श्री रामकृष्ण परमहंसज्यूकी अर्धाङ्गिनी श्री माँ शारदा देवीज्यू

श्री शारदा देवीज्यूको युवा जीवन मुख्य रूपले उहाँका पतिदेव श्री रामकृष्ण परमहंसज्यूसँगको सम्बन्ध र आध्यात्मिक यात्रामा केन्द्रित थियो। १८ वर्षको उमेरमा उहाँ दक्षिणेश्वर पुग्नुभएको थियो, जहाँ श्री रामकृष्ण परमहंसज्यू लामो समयदेखि कठिन साधनामा लीन हुनुहुन्थ्यो। श्री रामकृष्णज्यूले उहाँलाई सधैँ ममतामयी र आदर्श पत्नीको रूपमा स्वीकार्नुभयो। उहाँहरूले गृहस्थ जीवन र आध्यात्मिक जीवनलाई समान महत्त्व दिनुभयो।

दक्षिणेश्वरमा श्री शारदा देवीज्यूले पवित्र जीवन बिताउनुभयो र श्री रामकृष्णज्यूकी शिष्याका रूपमा आध्यात्मिक शिक्षा ग्रहण गर्नुभयो। उहाँ बिहान ३ बजे उठेर गङ्गास्नान गर्नुहुन्थ्यो, जप–ध्यान र श्री रामकृष्णज्यूले सिकाउनुभएका दिव्य मन्त्रहरूको अभ्यास गर्नुहुन्थ्यो। उहाँको दिनको अधिकांश समय श्री रामकृष्णज्यू र भक्तहरूको भोजन तयार पार्न र सेवा गर्नमा बित्दथ्यो। श्री रामकृष्णज्यू उहाँलाई ‘जगन्माता’ अर्थात् सम्पूर्ण विश्वकी माताजस्तै मान्नुहुन्थ्यो र भक्तहरूलाई पनि उहाँले आफ्नै छोराछोरीजस्तै माया गर्नुहुन्थ्यो।

श्री शारदा देवीज्यू आफ्ना दैनिक क्रियाकलापहरू नियमित रूपमा गर्दै श्री रामकृष्णज्यूका भक्तहरूको रेखदेख र आध्यात्मिक मार्गदर्शनमा सक्रिय रहनुभयो। उहाँको व्यक्तित्वमा प्रेम, सहिष्णुता र सेवाभाव प्रबल थियो, जसले रामकृष्ण आन्दोलनको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। यसै कारण उहाँ श्री रामकृष्णज्यूकी प्रथम शिष्याका रूपमा समेत चिनिनुहुन्छ। विवाहपछि, श्री रामकृष्णज्यूले श्री शारदा देवीज्यूलाई एक दिव्य माताका रूपमा पूजा गर्न थाल्नुभयो र उहाँलाई आफ्नी आध्यात्मिक मार्गदर्शक तथा पहिलो शिष्याको रूपमा स्वीकार गर्नुभयो।

श्री शारदा देवीज्यूले आफ्ना पतिदेवसँग गहिरो साधना र सेवा गर्नुभयो। श्री रामकृष्ण परमहंसज्यूको महाप्रस्थानपछि उहाँले रामकृष्ण आन्दोलनको नेतृत्व पनि सम्हाल्नुभयो। उहाँ आध्यात्मिक जीवनमा समर्पित एक आदर्श पत्नी र गुरु हुनुहुन्थ्यो। श्री रामकृष्णज्यूले आफ्नी अर्धाङ्गिनीलाई सिकाउनुभयो कि कसरी सांसारिक कर्तव्य पालन गर्दै पनि उच्च आध्यात्मिक जीवन बाँच्न सकिन्छ। यो सम्बन्ध आध्यात्मिक प्रेम, सेवा र भक्तिद्वारा समृद्ध थियो।

माँ शारदाज्यू जीवनभर सादगी, संयम र त्यागमा बाँच्नुभयो। उहाँको जीवनले देखाउँछ कि भौतिक सुख–सुविधाभन्दा आध्यात्मिक साधना र सादगीपूर्ण जीवन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। धार्मिक दृष्टिले उहाँ भन्नुहुन्छ— “साधारण जीवन महान् धर्मको आधार हो।” श्री शारदा देवीज्यूले श्री रामकृष्णज्यूको भक्ति मार्गलाई समर्थन गर्दै ईश्वरप्रति पूर्ण समर्पणको शिक्षा दिनुभयो। उहाँका अनुसार, सच्चा भक्ति भनेको कर्म, विचार र मनको शुद्धता हो। उहाँले देखाउनुभयो कि भक्ति केवल पूजा वा मन्त्र पाठमा मात्र होइन, जीवन व्यवहारमा धर्म पालन गर्नु पनि हो।

श्री माँ शारदा देवीज्यूले महिलाहरूलाई शिक्षा, भक्ति र आध्यात्मिक मार्गमा प्रोत्साहित गर्नुभयो। उहाँका सन्देशअनुसार, महिलाले पनि आध्यात्मिक जीवनमा पुरुषसरह भूमिका निभाउन सक्छन्। जीवनभर उहाँ अनुशासित, संयमी र धर्मपरायण रहनुभयो। माताजीले देखाउनुभयो कि कठिनाइ र दुःखको समयमा धैर्य, त्याग र सहनशीलता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। “सत्य, भक्ति र संयमले मात्र जीवनमा स्थायी सुख प्राप्त हुन्छ।” श्री शारदा देवीज्यूले ज्ञान र शिक्षा प्राप्तिलाई महत्त्वपूर्ण ठान्नुभयो। उहाँका अनुसार, मानसिक, आध्यात्मिक र सामाजिक विकासले मात्र व्यक्ति पूर्ण हुन्छ। उहाँले श्री रामकृष्णज्यूका शिष्यहरू र अन्य महिलाहरूमा शिक्षा र धर्मको प्रकाश छर्ने काम गर्नुभयो।

माँ शारदा देवीज्यूको धार्मिक सन्देशको मूल भाव:

• सादगी र संयममा जीवन बिताउनु।
• भक्ति र ईश्वरप्रति पूर्ण समर्पण, त्याग, धैर्य र सहनशीलता अपनाउनु।
• शिक्षा र आत्मविकासको महत्त्व बुझ्नु।
• धर्म र आध्यात्मिक मार्गलाई जीवनमा अनुसरण गर्नु।

स्वामी विवेकानन्दज्यू र माँ शारदा देवीज्यूबीचको सम्बन्ध आध्यात्मिक, मातृत्वपूर्ण र अत्यन्त गहिरो श्रद्धा–सम्बन्ध थियो। उहाँहरूबीच गुरु–शिष्य, माता–पुत्र र भक्त–देवीजस्तो त्रिविध सम्बन्ध पाइन्छ। तल यस सम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिन्छ—

स्वामी विवेकानन्दज्यूका लागि माँ शारदा देवीज्यू साँच्चिकै “माँ” हुनुहुन्थ्यो। श्री रामकृष्ण परमहंसज्यूको महाप्रस्थानपछि विवेकानन्दज्यू र उहाँका सह–शिष्यहरूमा नैराश्य छाएको थियो। त्यही समयमा श्री शारदा देवीज्यूले सबैलाई माताको माया र सान्त्वना दिँदै सम्हाल्नुभयो। स्वामी विवेकानन्दज्यू हरेक कुरा उहाँसँग सल्लाह गर्नुहुन्थ्यो र आफ्नो जीवनमा आउने कठिनाइका बेला श्री शारदा देवीज्यूकै आशीर्वाद माग्नुहुन्थ्यो। श्री रामकृष्ण परमहंसज्यूका प्रमुख शिष्य स्वामी विवेकानन्दज्यू हुनुहुन्थ्यो र श्री शारदा देवीज्यू रामकृष्णज्यूको आध्यात्मिक शक्ति र मातृस्वरूपा हुनुहुन्थ्यो। विवेकानन्दज्यूले श्री शारदा देवीज्यूलाई श्री रामकृष्णज्यूकै शक्तिको मूर्त रूप मान्नुभएको थियो। उहाँले माँलाई “मातृशक्ति र श्रद्धाको केन्द्र” मानेर सधैँ पूजा गर्नुहुन्थ्यो। स्वामी विवेकानन्दज्यूले श्री रामकृष्णज्यूका शिक्षा र आदर्शलाई संसारभर फैलाउनुभयो। यो यात्रामा श्री शारदा देवीज्यूले उहाँलाई आशीर्वाद र प्रेरणा दिइरहनुभयो। विवेकानन्दज्यूले आफैँ भन्नुभएको थियो— “माँको कृपाले नै मेरो जीवनको प्रत्येक कार्य सफल भएको हो।” विवेकानन्दज्यूले श्री शारदा देवीज्यूलाई केवल धार्मिक व्यक्तित्वका रूपमा होइन, जीवित देवीका रूपमा मान्नुहुन्थ्यो। श्री शारदा देवीज्यूले पनि विवेकानन्दज्यूमा आफ्नो “नरेन छोरा” देख्नुहुन्थ्यो, जसले रामकृष्णज्यूको शिक्षालाई संसारभर फैलायो। दुवैबीच अत्यन्त स्नेह, श्रद्धा र विश्वासको सम्बन्ध थियो। स्वामी विवेकानन्दज्यू र माँ शारदा देवीज्यूबीचको सम्बन्ध केवल गुरुकी पत्नी र शिष्यबीचको होइन, एक आत्मिक माता र आध्यात्मिक पुत्रबीचको पवित्र नाता थियो। विवेकानन्दज्यूको जीवन, कर्म र आत्मबल श्री शारदा देवीज्यूको मातृआशीर्वादले नै सिँचिएको थियो।

श्री माँ शारदा देवीज्यूप्रति विद्वान्‌हरूको मत

श्री माँ शारदा देवीज्यू (१८५३–१९२०) प्रति विभिन्न विद्वान्, चिन्तक र धार्मिक व्यक्तित्वहरूले अत्यन्त गहिरा र सम्मानपूर्ण विचार व्यक्त गर्नुभएको छ। उहाँलाई केवल श्री रामकृष्ण परमहंसज्यूकी सहधर्मिणी मात्र होइन, आध्यात्मिक जगत्‌की “विश्वमाता” र नारी आदर्शको प्रतिमूर्ति मानिन्छ। तल विभिन्न विद्वान्‌हरूको मत क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ—

• स्वामी सारदानन्दज्यू (श्री रामकृष्णज्यूका शिष्य) को मत: “माँ शारदा देवीज्यू श्री रामकृष्णज्यूको शिक्षाको मूर्त रूप हुनुहुन्छ। उहाँको जीवनले शुद्धता, त्याग र नारीत्वको सर्वोच्च रूप देखाउँछ।”
• स्वामी रामकृष्णानन्दज्यूको मत: “माँ शारदा देवीज्यूको मौन शिक्षा नै धर्मको गहिरो सत्य हो। उहाँले नबोलीकनै विश्वलाई प्रेम र सेवा सिकाउनुभयो।” रामकृष्णानन्दज्यूका दृष्टिमा, श्री शारदा देवीज्यू ‘मौन साधना र मातृत्व’ की प्रतिमूर्ति हुनुहुन्थ्यो।
• महात्मा गान्धीज्यूको मत: महात्मा गान्धीज्यूले श्री शारदा देवीज्यूलाई “भारतीय नारीत्वको सर्वोच्च आदर्श” भन्नुभएको थियो। उहाँ भन्नुहुन्छ, “उहाँको जीवनले सिद्ध गर्छ— नारीमा मातृत्व र अध्यात्म दुवैका गहिरा स्रोत लुकेका छन्।” उहाँले श्री शारदा देवीज्यूलाई ‘आत्मशुद्धि र सेवाभावको प्रेरणा’ मान्नुभएको थियो।
• रवीन्द्रनाथ ठाकुरज्यूको मत: रवीन्द्रनाथ ठाकुरज्यूले श्री शारदा देवीज्यूप्रति अत्यन्त श्रद्धा व्यक्त गर्दै लेख्नुभएको थियो— “माँ शारदा देवीज्यूमा मैले नारीको सर्वश्रेष्ठ रूप देखेँ— प्रेम, करुणा र क्षमाको महासागर।” उहाँले माँलाई “बङ्गालकी आध्यात्मिक माता” पनि भन्नुभएको थियो।
• स्वामी चिन्मयानन्दज्यूको मत: स्वामी चिन्मयानन्दज्यूका अनुसार, “श्री शारदा देवीज्यूले संसारलाई सिकाउनुभयो कि नारी शक्ति मौन, संयम र त्यागमा लुकेको हुन्छ।” उहाँले श्री शारदा देवीज्यूलाई “शक्तिको मौन रूप” भनेर सम्बोधन गर्नुभएको छ।
• आधुनिक विद्वान्‌हरूको दृष्टि: धर्मशास्त्र र दर्शनका अध्येताहरूले श्री शारदा देवीज्यूलाई “रामकृष्ण आन्दोलनकी आत्मा” मानेका छन्। उहाँको जीवन स्त्री–स्वाभिमान, आत्मनिर्भरता र आध्यात्मिक नारीशक्तिको उदाहरण हो। कतिपय नारीवादी चिन्तकहरूले पनि उहाँलाई “भारतीय स्त्री सशक्तीकरणको मौन क्रान्तिकारी प्रतीक” भनेका छन्।