हेटौंडामा केही गर्ने हुटहुटी जाग्यो। शहरभन्दा अलिक परको उजाड डाँडामा नयाँ आशा रोप्ने संकल्प गरियो। विस्थापित बस्तीको सुनसान ठाउँमा सहिद स्मारक निर्माण गर्ने योजना बन्यो।
एक जना समर्पित व्यक्तिले अहोरात्र खटेर परिकल्पना तयार गरे। उनी एक्ला थिएनन्, केही उत्साही युवा पनि अघि सरे। उनीहरूको सोच केवल इतिहास संरक्षणमा सीमित थिएन; सहिदहरूको सम्झनासँगै प्रकृतिलाई पनि जोगाउने सपना देखेका थिए।
“हामी केवल ढुङ्गाको स्मारक मात्र बनाउने होइन, हरियालीयुक्त स्मारक बनाउनेछौँ,” परियोजनाका संयोजकले दृढताका साथ घोषणा गरे।
स्थानीय बासिन्दा, विद्यार्थी, र समाजसेवीहरू एकजुट भए। सहिदहरूको सम्झनामा वृक्षारोपण अनिवार्य बनाइयो। प्रत्येक सहिदको नाममा एउटा रुख रोप्ने अवधारणा अघि सारियो।
समयसँगै स्मारक केवल ढुङ्गा र फलामको संरचना मात्र रहेन। वरिपरि सयौँ रूखहरू उम्रिए— पीपल, वर, आँप, कपुर आदि। चराचुरुंगी गुञ्जिन थाले, हावाले शीतलता प्रदान गर्न थाल्यो। उजाड डाँडा अब हराभरा बनिसकेको थियो।
उद्घाटन कार्यक्रममा सहिदका परिवारहरू विशेष अतिथि थिए। एक वृद्ध आमाले आँसु पुछ्दै भनिन्, “मेरो छोराको नामको रूख बढ्दै गएको देख्दा लाग्छ, ऊ अझै पनि हामीसँगै छ।”
स्मारक अब केवल सम्झनाको प्रतीक थिएन। यो पर्यावरणीय शिक्षाको केन्द्र बन्यो, जहाँ विद्यार्थीहरू वनस्पति र स्वच्छ वातावरणको महत्व बुझ्न आउन थाले। समयसँगै हरियालीले पर्यटन प्रवर्द्धन गर्यो। यो ठाउँ सहिदहरूको गौरव गाउने थलो मात्र रहेन; यो पर्या-पर्यटन, पिकनिक स्थल, र अध्ययन-अनुसन्धान केन्द्रमा परिणत भयो।
अब त्यो डाँडा उजाड थिएन; इतिहास, प्रकृति, र भविष्यको समन्वय झल्किने पवित्र भूमिमा बदलिएको थियो।