लघुकथामा एक प्रयोग अङ्क: ३४ | हाम्रो कथाघर

❛लघुकथा टिप्पणी❜
☞ भाषाशैलीका दृष्टिले ‘समानता’ लघुकथाको विश्लेषण
✒ नन्दलाल आचार्य

जीवन सोनीद्वारा रचित लघुकथा ‘समानता’ नेपाली समाजमा व्याप्त पाखण्डी चरित्र र पितृसत्तात्मक सोचमाथिको एक सशक्त प्रहार हो । यस कथाले बाहिर आदर्श छाँट्ने र घरभित्र अमानवीय व्यवहार गर्ने ‘दोहोरो चरित्र’ लाई उदाङ्गो पारेको छ ।

१. विडम्बना र विरोधाभासपूर्ण संरचना :

प्रस्तुत लघुकथाको मुख्य शक्ति यसको विरोधाभासपूर्ण संरचनामा छ । कथाको सुरुवात ‘समानता’ को उच्चादर्शयुक्त भाषणबाट हुन्छ, तर अन्त्य भने ‘काँपेको स्वर’ र ‘कर्कश आवाज’ बाट हुन्छ । लेखकले मञ्च र घर बीचको खाडललाई भाषाको माध्यमबाट प्रस्ट्याएका छन् । मञ्चमा प्रयोग गरिने ‘जिम्मेवारी’ र ‘व्यावहारिक सफलता’ जस्ता शब्दहरू घर पुग्दासम्म ‘आदेश’ र ‘डर’ मा रूपान्तरित हुनु नै कथाको विडम्बना हो ।

२. चरित्र चित्रण र शब्द चयन :

कथाकारले पात्रको चरित्र चित्रण गर्न उसको बोली र परिवेशको प्रयोग गरेका छन् । बाहिर उसले ‘स्वीटहार्ट’ र ‘डार्लिङ’ जस्ता आधुनिक र प्रेमिल शब्दहरूको प्रयोग गर्छ, जसले उसको बाह्य रङ्गीन र आधुनिक जीवनलाई सङ्केत गर्छ । तर, घरभित्र छिर्नेबित्तिकै उसको भाषा ‘कर्कश’ हुन्छ । श्रीमतीका लागि ‘त्रसित स्त्री-स्वरूप’ र ‘निहुरिएर लुगलुग काँप्दै’ जस्ता पदावलीले घरको दमनकारी वातावरणलाई जीवन्त बनाएका छन् ।

३. साङ्केतिक र संवेगात्मक भाषा :

कथामा प्रयोग गरिएको ‘ड्रिङ्क्स’ र ‘बिदाको अघिल्लो दिन’ ले एउटा विशेष विलासी तर अराजक जीवनशैलीको सङ्केत गर्छ । “पहिले म फ्रेस भएर ड्रिङ्क्स लिन्छु” भन्ने वाक्यले उसको अहङ्कार र घरप्रतिको अनुत्तरदायी भावलाई झल्काउँछ । लेखकले श्रीमतीलाई नाम वा सम्बन्धले भन्दा पनि ‘त्रसित स्त्री-स्वरूप’ भनेर सम्बोधन गर्नुले उनी घरभित्र एउटा अस्तित्वविहीन प्राणीका रूपमा मात्र बाँचेकी छन् भन्ने बुझिन्छ ।

४. परिवेश र शैलीगत शिल्प :

लघुकथामा संक्षिप्तता र तीव्रता आवश्यक हुन्छ । सोनीले छोटो संवादका माध्यमबाटै ठुलो सामाजिक समस्यालाई खिचेका छन् । कथाको गति कारको गतिसँगै अघि बढ्छ र घरको दैलो खुलेसँगै एक प्रकारको ‘सस्पेन्स’ र ‘डर’ मा परिणत हुन्छ । यसमा प्रयोग गरिएको भाषा सरल भए पनि यसले बोकेको अर्थ गम्भीर र व्यङ्ग्यात्मक छ ।

५. निष्कर्ष :

‘समानता’ लघुकथाले नाम र कामबीचको द्वन्द्वलाई भाषाको कसीमा उनेको छ । यो केवल एउटा व्यक्तिको कथा नभएर समाजको त्यो तप्काको प्रतिनिधित्व हो, जसले समानतालाई केवल ‘भाषणको विषय’ बनाउँछ तर ‘आचरणको विषय’ बनाउँदैन ।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा: नयाँ बिहानी
✒ नन्दलाल आचार्य

बिहान घामका झुल्काहरू कोठाभित्र पसे, तर कोठाको वातावरण भने अझै भारी थियो । रातभरिको मद्यपान र अहङ्कारको धङधङीमा ऊ ओछ्यानमै पल्टिरहेको थियो ।

एकाएक उसको मोबाइल बज्यो । उही हिजोको ‘स्वीटहार्ट’ को फोन थियो । उसले पुलकित हुँदै फोन उठायो, “हेलो डार्लिङ, म तयार हुँदै छु … “

तर उताबाट आवाज आयो, “माफ गर है ‘हिरो’, म आज आउन पाउँदिनँ । मेरो श्रीमानले आज मलाई एउटा ठुलो सेमिनारमा लैजाँदै हुनुहुन्छ, जहाँ उहाँले महिला सशक्तीकरणबारे विशेष कार्यपत्र प्रस्तुत गर्दै हुनुहुन्छ । उहाँ भन्नुहुन्छ — घरबाटै समानता सुरु नभई समाज परिवर्तन हुँदैन । आज मलाई उहाँको साथ दिनु छ ।”

फोन काटियो ।

उसको हातबाट मोबाइल ओछ्यानमा खस्यो । उसको मस्तिष्कमा हिजो मञ्चमा आफूले दिएकै भाषण गुन्जियो — “महिला र पुरुष दुवै बराबर हुन् … अनि मात्र पारिवारिक सफलता प्राप्त हुन्छ ।”

ऊ जुरुक्क उठ्यो । भान्सामा भाँडाहरू बजेको आवाज आयो । ऊ भान्साको ढोकासम्म पुग्यो । हिजोको ‘त्रसित स्त्री-स्वरूप’ आज पनि हतार-हतार चिया बनाउँदै थिइन्, तर आज उनको हात अलि bढी नै काँपिरहेको थियो ।

उसले सुस्तरी भन्यो, “मलाई माफ गरिदेऊ । चिया म बनाउँछु, तिमी तयार होऊ । आज हामी बाहिर कतै जाऔँ, तिम्रो खुसीका लागि ।”

श्रीमतीका हात रोकिए । उनले अनौठो मानेर पुलुक्क उसको अनुहारमा हेरिन् । उनको आँखामा अझै डर थियो, तर ओठमा एउटा मधुरो आश्चर्यको किरण देखिन थालेको थियो । ढिलै भए पनि, उसको ‘मञ्चको समानता’ आज पहिलो पटक ‘घरको दैलो’ भित्र पस्ने प्रयास गर्दै थियो ।

❀❀❀

❛लघुकथा टिप्पणी❜
☞ भाषाशैलीका दृष्टिले ‘बालकको प्रतिज्ञा’ लघुकथाको विश्लेषण
✒ नन्दलाल आचार्य

प्रमोद नेपालद्वारा रचित लघुकथा ‘बालकको प्रतिज्ञा’ एक सन्देशमूलक र बालमनोविज्ञानमा आधारित रचना हो । यस कथाले वर्तमान समयको ज्वलन्त समस्या ‘डिजिटल लत’ र त्यसले बालबालिकामा पारेको प्रभावलाई सरल ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।

१. सरल र प्रवाहमयी भाषा :

यस लघुकथाको सबसेभन्दा सबल पक्ष यसको सरलता हो । लेखकले तत्सम वा जटिल शब्दहरूको प्रयोग नगरी दैनिक जनजीवनमा प्रयोग हुने ठेट र सरल नेपाली शब्दहरूको चयन गरेका छन् । “अबोध”, “बेलीविस्तार”, “लाडिएर” जस्ता शब्दहरूले कथाको भावलाई प्रस्ट पारेका छन् । वाक्य गठन छोटो र छरितो हुनाले पाठकलाई सुरुदेखि अन्त्यसम्म बाँधिराख्न सफल छ ।

२. संवादात्मक शैली :

कथा पूर्णतः आमा र छोराको संवादमा आधारित छ । यसमा ‘भन्यो’, ‘भनिन्’, ‘सोध्दै थिइन्’ जस्ता क्रियापदको प्रयोगले संवादलाई जीवन्त बनाएको छ । संवादहरू नाटकीय नभई स्वाभाविक लाग्छन्, जसले गर्दा पाठकले आफ्नै घरको दृश्य हेरिरहेको अनुभूति गर्दछ ।

३. बालमनोविज्ञानको चित्रण :

लेखकले चार वर्षको बालक विवेकको ‘तोते बोली’ र उसको सोच्ने तरिकालाई भाषाको माध्यमबाट सुन्दर ढङ्गले उतारेका छन् । बालकले सपनामा भगवान् देखेको र भगवान्ले आमाकै कुरा दोहोर्‍याएको प्रसङ्गले बालबालिकाको मानसपटलमा संस्कार र डरले कसरी काम गर्छ भन्ने कुरालाई मनोवैज्ञानिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । “मेरो पुन्टो” जस्ता वात्सल्यपूर्ण शब्दले आमाको ममता र बालकप्रतिको स्नेह झल्काउँछ ।

४. विम्वात्मकता र प्रतीकात्मकता :

कथामा ‘गणेश भगवान्’ लाई एक नैतिक पहरेदारको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । यो बालकको अवचेतन मनको प्रतिविम्ब हो । आमाले दिएको उपदेशलाई जब बालकले सपनासँग जोड्छ, तब उसमा ‘अपराधबोध’ देखिन्छ । मोबाइललाई यहाँ ‘बिगार’ (खराबी) को प्रतीकको रूपमा उभ्याइएको छ, जसले वर्तमान पुस्ताको स्वास्थ्य र समय नष्ट गरिरहेको छ ।

५. संरचना र समापन :

लघुकथाको संरचना चुस्त छ । आदि, मध्य र अन्त्यको सन्तुलन मिलेको छ । कथाको अन्त्यमा बालकले गर्ने प्रतिज्ञाले कथालाई उद्देश्यपूर्ण बनाएको छ । यद्यपि, लघुकथामा हुनुपर्ने अन्तिम ‘झटका’ वा ‘व्यङ्ग्य’ यसमा अलि नरम छ; यो उपदेशात्मक बढी र कलात्मक कम महसुस हुन सक्छ । तर बालसाहित्यको दृष्टिकोणले यो शैली अत्यन्तै प्रभावकारी छ ।

६. निष्कर्ष :

समग्रमा, ‘बालकको प्रतिज्ञा’ सरल भाषा, प्रभावकारी संवाद र स्पष्ट सन्देश भएको उत्कृष्ट लघुकथा हो । लेखकले प्रविधिको दुरुपयोग विरुद्ध सानो बालकको माध्यमबाट ठुलो सन्देश प्रवाह गरेका छन् ।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा: विवेकको संसार
✒ नन्दलाल आचार्य

विवेकको प्रतिज्ञापछि घरको वातावरण अलि फेरिएको थियो । तर कथा त्यतिमा मात्र सीमित रहेन ।

त्यसको केही दिनपछिको कुरा हो । साँझको समय थियो । विवेक कौसीमा चराहरू हेर्दै रमाइरहेको थियो । अचानक उसले भान्सा कोठामा आमालाई अलि व्यस्त देख्यो । उनी एक हातले तरकारी चलाउँदै थिइन् र अर्को हातले कानमा मोबाइल च्यापेर कसैसँग लामो गफमा झुन्डिएकी थिइन् ।

विवेक विस्तारै भान्सामा पस्यो र आमाको पछ्यौरी तान्यो ।
“आमा, मलाई भोक लाग्यो,” उसले मधुरो स्वरमा भन्यो ।

“पख् न बाबु, म यहाँ सानीआमासँग जरुरी कुरा गर्दै छु,” आमाले छोरालाई वास्ता नगरी मोबाइलमै हाँसी-हाँसी कुरा गरिरहिन् ।

विवेक एकछिन टोलाएर आमालाई हेरिरह्यो । आमाको ध्यान तरकारी डढेकोतिर पनि थिएन, न त विवेकको अनुहारतिर नै । विवेकलाई अस्ति आफूले गरेको प्रतिज्ञा र सपनामा गणेश भगवान्ले भनेको कुरा याद आयो ।

ऊ सरासर पूजा कोठामा गयो र गणेशको मूर्ति अगाडि उभिएर हात जोड्दै भन्यो, “हे गणेश भगवान् ! मैले त mobile हेर्न छोडिदिएँ, तर मेरी आमालाई चाहिँ कसले भनिदिने ? आमाले मोबाइल हेरेर तरकारी डढाउनुभयो, मेरो भोक पनि बिर्सनुभयो । के आज राति हजुर आमाको सपनामा जान सक्नुहुन्न ?”

त्यतिबेलै मनकुमारी मोबाइल राखेर भान्साबाट निस्किएकी थिइन् । छोराको यो अबोध तर गम्भीर प्रश्न सुनेर उनी ठिङ्ग उभिइन् । उनलाई लाग्यो — उपदेश दिनु त सजिलो रहेछ, तर आफैँले त्यसलाई पालन गर्नु कति कठिन !

उनले दौडिएर विवेकलाई अँगालो हालिन् र भनिन्, “माफ गर है बाबु ! अब गणेश भगवान् मेरो सपनामा आउनु पर्दैन । मेरो गणेश त तिमी नै हौ, जसले आज मलाई मेरो गल्ती देखाइदियौ ।”

❀❀❀

❛लघुकथा टिप्पणी❜
☞ भाषाशैलीका दृष्टिले ‘कुरुक्षेत्र’ लघुकथाको विश्लेषण
✒ नन्दलाल आचार्य

प्रस्तुत लघुकथा ‘कुरुक्षेत्र’ अन्जु शर्माद्वारा सिर्जित एक प्रतीकात्मक र व्यङ्ग्यात्मक रचना हो । यसले पौराणिक सन्दर्भलाई आधुनिक राजनीतिक विकृतिसँग जोडेर समसामयिक अवस्थाको चित्रण गरेको छ ।

१. पौराणिक मिथकको नवीन प्रयोग :

यस लघुकथाको सबसेभन्दा सबल पक्ष भनेको मिथकीय पात्र र सन्दर्भको आधुनिक अनुकूलन हो । महाभारतका कुन्ती, धृतराष्ट्र, भीम, द्रौपदी र कर्ण जस्ता पात्रहरूलाई आजको ‘पार्टी राजनीति’ भित्र प्रवेश गराइएको छ । ‘कुरुक्षेत्र’ लाई पार्टी कार्यालयको रूपमा चित्रण गर्नुले राजनीति अहिले सेवाको थलो नभई युद्धमैदान बनेको सङ्केत गर्छ ।

२. संवादात्मक र नाटकीय शैली :

कथा पूर्णतः संवादमा आधारित छ । कुन्ती र कार्यकर्ताको संवादबाट सुरु भई द्रौपदीको आक्रोश र कर्णको व्यङ्ग्यसम्म पुग्दा कथामा नाटकीयता झल्किन्छ । “माता कुन्ती ! पार्टी कार्यालय कुरुक्षेत्र बन्दै छ” भन्ने वाक्यले पाठकलाई सुरुमै कौतूहलता जगाउँछ । संवादहरू छोटा, छरिता र प्रभावकारी छन् ।

३. विम्वात्मक र प्रतीकात्मक भाषा :

कथामा प्रयोग गरिएका शब्दहरूले गहिरो अर्थ बोकेका छन् :

• क) झाक्रो फिजाउनु : यो द्रौपदीको प्रतिशोधको प्रतीक हो, जसलाई आधुनिक राजनीतिमा ‘उकास्ने’ वा ‘विग्रह ल्याउने’ प्रवृत्तिको रूपमा प्रयोग गरिएको छ ।
• ख) रूख उखेल्नु : भीमले रूख उखेल्नुलाई शक्तिको उन्माद र ध्वंसात्मक राजनीतिको प्रतीक मान्न सकिन्छ ।
• ग) धृतराष्ट्रको दम्भ : नेतृत्व तहमा रहेको अदूरदर्शिता र मोहलाई यसले प्रस्ट्याएको छ ।

४. व्यङ्ग्य र युगीन चेतना :

लेखिकाले भाषाको माध्यमबाट अन्तरघाती राजनीति र गुटबन्दीमाथि कडा प्रहार गरेकी छिन् । “आफ्नाहरू एकआपसमा भिडेपछि पक्कै नतिजा अर्कोले उछिट्याउँछ” भन्ने वाक्यले वर्तमान नेपालको राजनीतिक अस्थिरता र फुटको यथार्थलाई बोकेको छ । कर्णको संवादमार्फत लेखिकाले ‘ध्वंस’ भन्दा ‘सिर्जना’ (रोपण/सिँचित गर्नु) ठूलो हो भन्ने सन्देश दिएकी छिन्, जुन कथाको दार्शनिक पक्ष पनि हो ।

५. शब्द चयन र प्रस्तुति :

कथामा तत्सम शब्द (माता, कुरुक्षेत्र, उद्घोष, सिँचित) र तद्भव/आगन्तुक शब्द (पार्टी, कार्यालय, चुनाव) को सन्तुलित प्रयोग छ । यसले कथालाई गम्भीर र समसामयिक दुवै बनाएको छ । “अघोषित समर्थन” र “अपमानको बदला” जस्ता शब्दावलीले राजनीतिक दाउपेचलाई सूक्ष्म रूपमा चित्रण गरेका छन् ।

६. निष्कर्ष :

संक्षिप्त कलेवरमा बृहत् अर्थ बोक्न सक्नु यो लघुकथाको विशेषता हो । भाषामा सरलता छ तर भावमा गहनता । पौराणिक कलेवरमा आधुनिक राजनीतिलाई नङ्ग्याउनु र पात्रहरूको चरित्रमार्फत वर्तमान समाजको ऐना देखाउनुले यसलाई एक उत्कृष्ट लघुकथा बनाएको छ ।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा: कुरुक्षेत्रको बिहानी
✒ नन्दलाल आचार्य

भीमले काँधमा बोकेको रूख जमिनमा पछारे । कुरुक्षेत्रको माटो धुलोले ढाकियो ।

धृतराष्ट्रले आफ्नो कार्यकक्षको झ्यालबाट अन्धोपनको अभिनय गर्दै सोधे, “सञ्जय ! बाहिर केको आवाज आयो ? कसले विजयको शङ्ख फुक्यो ?”

सञ्जयले उदास स्वरमा जवाफ दिए, “महाराज, कसैले जितेको छैन । आफ्नै कार्यकर्ताका खुट्टा तानातानमा भीमले एउटा आशारूपी बिरुवा उखेलेर फालिदिए । द्रौपदीको आक्रोशले पार्टीको विधान जलिरहेछ ।”

पार्टी कार्यालयको मूल ढोकामा कृष्ण सुस्तरी हाँसे । उनीसँग कुनै सुदर्शन चक्र थिएन, मात्र एउटा ‘घोषणापत्र’ थियो । उनले भीमलाई हेर्दै भने, “भीम, यो रूख उखेल्ने समय होइन, यसलाई रोपेर छहारी बनाउने समय हो । यदि तिमीहरू यसरी नै लडिरह्यौ भने, यो कुरुक्षेत्रमा न पाण्डव बच्नेछन्, न कौरव । केवल रिक्त कुर्सीहरू मात्र बाँकी रहनेछन् ।”

कर्णले फेरि अट्टहास गरे, “कृष्ण ! यहाँ उपदेश सुन्ने कोही छैन । यहाँ त सबैलाई ‘टिकट’ र ‘पद’ को मोह छ ।”

त्यही समयमा कुन्तीले आफ्नो हात उठाएर रोकिन् र भनिन्, “रोकिओ ! यदि यो लडाइँ पदकै लागि हो भने, म आजै यो पार्टी त्याग गर्छु । मलाई कुरुक्षेत्र होइन, शान्ति चाहिएको छ ।”

कुन्तीको यो कुरा सुनेर भीम अकमक्क परे । द्रौपदीले फिजाएको झाक्रो विस्तारै समेटिन् । कुरुक्षेत्रको त्यो पार्टी कार्यालयमा पहिलो पटक सन्नाटा छायो — सायद एउटा नयाँ सहमतिको प्रतीक्षामा ।

❀❀❀