई टिकाइराख्न असङ्ख्य शब्द चाहिन्छ, तर सत्यलाई एउटा वाक्य नै पर्याप्त हुन्छ । सत्य ढिलो बोल्न सक्छ, तर बोलिसकेपछि उसको प्रतिध्वनि धेरै टाढासम्म पुग्छ ।
केही महिनापछि कारागारको वातावरण बदलिन थाल्यो । काम उही थियो । कर्खा उही थियो । मुढा उस्तै बनिरहेका थिए । तर मानिसहरूको अनुहारमा एउटा आत्मसम्मानको उज्यालो जन्मिएको थियो । श्रमले पहिलो पटक आफ्नै मूल्य भेट्न थालेको थियो । त्यो परिवर्तन केवल आर्थिक थिएन, त्यो आध्यात्मिक थियो; किनकि जहाँ श्रमको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ मानिस आफ्नै अस्तित्वसँग फेरि जोडिन्छ । वृद्ध भीमसेनले मुस्कुराउँदै भने, “रोटीले शरीर बाँच्छ, सम्मानले आत्मा ।”
एक दिन आर्यनले कारागारको पर्खालको छेउमा उम्रिएको एउटा सानो बिरुवा देख्यो । त्यो कसैले रोपेको थिएन, सायद हावाले कुनै बीउ ल्याएको थियो । फलामको छायाँमा पनि हरियो जीवन जन्मिएको थियो । त्यो बिरुवा एउटा मौन प्रतीक थियो— सत्यलाई धेरै समय थुन्न सकिन्छ, बाटो रोक्न सकिन्छ, तर सधैँका लागि मार्न सकिँदैन । जीवनले सधैँ आफ्नो बाटो खोज्छ ।
ऋतु फेरियो । वर्षा आयो । पर्खालहरू भिजे । तर आर्यनको मनमा एउटा नयाँ आकाश खुलिसकेको थियो । उसले बुझ्यो— कारागार केवल बाहिरी संरचना होइन; लोभ, घृणा, प्रतिशोध र अहङ्कार पनि कारागार हुन् । फलामका साङ्ला एक दिन खुल्न सक्छन्, तर मनका साङ्ला नखुलेसम्म मानिस वास्तवमै स्वतन्त्र हुँदैन ।
एक साँझ, जब अस्ताउँदो सूर्यले कारागारको पर्खाललाई सुनौलो रङले छोपिरहेको थियो, आर्यनले आँखाहरू बन्द गर्यो । उसलाई पहिलो पटक लाग्यो, स्वतन्त्रता ढोका खुल्नु मात्र होइन; स्वतन्त्रता त विवेक जाग्नु हो । त्यस् क्षण पर्खाल उस्तै थिए, ढोका उस्तै थिए, पहरेदारहरू उस्तै थिए; तर एउटा कुरा बदलिएको थियो— मानिसको चेतना । चेतना बदलिएको ठाउँमा इतिहासले आफैँ नयाँ अध्याय लेख्न थाल्छ ।
आर्यनले अन्तिम पटक आकाशतिर हेर्यो । साँझको उज्यालो बिस्तारै अन्धकारमा विलीन हुँदै थियो । तर उसलाई लाग्यो, अन्धकारले कहिल्यै उज्यालोलाई हराउँदैन, उसले केही समय ढाक्न मात्र सक्छ । सत्य पनि यस्तै हुन्छ । उसलाई दबाउन सकिन्छ, बदनाम गर्न सकिन्छ, केही समयका लागि मौन बनाउन सकिन्छ; तर उसको स्वभाव बग्नु हो । सत्य नदीजस्तै हो । पहाडले रोक्न खोजे पनि उसले अर्को बाटो बनाउँछ, चट्टानले थुन्न खोजे पनि उसले आफ्नै समुद्र खोजेर बग्छ । त्यसैले अन्यायको आयु जतिसुकै लामो देखिए पनि त्यसको आधार सधैँ भय हुन्छ, र न्यायको यात्रा जतिसुकै ढिलो भए पनि त्यसको आधार सत्य हुन्छ ।
उसले आफ्ना हातहरू हेर्यो । ती हातमा अझै घाउहरू थिए । बाँसका काँडाले बनाएका निशानहरू थिए । ऊनका धागाले चिरेका रेखाहरू थिए । तर आज ती घाउहरू पीडाका चिह्नजस्ता लागेनन्, ती त संघर्षका पदक बनेका थिए । उसले महसुस गर्यो, शरीरमा लागेको घाउ समयले निको पार्छ, तर विवेकमा लागेको घाउ केवल सत्यले मात्र निको पार्न सक्छ ।
कारागार उस्तै थियो । फलामका साङ्लाहरू उस्तै थिए । पर्खालहरू उस्तै उभिएका थिए । पहरेदारहरू पनि उस्तै थिए । तर एउटा अदृश्य परिवर्तन भइसकेको थियो— मानिसहरूको चेतना जागिसकेको थियो । जब चेतना जाग्छ, त्यही क्षण इतिहासले मौन रूपमा नयाँ अध्याय लेख्न सुरु गर्छ । परिवर्तनको पहिलो आवाज सडकमा होइन, अन्तरात्मामा जन्मिन्छ । बाहिरी क्रान्ति भित्रको जागरणको प्रतिध्वनि मात्र हो ।
त्यस दिन कारागारबाट कुनै मानिस बाहिर निस्केको थिएन, तर धेरै आत्माहरू आफ्नै डरबाट मुक्त भएका थिए । उनीहरूले पहिलो पटक बुझेका थिए, सबैभन्दा कठोर जेल फलामको होइन, भयको हुन्छ । सबैभन्दा बलियो साङ्ला हातखुट्टामा होइन, मौन विवेकमा बाँधिएका हुन्छन् । ती साङ्ला फुटेपछि मानिसलाई कसैले कैद गर्न सक्दैन ।
रात फेरि विस्तारै कारागारमाथि ओर्लियो । तर त्यो रात पहिलेजस्तो थिएन । पर्खालहरूले अझै मौनता बोकेका थिए, तर त्यो मौनता अब पराजयको थिएन, प्रतीक्षाको थियो, आशाको थियो, परिवर्तनको थियो । टाढा पूर्व दिशामा एउटा तारा चम्किरहेको थियो । आर्यनले त्यसतर्फ हेर्दै मुस्कुरायो । उसलाई लाग्यो— प्रत्येक अन्धकारको भाग्यमा एउटा प्रभात लेखिएको हुन्छ ।
उसले आँखाहरू बिस्तारै बन्द गर्यो । कुनै प्रार्थना गरेन, कुनै गुनासो पनि गरेन । केवल एउटा सत्यलाई आफ्नो हृदयमा स्थिर हुन दियो— मानिसलाई अन्ततः बचाउने अदालत कुनै भवनभित्र हुँदैन, त्यो त आफ्नै अन्तरात्माभित्र बसिरहेको हुन्छ । जब त्यो अदालत जाग्छ, पर्खालहरू ढल्न समय लाग्न सक्छ, साम्राज्यहरू केही दिन अझै टिक्न सक्छन्; तर अन्यायको पतन त्यही क्षणदेखि सुरु भइसकेको हुन्छ ।
इतिहास शक्ति, धन वा भयले लेखिँदैन । तिनीहरूले केही समयका लागि मानिसलाई झुकाउन सक्छन्, सत्यलाई ढाक्न सक्छन्, न्यायलाई विलम्ब गराउन सक्छन्; तर युगको अन्तिम निर्णय त विवेकले नै गर्छ । जब मानिसको अन्तरात्मा जाग्छ, अन्यायको सबैभन्दा बलियो साम्राज्य पनि भित्रभित्रै भत्किन थाल्छ । त्यसपछि कारागार केवल सजायको स्थान रहँदैन, आत्मबोधको तीर्थस्थल बन्छ । पीडा प्रतिशोधमा होइन, प्रार्थनामा रूपान्तरित हुन्छ । श्रम शोषणको प्रतीक होइन, सम्मान र आत्मगौरवको उत्सव बन्छ । अनि मानिसले संसारलाई जित्नुभन्दा ठूलो विजय प्राप्त गर्छ— उसले आफ्नै हराएको आत्मालाई पुनः भेट्छ । त्यही भेट नै स्वतन्त्रताको सर्वोच्च अर्थ हो । त्यही चेतनाको उज्यालोमा इतिहासले आफ्नो सबैभन्दा सुन्दर अध्याय लेख्न सुरु गर्छ ।