बाल लोककथा: नयाँ युगको सुरुवात | हाम्रो कथाघर

बाल लोककथा: नयाँ युगको सुरुवात
लेखक: नन्दलाल आचार्य

धेरै धेरै टाढा, हिमालको काखमा एउटा सानो र सुन्दर गाउँ थियो । त्यहाँ गुराँसका फूलहरू मुस्कुराउँथे र चराचुरुङ्गीहरूले स्वतन्त्रताको गीत गाउँथे । त्यही गाउँको पुछारमा एउटा मेहनती र इमानदार ठिटो बस्दथ्यो । उसको नाम थियो— सङ्घर्ष । सङ्घर्षको स्वभाव उसको नाम जस्तै थियो । ऊसँग न ठुला महल थिए, न त असीमित जमिन । थियो त केवल एउटा सानो झुप्रो र एक हल गोरु अटाउने पाखो बारी; तर पाखुरामा अथाह शक्ति थियो । मनभित्र असीम उत्साह जिउँदै थियो ।

सङ्घर्ष सधैँ झुल्के घामसँगै उठ्थ्यो । धरती मातालाई ढोग्थ्यो र आफ्नो कोदालो काँधमा हालेर पाखोतिर लाग्थ्यो । उसको जीवनको उद्देश्य केवल आफ्नो पेट पाल्नु मात्र थिएन, बरु पसिना बगाएर माटोलाई सुन बनाउनु थियो । ऊ भन्ने गर्थ्यो, “मेहनत गर्नेका हात कहिल्यै खाली हुँदैनन् र इमानको बाटो हिँड्नेलाई प्रकृतिले कहिल्यै धोका दिँदैन ।”

एकदिनको कुरा हो, चैतको महिना थियो । धरतीमा टन्टलापुर घाम लागेको थियो । सङ्घर्ष आफ्नो बारीमा कोदो छर्न व्यस्त थियो । मध्याह्न भएपछि उसलाई भोकले सतायो । ऊ नजिकैको एउटा विशाल र पुरानो वरको रूखको फेदमा थकाइ मार्न बस्यो । उसले आफ्नो पटुकाको मजेत्रोमा बाँधेका कोदोका सातवटा मसिना रोटीहरू निकाल्यो । ऊसँग सितनका नाममा एउटा सुकेको खुर्सानी र थोरै ढिके नुन मात्र थियो ।

सङ्घर्षले रोटीका टुक्राहरूलाई एउटा पातमा सजायो । उसलाई निकै भोक लागेको थियो, त्यसैले रोटीका टुक्राहरू गन्दै आफ्नै सुरमा गुनगुनाउन थाल्यो, “एउटा खाऊँ कि दुइटा खाऊँ ? तीनवटा खाऊँ कि चारवटा खाऊँ ? पाँच, छ कि सातै वटा खाऊँ ?”

संयोग कस्तो पर्यो भने, त्यो वरको रूखमुनि एउटा ठुलो ओडार थियो । त्यो ओडारमा मानिसलाई दुःख दिने र समाजमा डर फैलाउने ‘अन्धविश्वास’ नामको एउटा निकै पुरानो र भीमकाय राक्षस बस्दथ्यो । त्यस राक्षसका सातजना साना बच्चाहरू थिए, जो भर्खरै ओडारको मुखमा खेल्दै थिए । सङ्घर्षले “सातै वटा खाऊँ” भनेको सुन्नासाथ राक्षस थुरथुर काँप्न थाल्यो । उसले सोच्यो— यो त कुनै साधारण मान्छे होइन, यो त मेरा सातै वटा सन्तानलाई एकै गाँसमा निल्ने शक्तिशाली वीर रहेछ !

राक्षस हतार-हतार ओडारबाट बाहिर निस्कियो र सङ्घर्षको गोडामा परेर बिन्ती गर्न थाल्यो, “हे वीर पुरुष ! दया गर्नुहोस् । मेरा निर्दोष बच्चाहरूलाई नखाइदिनुहोस् । म तपाईंलाई एउटा यस्तो उपहार दिन्छु, जसले तपाईंको जीवन मात्र होइन, यो पूरै गाउँको अभाव मेट्नेछ ।”

सङ्घर्ष अचम्ममा पर्यो, तर उसले धैर्य गुमाएन । राक्षसले एउटा चम्किलो ‘अक्षय-घडा’ दियो र भन्यो, “यस घडालाई केवल ‘सृष्टिको भकारी’ भन्नुहोस्, यसले तपाईंलाई जे माग्यो त्यही स्वस्थकर भोजन र बीउबिजन दिनेछ ।” सङ्घर्षले त्यो घडा लियो र साँझ घर फर्कियो ।

सङ्घर्षको घरछिमेकमा उसकी एउटी दिदी बस्थिन्, जसको नाम ‘लोभीमाया’ थियो । लोभीमायाको स्वभाव अलि फरक थियो । उनी अरूको प्रगति देख्न सक्दिनथिन् र कसरी अरूको वस्तु हात पारौँ भन्ने दाउमा हुन्थिन् । प्रगतिशील विचार र इमानदारी उनलाई मन पर्दैनथ्यो । सङ्घर्षले घर पुगेर त्यो घडाको चमत्कार देखायो । ‘सृष्टिको भकारी’ भन्नासाथ बास्नादार चामल र दालका दानाहरू निस्किए । यो देखेर लोभीमायाको मनमा पाप पलायो ।

त्यो रात जब सङ्घर्ष गहिरो निद्रामा थियो, लोभीमायाले सुटुक्क कोठामा पसेर सक्कली अक्षय-घडा चोरेर लगिन् र त्यसको ठाउँमा ठ्याक्कै त्यस्तै देखिने एउटा फुटेको पुरानो माटोको घडा राखिदिइन् ।

भोलिपल्ट सङ्घर्षले घडा चलाउन खोज्दा केही पनि निस्किएन । उसलाई लाग्यो, सायद राक्षसले मलाई झुक्यायो । ऊ फेरि उही रूखको फेदमा गयो र पहिलेकै शैलीमा रोटी गन्दै भन्न थाल्यो, “एउटा खाऊँ कि सातै वटा खाऊँ ?”

राक्षस फेरि डराउँदै बाहिर आयो । उसले सोच्यो— अघिल्लो उपहारले पुगेनछ । यसपटक उसले एउटा सेतो बाख्रो दियो र भन्यो, “यो ‘उन्नति’ नामको बाख्रो हो । यसलाई मायाले सुमसुम्याएर ‘सुनौलो भविष्य’ भन्नुभयो भने यसले बहुमूल्य धातु र रत्नहरू दिनेछ ।”

सङ्घर्ष खुसी हुँदै बाख्रो डोर्‍याएर घर आयो । तर, त्यो रात पनि लोभीमायाले आफ्नो पुरानो बानी दोहोर्‍याइन् । उनले सक्कली बाख्रो आफ्नो गोठमा लुकाइन् र एउटा दुब्लो-पातलो मर्न लागेको बाख्रो सङ्घर्षको दैलोमा बाँधिदिइन् ।

सङ्घर्षलाई अब शङ्का लाग्न थाल्यो । ऊ तेस्रो पटक फेरि त्यही रूखमुनि पुग्यो । यसपटक राक्षस निकै आत्तिएको थियो । उसले सङ्घर्षको अगाडि एउटा विशेष लौरो राखिदियो । यो लौरो सामान्य थिएन । राक्षसले भन्यो, “हे मेहनती युवा, यो ‘न्यायको लौरो’ हो । यदि कसैले तपाईंलाई धोका दिएको छ वा समाजमा अन्याय गरेको छ भने, यसलाई ‘बजा लौरी डाङडुङ’ भन्नुहोस् । यसले सत्यको रक्षा गर्नेछ र अन्यायीलाई तह लगाउनेछ ।”

सङ्घर्षले लौरो लिएर घर फर्कियो । उसलाई थाहा थियो कि कतै न कतै आफ्नै घरभित्रैबाट आफूमाथि अन्याय भइरहेको छ । उसले त्यो रात सुतेको नाटक गर्‍यो । मध्यरातमा जब लोभीमाया सुस्तरी कोठामा पसिन् र त्यो लौरो चोर्न खोजिन्, सङ्घर्ष जुरुक्क उठ्यो । उसले दृढ आवाजमा भन्यो, “बजा लौरी डाङडुङ ! जसले मेरो मेहनत चोरेको छ, उसलाई सत्यको पाठ सिका !”

लौरो हावामा नाच्यो र लोभीमायालाई ठटाउन थाल्यो । लोभीमाया चिच्याउन थालिन्, “मलाई माफ गर सङ्घर्ष ! मैले तिम्रो अक्षय-घडा र बाख्रो चोरेकी हुँ । म अहिल्यै फिर्ता गर्छु !” लौरोको प्रहारले उनको लोभ र पापको अहङ्कार चूर्ण भयो । उनले तुरुन्तै ती सबै सामग्रीहरू फिर्ता गर्न राजी भइन् ।

सङ्घर्षले लौरोलाई रोक्न आदेश दियो । उसले भन्यो, “दिदी, यो उपहार मेरो व्यक्तिगत सुखका लागि मात्र होइन । यो त हाम्रो पूरै गाउँको अभाव हटाउनका लागि प्रकृतिले दिएको वरदान हो । तपाईंले चोरी गरेर होइन, सहकार्य गरेर सुख पाउनुहुनेछ ।”

त्यसपछि सङ्घर्षले ती दिव्य वस्तुहरूको प्रयोग गरेर गाउँमा ठुलो परिवर्तन ल्यायो । अक्षय-घडाबाट आएको उत्तम बीउबिजन उसले सबै गाउँलेलाई बाँड्यो । सुनौलो बाख्रोबाट प्राप्त धनले गाउँमा पाठशाला र अस्पताल बनायो । ‘न्यायको लौरो’ गाउँको चौतारीमा राखियो, जसले गर्दा गाउँमा कसैले कसैलाई ठग्न र अन्याय गर्न डराउन थाले ।

यसरी, एउटा मेहनती युवाको साहस, धैर्य र न्यायप्रतिको निष्ठाले एउटा गरिब गाउँलाई समृद्ध र शिक्षित समाजमा बदल्यो । राक्षस जस्तो देखिने अन्धविश्वास पनि बिस्तारै हटेर गयो र गाउँमा नयाँ युगको सुरुवात भयो । मानिसहरूले बुझे कि वास्तविक जादु कुनै मन्त्रमा होइन, मेहनत र सामूहिक हितमा लुकेको हुन्छ ।

सुन्नेलाई सुनको माला, भन्नेलाई फूलको माला, यो कथा वैकुण्ठ जाला, भन्ने बेलामा तातातै आइजाला ।

–०००–
२०८२ पुस ५ गते
श्री जनता प्राविधिक माध्यमिक विद्यालय, गोलबजार–४, सिरहा