लघुकथामा एक प्रयोग अङ्क: ३२ | हाम्रो कथाघर

❛लघुकथा टिप्पणी❜
☞ मिथकीय लघुकथाको दृष्टिकोणबाट ‘सूत्र’ लघुकथाको अप्रेसन
✒ नन्दलाल आचार्य

डा. हरिप्रसाद भण्डारीद्वारा रचित लघुकथा ‘सूत्र’ पौराणिक पृष्ठभूमिमा समसामयिक विकृतिलाई प्रहार गरिएको एक अत्यन्तै तीक्ष्ण र व्यङ्ग्यात्मक रचना हो। यस लघुकथाको मिथकीय दृष्टिबाट गरिएको कलात्मक चिरफार (अप्रेसन) तल प्रस्तुत गरिएको छ:

१. मिथकीय पात्र र आधुनिक सन्दर्भको अन्तरघुलन

यस लघुकथाले श्रीमद्भागवत पुराणका दुई प्रसिद्ध पात्र- कृष्ण र सुदामालाई आधार बनाएको छ। पौराणिक आख्यानमा सुदामा त्याग, सन्तोष र अटुट भक्तिका प्रतीक हुन् भने कृष्ण ‘योगेश्वर’ र ‘सखा’ दुवै हुन्। तर, यस लघुकथामा लेखकले ती पौराणिक बिम्बलाई आजको उपभोक्तावादी र भौतिकवादी समाजको ऐनामा उभ्याइदिएका छन्। सुदामाले सोधेको प्रश्न- “म धनी हुने कुनै उपाय छैन?” आजको आम मानिसको छटपटी हो, जहाँ निष्ठा र नैतिकताले पेट भरिन छाडेको छ।

२. कृष्णको मुस्कान : गम्भीर व्यङ्ग्यको सङ्केत

लघुकथाको सुरुमा कृष्णको मुस्कानलाई लेखकले निकै अर्थपूर्ण रूपमा चित्रण गरेका छन्। पौराणिक प्रसङ्गमा कृष्णको मुस्कानले ब्रह्माण्डीय रहस्य वा आश्वस्तता बुझाउँथ्यो। तर, यहाँ कृष्णको मुस्कान मौन व्यङ्ग्य हो। जब सुदामा जस्तो तपोनिष्ठ ब्राह्मणले पनि ‘कनिका’ भन्दा ‘सम्पत्ति’ लाई महत्त्व दिन थाल्छ, तब भगवान्‌को मौनताले समाजको पतनको सङ्केत गर्छ। कृष्णको त्यो मुस्कानमा एउटा नमीठो सत्य लुकेको छ- आजको युगमा इमानदारीले दरिद्रता मात्र दिन्छ।

३. ‘सूत्र’ को रहस्य र राजनीतिको कुरूपता

लघुकथाको अन्तिम वाक्य- “त्यसो भए राजनीतिमा लाग” यस लघुकथाको मुटु (Climax) हो। यसलाई मिथकीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो एक ‘विद्रूप उपदेश’ जस्तो देखिन्छ।

• क) धर्म विरुद्ध राजनीति: कृष्णले गीतामा ‘स्वधर्म’ को कुरा गरेका थिए, तर यहाँ सुदामालाई ‘राजनीति’ को सुझाव दिएका छन्। यसले के देखाउँछ भने वर्तमान समयमा राजनीति सेवाको माध्यम नभएर ‘द्रव्य आर्जन गर्ने कारखाना’ बनेको छ।
• ख) सत्यको अवसान: सुदामा जस्तो सरल र सत्यवादी पात्रलाई पनि राजनीतिमा लाग्न प्रेरित गर्नुको अर्थ हो- अब यो समाजमा सोझो औँलाले घिउ आउँदैन।

४. भाषा, शैली र प्रतीकात्मकता

डा. भण्डारीले अत्यन्तै थोरै शब्दमा एउटा विराट सत्यलाई उजागर गरेका छन्। कथामा प्रयोग भएका शब्दहरू ‘कनिका’, ‘मौनता’, र ‘राजनीति’ आफैँमा प्रतीक हुन्।

• क) कनिका: गरिबी र निम्न मध्यम वर्गीय सङ्घर्षको प्रतीक हो।
• ख) राजनीति: छलकपट, भ्रष्टाचार र रातारात धनी हुने ‘सर्टकट’ बाटोको प्रतीक हो।

कृष्णले आँखा चिम्लिएर सोच्नुको अर्थ यो हुन सक्छ कि उनले पनि आजको कलियुगको ऐना हेरिरहेका छन्, जहाँ नैतिकताको पराजय निश्चित छ।

५. निष्कर्ष: मिथकको पुनर्लेखन र समसामयिक चेतना

यस लघुकथाले पौराणिक आख्यानलाई ध्वस्त पार्दैन, बरु त्यसलाई वर्तमानको तीतो यथार्थसँग जोडेर पुनर्परिभाषित गर्दछ। सुदामाको रिस र कृष्णको अन्तिम ‘सूत्र’ ले पाठकको मनमा एउटा गम्भीर प्रश्न छाडेर जान्छ : के हामीले बनाएको आधुनिक समाजमा सुदामाहरू बाँच्न अब ‘सुदामा’ भइरहनु सम्भव छैन ? अन्ततः, ‘सूत्र’ लघुकथाले धर्म र राजनीतिका बीचको खाडललाई छर्लङ्ग पार्दै आजको सत्ता र सम्पत्तिको मोहलाई कृष्णको मुखबाट ओकल्न लगाएको छ। यो केवल एउटा लघुकथा मात्र नभई, हाम्रो समयको एउटा कडा ‘सोसियल डायग्नोसिस’ (सामाजिक निदान) पनि हो।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा: सूत्रको उत्तर
✒ नन्दलाल आचार्य

“राजनीतिमा लाग भनेको यही हो, कृष्ण ?” सुदामा आक्रोश र जिज्ञासाको मिश्रित स्वरमा बोले ।

वृन्दावनको उही पीपलमुनि, उही साँझ, तर हावामा असजिलो प्रश्न तैरिएको थियो। कृष्ण गम्भीर देखिए। मुस्कान हराइसकेको थियो। “राजनीति भनेको सत्ता मात्र होइन, सुदामा,” कृष्णले भने, “राजनीति भनेको जीवनको दिशा हो।”

सुदामाले कनिकाको थैलो समाते- “तर मैले देखेको राजनीति त गरिबलाई झन् गरिब बनाउने सूत्र हो।” कृष्ण उठे। गाउँतिर औँला तेर्स्याए- “त्यकाे सूत्र त तिमीहरूले लेखेको हो। मैले भनेको राजनीति न्यायको हो, श्रमको हो, प्रश्न गर्ने साहसको हो।”

त्यही बेला गाउँबाट किसानहरूको भीड आयो- कर, जमिन र अन्यायका कथा बोकेर। सुदामाको आँखा खुल्यो। उनी चुपचाप भीडसँग मिसिए। प्रश्न सोधे। लेखे। बोले। परिस्थिति फेरियो। कनिका उस्तै रह्यो तर अर्थ फेरियो। सुदामा अब भोकसँग होइन, अन्यायसँग लड्न थाले। कृष्णले टाढाबाट सोधे, “अब भन, सुदामा, तिमी धनी भयौ कि भएनौ ?”

❀❀❀

❛लघुकथा टिप्पणी❜
☞ मिथकीय लघुकथाको दृष्टिकोणबाट ‘व्यवहार’ लघुकथाको अप्रेसन
✒ नन्दलाल आचार्य

गंगा खड्काद्वारा रचित लघुकथा ‘व्यवहार’ पौराणिक सन्दर्भलाई समकालीन सामाजिक यथार्थसँग जोड्ने एउटा सशक्त मिथकीय लघुकथा हो। यस कथाले स्वस्थानी व्रत कथाको प्रसिद्ध ‘सतीदेवीको देह त्याग’ को घटनालाई आधार बनाएर समाजमा विद्यमान विभेदकारी व्यवहारमाथि कडा प्रहार गरेको छ। यस लघुकथाको मिथकीय दृष्टिकोणबाट गरिएको कलात्मक चिरफार (अप्रेसन) यहाँ प्रस्तुत छ :

१. मिथकको पुनर्गठन र संरचना

कथाको उठान दक्ष प्रजापतिको यज्ञ र सतीदेवीको अपमानबाट हुन्छ। लेखकले यहाँ स्वस्थानीको पौराणिक फ्रेमलाई कुशलतापूर्वक प्रयोग गर्नुभएको छ। दक्ष प्रजापति अहङ्कारका प्रतीक हुन् भने महादेव (शिव) बाह्य आडम्बरभन्दा टाढा रहेका सादगी र आत्मिक शक्तिका प्रतीक हुन्। सतीदेवीले प्राण त्याग्नु केवल एउटा मृत्यु नभएर ‘अपमान’ विरुद्धको एउटा चरम विद्रोह हो। यो मिथकीय पक्षलाई लघुकथाले निकै संक्षिप्त र सटिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।

२. देवत्व र मानवीयताको मिलनबिन्दु

लघुकथाको मध्यभागमा हजुरबा र नातिबीचको संवादले मिथकलाई जीवन्त बनाएको छ। हजुरबाले सुनाएको पौराणिक कथा नातिको लागि केवल ‘दन्त्यकथा’ मात्र रहेन, बरु उनले त्यसलाई वर्तमानको ऐनामा हेर्ने प्रयास गरे। सतीदेवीको देह त्यागलाई नातिले “समान व्यवहार” को मापदण्डसँग जोडिदिए। यहाँबाट लघुकथाले एउटा नयाँ मोड लिन्छ, जहाँ पौराणिक पात्रका पीडा वर्तमानका छोरीचेलीको संवेदनासँग मिसिन पुग्छन्।

३. आधुनिक ‘दक्ष प्रजापति’ र विभेदको स्वरूप

लघुकथाको सबैभन्दा मर्मस्पर्शी र व्यङ्ग्यात्मक पक्ष यसको अन्त्य हो। दक्ष प्रजापतिले महादेवलाई “पागल”, “विष-भाङ खाने” र “बाघको छाला बेर्ने” भन्दै आर्थिक र भौतिक अवस्थाका आधारमा तिरस्कार गरेका थिए। आजको समाजमा पनि दक्ष प्रजापतिहरू जीवितै छन्। नातिले सोधेको प्रश्न- “अमेरिकामा बस्ने फुपू र नेपालमा बस्ने फुपूबीचको फरक व्यवहार” ले हाम्रो समाजको नग्न वास्तविकतालाई उजागर गर्दछ।

• क) आर्थिक हैसियत (Dollar vs Rupee): पौराणिक कालमा ‘भस्म’ र ‘बाघको छाला’ घृणाको पात्र बने जस्तै, आजको युगमा ‘स्वदेशी’ र ‘विदेशी’ कमाइको आधारमा ज्वाइँ-चेलीको सम्मान निर्धारण गरिन्छ।
• ख) दक्ष प्रवृत्ति: जो धनवान् छ, उसलाई ‘तेत्तीस कोटी देवता’ सरह सम्मान दिने र जो सामान्य छ, उसलाई अपमान गर्ने प्रवृत्ति नै आधुनिक ‘दक्ष प्रवृत्ति’ हो।

४. साङ्केतिक विद्रोह

सतीदेवीले अग्निकुण्डमा हाम फाल्नु एउटा भौतिक देह त्याग थियो, तर आजका छोरीहरूले मनभित्रै यस्ता कैयौँ ‘अदृश्य अग्निकुण्ड’ हरूमा आफ्नो भावना र सम्मानलाई जलाइरहेका हुन्छन्। नातिको प्रश्नले हजुरबालाई निरुत्तर बनाउनु भनेको परम्परागत ढोंग र पाखण्डी व्यवहारमाथि सत्यको विजय हो। नाति यहाँ विवेकको प्रतीक बनेर उभिएको छ।

५. भाषा र शिल्पगत सौन्दर्य

लघुकथा सानो भए पनि यसको आयतन विशाल छ। लेखकले दक्ष प्रजापतिको मुखबाट जुन अपमानजनक शब्दहरू प्रयोग गराउनुभएको छ, ती शब्दहरूले पाठकको मनमा आक्रोश पैदा गर्छ। लघुकथाको अन्त्यमा प्रयोग गरिएको ‘निरुत्तर’ शब्दले पूरै समाजको दोहोरो चरित्रलाई मौन चुनौती दिएको छ।

६. निष्कर्ष

समग्रमा, ‘व्यवहार’ लघुकथाले ‘मिथक’ लाई केवल मन्दिरको मूर्तिमा मात्र सीमित नराखी, त्यसलाई मान्छेको व्यवहार र मानसिकताको परीक्षण गर्ने कसी (Touchstone) को रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। दक्ष प्रजापतिको अहङ्कार र वर्तमानको ‘डलर’ मोहबीच कुनै भिन्नता छैन भन्ने सन्देश दिनु नै यस कथाको मूल उपलब्धि हो। यो कथाले हामीलाई प्रश्न गर्छ- के हामी साँच्चै स्वस्थानी पूजा गरेर सतीदेवीको सम्मान गर्दैछौँ कि व्यवहारमा उनलाई फेरि पनि जलिरहन बाध्य पारिरहेका छौँ ?

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा: व्यवहारको ऐना
✒ नन्दलाल आचार्य

“हजुरबुबा, किन मौनताको ओत लाग्नुभयो ?”

नातिको यो कलिलो प्रश्नले बूढानीलकण्ठको त्यो धमिलो साँझलाई झस्काइदियो। टिनको छानोमाथि सिरेटोले पुराना स्मृतिका पानाहरू पल्टाएझैँ आवाज आइरहेको थियो। हजुरबुबाले नाडीबाट घडी फुकाले। समयको पदचाप जस्तै पुराना भइसकेका उनका आँखामा आज कता-कता ‘अपराधबोध’ को छाया नाचिरहेको थियो। उनले मलिन स्वरमा विषय टार्न खोजे, “बाबु, मान्छेको बानी र व्यहोराको जरा निकै गहिरो हुन्छ, उखेल्न गाह्रो छ।”

तर नाति सजिलै पग्लने पक्षमा थिएन। उसले पौराणिक सन्दर्भ जोड्दै प्रश्नको वाण प्रहार गर्‍यो, “हजुरबुबा, दक्ष प्रजापतिले पनि त ‘बानी’ र ‘परम्परा’ कै आडमा आफ्नै छोरीको अपमान गरेका थिए, होइन र ?”

कोठाभित्र सन्नाटा यति बाक्लियो कि सास फेरेको आवाज पनि भारी सुनिन थाल्यो। भित्तामा झुन्डिएको एउटा पारिवारिक तस्बिरले विभाजित सम्बन्धहरूको वकालत गरिरहेझैँ लाग्थ्यो- जहाँ सात समुद्र पार पुगेकाहरूको अनुहार ‘उज्यालो’ र यतै बसेर सेवा गर्नेहरूको रङ ‘फिक्का’ देखिन्थ्यो। हजुरबुबाले आफ्नो गल्ती ढाकछोप गर्न एउटा कमजोर तर्क अघि सारे, “हामीले त केवल समयको वेगअनुसार व्यवहार गरेका हौँ नि बाबु!”

नातिले पढ्दै गरेको पुस्तक थ्याप्प बन्द गर्‍यो र हजुरबुबाको आँखामा आँखा जुधाएर सोध्यो- “समयअनुसार कि सुविधाअनुसार ?”

यो एक वाक्यले यज्ञकुण्डको दन्किँदो आगोले झैँ हजुरबुबाको मन पोल्यो। उनलाई पहिलोपटक महसुस भयो- व्यवहार पनि कहिलेकाहीँ हतियार बिनाको ‘हिंसा’ हुन सक्दो रहेछ। त्यत्तिकैमा अँध्यारो कुनाबाट हजुरआमाको सुस्केरा मिसिएको स्वर गुन्जियो, “छोरी त आखिर छोरी नै हुन् नि, भूगोलले मायाको गहिराइ कहाँ नाप्छ र?” हजुरबुबाले एउटा लामो र तातो सास फेरे। उनीसँग अब कुनै तर्क बाँकी थिएन। नातिले अन्तिम चोट प्रहार गर्दै भन्यो:

“अपमान खप्न नसकेर सतीदेवी त अग्निकुण्डमा हाम्फालिन्, तर हामी चाहिँ आफ्नै ‘व्यवहार’ को यो विषक्त कुण्डबाट कहिले बाहिर निस्कने नि हजुरबुबा ?”

❀❀❀

❛लघुकथा टिप्पणी❜
☞ मिथकीय लघुकथाको दृष्टिकोणबाट ‘दृष्टिदोष’ लघुकथाको अप्रेसन
✒ नन्दलाल आचार्य

किरण आचार्यको लघुकथा ‘दृष्टिदोष’ नेपाली लघुकथा क्षेत्रमा एउटा सशक्त ‘मिथकीय हस्तक्षेप’ हो। पौराणिक पात्र र परिवेशलाई आधुनिक चेतनाको कसीमा घोटेर नयाँ अर्थ प्रदान गर्नु नै मिथकीय लघुकथाको धर्म हो। यस कथाले महाभारतको महाविनाशलाई पुरुष सत्ता र अहङ्कारको परिणामका रूपमा व्याख्या गर्दै द्रौपदीलाई केवल ‘नारी’ मात्र नभई ‘न्यायको वकालत गर्ने प्रखर चेतना’ का रूपमा उभ्याएको छ। यस लघुकथाको मिथकीय चिरफार निम्न बुँदाहरूमा गर्न सकिन्छ:

१. मिथकको नवीन पुनर्व्याख्या र सन्दर्भ

महाभारतको कथामा प्रायः द्रौपदीको ‘खुला केश’ लाई युद्धको कारक मानिन्छ। परम्परागत दृष्टिले उनलाई ‘प्रतिशोधी’ र ‘कुलनाशिनी’ को आरोप लगाइँदै आइएको छ। तर, आचार्यको यस लघुकथाले उक्त स्थापित मान्यता (Myth) लाई उल्ट्याइदिएको छ। लघुकथाको सुरुवातमै पाण्डवहरू र कृष्णले द्रौपदीको शृङ्गारमाथि प्रश्न उठाउनुले समाजको त्यही ‘दृष्टिदोष’ लाई सङ्केत गर्छ, जसले सधैँ स्त्रीलाई नै घटनाको दोषी देख्छ।

२. पुरुष अहङ्कार र मनोविज्ञानको चिरफार

लघुकथामा युधिष्ठिर र कृष्ण दुवैले द्रौपदीलाई विनाशको कारकका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। युधिष्ठिरको “यो अनुचित होइन र ?” भन्ने प्रश्न र कृष्णको “यो महायुद्ध केवल तिम्रै जिद्दीको लागि भएको हो” भन्ने आरोपले पुरुष प्रधान समाजको त्यो मनोविज्ञानलाई दर्शाउँछ, जहाँ पुरुष आफ्ना गल्तीहरू लुकाउन स्त्रीको भावना वा क्रियाकलापलाई ढाल बनाउँछ। युधिष्ठिरले जुवामा पत्नीलाई दाउमा लगाउनु र कृष्णले युद्धका लागि अर्जुनलाई प्रेरित गर्नु जस्ता घटनाहरूलाई कथाले कुशलतापूर्वक उठाएको छ।

३. द्रौपदीको तार्किक विद्रोह र आत्मसम्मान

मिथकीय पात्र द्रौपदी यहाँ निरीह छैनन्। उनले राखेका तर्कहरूले महाभारतको सम्पूर्ण संरचनालाई नै प्रश्नको घेरामा ल्याइदिएका छन्। उनले सोधेका प्रश्नहरू- लाक्षादहन के उनले गरेकी हुन् ? जुवामा पत्नीलाई दाउमा लगाउने के उनी थिइन् ? शान्ति दूत बनेर गएका कृष्णलाई बन्दी बनाउने प्रयास के उनले गरेकी थिइन् ? यी प्रश्नहरूले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछन् कि युद्ध द्रौपदीको ‘केश’ का लागि होइन, पुरुषहरूको ‘सत्तामोह’ र ‘अहङ्कार’ का कारण भएको थियो। यहाँ द्रौपदी केवल एक पौराणिक पात्र नभएर आधुनिक न्यायप्रिय नारीको प्रतिनिधि बनेकी छन्।

४. ‘दृष्टिदोष’ : शीर्षकको सार्थकता

लघुकथाको शीर्षक ‘दृष्टिदोष’ अत्यन्तै अर्थपूर्ण छ। संसारले द्रौपदीको शृङ्गार देख्यो, तर त्यस पछाडिको उनको वर्षौँको पीडा र अपमानको मुक्ति देखेन। पुरुष पात्रहरूले आफ्नो कमजोरी लुकाउन द्रौपदीलाई दोषी देख्नु नै उनीहरूको ‘दृष्टिदोष’ हो। कथाले “पुरुष अहङ्कारलाई अधिकार ठान्ने मनोविज्ञान” लाई नै मुख्य दोषको रूपमा चित्रण गरेको छ।

५. कलात्मकता र भाषाशैली

लघुकथाको भाषा गम्भीर र दार्शनिक छ। संवादहरू छोटा तर मारक छन्। महाभारतको युद्धपछिको ‘मृत्युमय मौनता’ र द्रौपदीको ‘सुगन्धित केशराशि’ बीचको विरोधाभास (Contrast) ले लघुकथामा कलात्मक सौन्दर्य भरेको छ। द्रौपदीले कृष्णलाई ‘सखा’ भन्दै गरेको सम्बोधन र अन्त्यमा दिएको कडा जवाफले लघुकथालाई तार्किक निष्कर्षमा पुर्‍याएको छ।

६. निष्कर्ष

समग्रमा, ‘दृष्टिदोष’ ले इतिहास र पुराणका पानाहरूमा थिचिएकी द्रौपदीलाई स्वर प्रदान गरेको छ। यसले पाठकलाई स्थापित मान्यताहरूमाथि प्रश्न उठाउन सिकाउँछ। पुरुषले आफ्नो अपराधको भारी स्त्रीको थाप्लोमा बिसाउने पुरातन परम्पराको अन्त्य हुनुपर्छ भन्ने सन्देश नै यस लघुकथाको मुटु हो। यो लघुकथा मिथकको प्रयोगमार्फत समकालीन लैङ्गिक न्यायको वकालत गर्ने एक उत्कृष्ट सिर्जना हो।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा: दृष्टिसुधार
✒ नन्दलाल आचार्य

आफ्ना रक्तिम केश सुम्सुम्याउँदै द्रौपदीले गम्भीर मुद्रामा सोधिन्, “अब पनि मेरो केशलाई नै दोष दिन्छौ त धर्मराज ?”

कुरुक्षेत्रको रगतभिज्दो खरानीमाथि उभिएकी द्रौपदीका आँखामा विजयको आभा होइन, यस्तो बिझाउने प्रश्नले पाण्डवहरूको विजयोत्सव स्तब्ध भयो। कृष्णले हातको शङ्ख भुइँमा बिसाए; त्यो क्षण उत्सवको नभई आत्ममन्थनको थियो। युधिष्ठिरले धर्मको दुहाई दिँदै काँपेको स्वरमा भने, “पाञ्चाली, हामीले त केवल न्यायको युद्ध लड्यौँ।”

द्रौपदीको ओठमा एउटा कडा व्यङ्ग्य नाच्यो। “न्याय शास्त्रमा लेखिने शब्द मात्र हो कि आचरणमा देखिने व्यवहार, महाराज ?” उनले सोधिन्। भीमको गदा र अर्जुनको गाण्डीव द्रौपदीका शब्दको अगाडि निहुरिए। कृष्णले सौम्य भावमा सोधे, “याज्ञसेनी, प्रतिशोधको अग्नि त निभिसक्यो, अब के बाँकी छ ?”

“दृष्टि, वासुदेव!” द्रौपदीले गर्जिएर भनिन्, “अपराधको बीउ शृङ्गारमा होइन, हेर्ने नजरमा हुन्छ। जबसम्म पुरुषले नारीको अस्मितालाई आफ्नो अहङ्कारको बिस्कुन बनाउँछ, तबसम्म संसारका सबै न्याय अधुरा छन्। मेरो खुला केश त एउटा बहाना मात्र थियो, खासमा त तिमीहरूको दृष्टि नै अपवित्र थियो।”

आकाशमा गिद्धहरू मडारिरहेका थिए, मानौँ तिनीहरू पराजित पुरुषार्थको मलामी आएका हुन् ।

❀❀❀