लघुकथामा एक प्रयोग अङ्क: ३६ | हाम्रो कथाघर

❛लघुकथा विमर्श❜
☞ बिम्ब र प्रतीक प्रयोगका दृष्टिले ‘महत्त्वपूर्ण’ लघुकथाको आलोचनात्मक विमर्श
✒ नन्दलाल आचार्य

नारायण तिवारीको लघुकथा ‘महत्त्वपूर्ण’ सानो क्यानभासमा कोरिएको गहिरो पारिवारिक र सामाजिक मनोविज्ञानको चित्र हो । यस कथाले नेपाली समाजमा गहिरो गरी जरा गाडेको “देखिने योगदान” र “नदेखिने श्रम” बीचको द्वन्द्वलाई सूक्ष्म तर तीक्ष्ण संवादमार्फत उद्घाटित गर्छ । कथाको शक्ति घटनामा होइन, प्रश्नको क्रमिक प्रहार र अन्तिम मौनको विस्फोटमा निहित छ ।

१. शीर्षकको प्रतीकात्मक अर्थ –

‘महत्त्वपूर्ण’ शब्द स्वयंमा एक गहिरो प्रतीक हो । यहाँ महत्त्वपूर्ण को हो भन्ने प्रश्न कथाको आरम्भदेखि अन्त्यसम्म खुला रहन्छ । कथावाचक सुरुमा आफूलाई महत्त्वपूर्ण ठान्छ – जागिरे छोरो, पैसा पठाउने छोरो, दसैँ खर्च दिने छोरो । तर प्रश्न–उत्तरको शृङ्खलाले त्यो महत्त्व क्रमशः खस्दै जान्छ र अन्ततः गाउँमै बसेको, श्रममा डुबेको, गुमनाम भाइ सुदीप ‘महत्त्वपूर्ण’ सावित हुन्छ । यसरी शीर्षक सामाजिक मूल्याङ्कनको भ्रान्तिको प्रतीक बन्छ ।

२. ‘जागिर’ बनाम ‘खेती’ : वर्गीय बिम्ब –

कथामा ‘म जागिरमा थिएँ’ भन्ने वाक्य साधारण सूचना होइन । यो सहरी/सेवामूलक वर्गको प्रतिनिधि बिम्ब हो । यसको विपरीत ‘खेती’, ‘दूध दुहुने’, ‘भैंसी चराउने’, ‘धान कुटाउने’ जस्ता क्रियाहरू ग्रामीण श्रमको जीवन्त प्रतीक हुन् । लेखकले यी कामहरूलाई सूचीको रूपमा राखेर श्रमको भार पाठकको मनमा थुपारिदिन्छन् । प्रत्येक प्रश्न एउटा इँटा हो, जसले अन्त्यमा बाबुको घाँटी थिच्छ – भावनात्मक रूपमा ।

३. प्रश्न–उत्तर संरचना : न्यायालयको प्रतीक –

लघुकथा लगभग एउटा मौन अदालत जस्तो छ । कथावाचक वकिलजस्तै प्रश्न गर्छ, बा साक्षीझैँ उत्तर दिन बाध्य हुन्छन् ।
– “तेरो भाइले !”
यो वाक्य पटकपटक दोहोरिनु घण्टीको आवाजजस्तो हो – प्रत्येक घण्टीले सुदीपको महत्त्व घोषणा गर्छ । यहाँ प्रश्नहरू हथौडा हुन्, उत्तरहरू कसुर स्वीकारोक्ति ।

४. बाको अवरुद्ध गला : मौनको शक्तिशाली बिम्ब –

कथाको सबैभन्दा शक्तिशाली बिम्ब हो – अवरुद्ध गला । यो केवल भावुक बुवाको दृश्य होइन । यो पश्चात्ताप, आत्मबोध र सामाजिक अन्धोपनको घाँटीमा अड्किएको सत्य हो । जब बाबु बोल्न सक्नुहुन्न, त्यही मौनले सबैभन्दा ठूलो कुरा भन्छ । नेपाली समाजमा धेरैजसो सत्य मौनमै स्वीकारिन्छ, यही सांस्कृतिक यथार्थको प्रतीक हो यो ।

५. अस्पताल पुर्‍याउने प्रश्न : मानवीयताको अन्तिम परीक्षा –

“बिरामी हुँदा कसले अस्पताल पुर्‍यायो ?” यो प्रश्नले कथा आर्थिक योगदानबाट मानवीय उपस्थितिको मूल्यतर्फ मोडिन्छ । पैसा पठाउने छोरो र काँध थाप्ने छोरोबीचको भिन्नता यहीँ प्रस्टिन्छ । अस्पताल यहाँ जीवन–मृत्युको चौखटको प्रतीक हो । त्यो चौखटमा सुदीप उभिएको छ, कथावाचक छैन ।

६. कथावाचकको ‘सन्तुष्टि’ : नैतिक विडम्बना –

कथाको अन्त्यमा कथावाचक सन्तुष्ट छ । यो सन्तुष्टि सामान्य खुसी होइन ; यो आत्म–पराजय स्वीकारेको सन्तोष हो । उहाँले जितेको बहसले उहाँकै नैतिक हार देखाउँछ । यो विडम्बना अत्यन्त कलात्मक छ — किनकि पाठक हाँस्दैन, गम्भीर हुन्छ ।

७. सुदीप : अनुपस्थित उपस्थितिको प्रतीक –

सुदीप कथामा कहीँ देखिँदैन, बोल्दैन । तर ऊ सबैभन्दा उपस्थित पात्र हो । ऊ नेपाली घरको मेरुदण्डको प्रतीक हो, जो बोल्दैन, गुनासो गर्दैन, तर सबै बोक्छ । यस अर्थमा सुदीप केवल व्यक्ति होइन, श्रमजीवी वर्गको सामूहिक अनुहार हो ।

८. दसैँ खर्च : संस्कार र भ्रम –

दसैँ खर्च दिने दृश्य नेपाली पारिवारिक संस्कारको बिम्ब हो । तर यही संस्कारले योगदानको भ्रम पनि जन्माउँछ – पैसा दिएपछि कर्तव्य सकियो भन्ने भ्रम । कथाले यो भ्रम चिर्छ र भन्छ – घर पैसा होइन, उपस्थितिले टिक्छ ।

९. भाषिक सादगी र लालित्य –

कथाको भाषा सरल छ, तर यही सादगी यसको सौन्दर्य हो । संवादमा कुनै अलङ्कार छैन, तर भावनात्मक लय छ । “तेरो भाइले !” को पुनरावृत्ति नै यसको काव्यात्मकता हो ।

१०. समग्र मूल्याङ्कन –

‘महत्त्वपूर्ण’ लघुकथा हो, तर यसको अर्थ–क्षेत्र विशाल छ । यो कथा बाबुछोराको मात्र होइन – यो समाजले कसलाई देख्छ र कसलाई बेवास्ता गर्छ भन्ने प्रश्न हो । यो कथा पैसाको होइन, समर्पणको हो । यो कथा बोलाइको होइन, मौनको हो । अन्ततः, यो लघुकथा पाठकको घाँटीमा पनि केही अड्काइदिन्छ ।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा : अदृश्य सुवास
✒ नन्दलाल आचार्य

“त्यसो भए अब भाइलाई नै सबै जिम्मा दिएर म ढुक्क होऊँ त बा ?” मेरो आकस्मिक प्रश्नमा बाको मौनता झनै गहिरियो । आँगनको छेउमा बसेको सुदीपले हाम्रा कुरा सुनिरहेको थियो वा थिएन, थाहा भएन । ऊ त केवल गाईको कुँडो पकाउँदै ओभानो दाउरा आगोमा झोस्दै थियो ।

बाले विस्तारै मेरो हात समात्नुभयो र भन्नुभयो, “होइन बाबु, कुरो त्यति मात्रै कहाँ हो र ! तैंले सहरबाट पठाएको त्यो पैसा र सुदीपले बारीमा बगाएको पसिना, एउटै तराजुका दुई पल्ला हुन् ।”

मैले अचम्म मान्दै सोधेँ, “तर बा, उसको उपस्थितिको मूल्य त पैसाभन्दा कयौँ गुणा बढी छ नि, होइन र ?”

बाले शून्यमा हेर्दै लामो सुस्केरा हाल्नुभयो । उहाँको अनुहारमा एउटा रहस्यमयी मुस्कान छायो, जुन मैले पहिले कहिल्यै देखेको थिइनँ । मेरो मनमा जिज्ञासाको तीव्र ज्वारभाटा उठ्यो – के बाले अझै केही लुकाउँदै हुनुहुन्छ ?

“बाबु, सुदीपले त घरको शरीर धानेको छ,” बाले काँपेको स्वरमा थप्नुभयो, “तर यो घरको प्राण त अर्कैले जोगाएको छ ।”

“कसले बा ?” मेरो स्वरमा व्याकुलता थियो ।

बाले कोठाको कुनाको अँध्यारो दराजतिर सङ्केत गर्नुभयो र भन्नुभयो, “त्यो तमसुक हेर्, जसका लागि सुदीपले वर्षौँदेखि आफ्नो सपनाको तिलाञ्जली दिइरहेछ ।”

❀❀❀

❛लघुकथा विमर्श❜
☞ बिम्ब र प्रतीक प्रयोगका दृष्टिले ‘विश्वास’ लघुकथाको आलोचनात्मक विमर्श
✒ नन्दलाल आचार्य

लघुकथा ‘विश्वास’ आकारमा सानो भए पनि आशयमा गह्रौँ छ । यसको मूल शक्ति कथ्यको सादगीमा होइन, त्यस सादगीभित्र लुकेको वैचारिक विस्फोटमा निहित छ । कथा कुनै ठूलो राजनीतिक घटनाको प्रत्यक्ष बयान होइन ; यो त एउटा घरको बिहान, एउटा आमाको काख, एउटा बालमनको निष्कपट प्रश्न र त्यस प्रश्नले च्यातिदिएको समाजको नैतिक आवरण हो । यहीँबाट कथा कलात्मक हुन्छ, प्रतीकात्मक हुन्छ, र अन्ततः तीक्ष्ण आलोचनामा रूपान्तरण हुन्छ ।

१. ‘बिहान’को बिम्ब : आशा र आरम्भ –

कथाको परिवेश बिहान हो । बिहान साहित्यमा सधैं नयाँ आरम्भ, आशा, उज्यालो र सम्भावनाको प्रतीक मानिन्छ । यहाँ बिहान केवल समयसूचक होइन ; यो एउटा नैतिक अवस्थाको सूचक हो । बच्चा स्कुल जान लागेको छ, अर्थात् ऊ सिकाइको यात्रामा छ । ऊ जीवनका मूल्यहरू बुझ्न खोज्दैछ । बिहानको शान्त वातावरणले बालमनको निर्मलतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ । तर त्यही शान्तता मोबाइलको घण्टीले बिथोलिन्छ । यो बिथोलाइ केवल ध्वनिगत होइन ; यो मूल्यगत बिथोलाइ हो ।

२. स्कुलको झोला : भविष्यको भार –

बालकले स्कुलको झोला ढोकामा अड्याएको दृश्य अत्यन्त सूक्ष्म तर गहिरो बिम्ब हो । झोला यहाँ भविष्यको जिम्मेवारी हो – ज्ञान, संस्कार, नैतिकता बोकेको भार । त्यो झोला ढोकामा अड्किनु भनेको बालक अझै मूल्य- निर्णयको चौखटमै उभिएको अवस्था हो । ऊ भित्र पस्न चाहन्छ, तर कुन बाटो सही हो भन्ने द्वन्द्व उसले भर्खरै अनुभव गर्न थालेको छ ।

३. आमाको संवाद : आदर्शको पाठ –

“राम्रो काम गरेर अरूको विश्वास जित्न सकियो भने … ” यो वाक्य कथाको नैतिक आधार हो । आमाको चरित्र यहाँ सामाजिक नैतिकताको प्रतीक हो । उनले विश्वासलाई कुनै भावनात्मक कुरा होइन, आचरणको परिणामको रूपमा परिभाषित गरेकी छन् । यसले कथालाई नैतिक उचाइ दिन्छ ।

४. उज्यालो अनुहार : विश्वासको सम्भावना –

बालकको उज्यालो अनुहार एउटा सशक्त बिम्ब हो । यो उज्यालोपन आशाको प्रकाश हो — त्यो समाज अझै पूर्ण रूपमा अँध्यारो भइसकेको छैन भन्ने संकेत । बालकले आमाको कुरा पत्याउँछ । ऊ विश्वास गर्न चाहन्छ कि संसार राम्रो कामबाट चल्छ ।

५. मोबाइलको घण्टी : यथार्थको हस्तक्षेप –

मोबाइलको घण्टी कथाको टर्निङ पोइन्ट हो । यो आधुनिकताको साधन मात्र होइन ; यो राजनीतिक यथार्थको प्रवेशद्वार हो । बिहानको शान्तता भंग हुनु भनेको बाल्य–नैतिकताको संसारमा यथार्थको कठोरता प्रवेश गर्नु हो । घण्टी बज्नु = चेतना बज्नु ।

६. ‘आज घर आउन नसक्ने’ : अनुपस्थित पिता –

बुबा कथामा शारीरिक रूपमा अनुपस्थित छन् तर वैचारिक रूपमा अत्यन्त उपस्थित छन् । उनी राजनीतिक चरित्रको प्रतीक हुन् । घर नआउनु केवल व्यस्तताको सूचना होइन ; यो परिवारबाट मूल्य सर्ने क्षण हो । राजनीति यहाँ परिवारभन्दा ठूलो देखिन्छ — र यहीँबाट कथाले प्रश्न उठाउँछ ।

७. मुस्कान : ढाकछोपको प्रतीक –

आमाले “बाबाको हो” भन्दै मुस्कानसहित उत्तर दिनु अत्यन्त सूक्ष्म प्रतीक हो । यो मुस्कान खुशीको होइन ; यो सामाजिक ढोंग र सहनशीलताको मुस्कान हो । उनी साँचो र आदर्शबीच च्यापिएकी छन् । एकातिर छोरालाई राम्रो कामको पाठ, अर्कातिर श्रीमान्को राजनीतिक व्यवहार । मुस्कान यही द्वन्द्वको आवरण हो ।

८. घरदैलो अभियान : भाषिक व्यङ्ग्य –

“घर–दैलो अभियान” शब्द आफैंमा व्यङ्ग्यात्मक छ । घर–दैलो भनेको जनतासँग नजिकिने प्रक्रिया हो । तर कथाले यसलाई भोलि जित्ने प्रयोजनसँग जोडेर प्रश्न गर्छ – आज के भइरहेको छ ? यो शब्दले राजनीतिक भाषाको खोक्रोपनलाई उजागर गर्छ ।

९. मौनता : चेतनाको सङ्केत –

बालकको मौनता अत्यन्त अर्थपूर्ण छ । मौनता यहाँ अज्ञान होइन ; यो प्रश्न जन्मिने क्षण हो । उसले सुनेको छ – राम्रो कामले विश्वास जितिन्छ । उसले देखेको छ – बाबा चुनावका लागि बाहिर छन् । यी दुईबीच ऊ सेतु खोज्दैछ ।

१०. अन्तिम वाक्य : नैतिक हथौडा –

“भोलि जित्नु छ भने, आज राम्रो गर्नु पर्दैन र ?” यो वाक्य लघुकथाको आत्मा हो । यो बालकको प्रश्न मात्र होइन ; यो समाजप्रति ठोकिएको नैतिक हथौडा हो । यहाँ कुनै आरोप छैन, कुनै भाषण छैन — केवल प्रश्न छ । तर यही प्रश्नले सम्पूर्ण राजनीतिक आडम्बरलाई नाङ्ग्याउँछ ।

११. बालक : भविष्यको न्यायाधीश –

बालक कथामा केवल पात्र होइन ; ऊ भविष्यको विवेक हो । ऊ अहिले सानो छ, तर उसका प्रश्न ठूला छन् । लेखकले बालकलाई प्रयोग गरेर देखाएका छन् — सत्य बुझ्न डिग्री चाहिँदैन, इमान चाहिन्छ ।

१२. ‘विश्वास’ शीर्षकको व्याप्ति –

शीर्षक ‘विश्वास’ बहुआयामिक छ ।
– आमाको विश्वास : नैतिकतामा
– बालकको विश्वास : आमाको शिक्षामा
– समाजको विश्वास : राजनीतिमा (जसलाई कथा प्रश्न गर्छ)
यसरी शीर्षक आफैंमा विमर्शको केन्द्र बन्छ ।

१३. कलात्मक सादगी –

कथाको भाषा अत्यन्त सरल छ । तर यही सरलता यसको शक्ति हो । कुनै अलंकारिक बोझ छैन, कुनै अतिरिक्त विवरण छैन । शब्दहरू कुनै झूट नबोल्ने बालकझैं सिधा छन् । यही सिधापन कलात्मक लालित्य हो ।

१४. वैचारिक साहस –

यो कथा राजनीतिक भाषण होइन, तर राजनीतिक नैतिकताको गहिरो आलोचना हो । लेखकले कुनै दल, कुनै पात्रको नाम लिएका छैनन् । तर सबैले आफूलाई चिन्ने ठाउँ बनाएका छन् । यही अप्रत्यक्षता नै साहित्यिक साहस हो ।

१५. निष्कर्ष –

‘विश्वास’ एउटा सानो कथा हो, तर यसको प्रश्न ठूलो छ । यसले पाठकलाई मनोरञ्जन दिँदैन ; यसले पाठकलाई असजिलो बनाउँछ — र यही साहित्यको सफलता हो । बालकको प्रश्न हामी सबैको प्रश्न हो । यदि भोलि जित्नुछ भने — आज हामी साँच्चै राम्रो गर्दैछौं त ? यही प्रश्नसँग कथा समाप्त हुँदैन ; यही प्रश्नसँग कथा सुरु हुन्छ ।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा : परिणाम
✒ नन्दलाल आचार्य

“त्यो त उहाँले जनतालाई गरिरहनुभएकै छ नि, बाबु,” आमाले थपिन् । छोराको आँखामा शङ्काको एउटा मसिनो त्यान्द्रो सलबलायो । उसले झोलाबाट एउटा खुम्चिएको कागज निकाल्यो र भन्यो, “अनि यो रित्तो खाममा कसैको नाम नलेखिकन किन पैसा भरिएको त, आमा ? हिजो राति बाबाले दराजमा लुकाउँदा मैले देखेको थिएँ ।”

आमाका ओठ एकाएक कामे । कोठामा एउटा भारी मौनता छायो, जसलाई आँगनमा गुडिरहेको चुनाव प्रचारको गाडीले गिज्याइरहेको भान हुन्थ्यो । बाहिर चर्को स्वरमा एउटै नारा गुञ्जिरहेको थियो — ‘निष्ठा र इमानदारिताको कसम !’

छोराले झोला काँधमा भिर्यो र ढोकातर्फ लाग्दै भन्यो, “आमा, विश्वास जितेर प्यारो बन्ने कि किनेर ?”

उसले स्कुल जाँदा बाटोमा भेटिएको एउटा असहाय वृद्धलाई त्यही खाम थमाइदियो, जसमा बाबाले जितेपछि बाँड्ने भनेर ‘भोटको मूल्य’ राखेका थिए ।

❀❀❀

❛लघुकथा विमर्श❜
☞ मिथकीय चेतका दृष्टिले ‘साक्षात्कार’ लघुकथाको आलोचनात्मक विमर्श
✒ नन्दलाल आचार्य

साहित्यमा मिथकको प्रयोग नयाँलाई पुरानोसँग जोड्ने एउटा शक्तिशाली पुल हो । रचना शर्माद्वारा लिखित लघुकथा ‘साक्षात्कार’ ले नेपाली लोकजीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको ‘स्वस्थानी व्रतकथा’ को मिथकलाई समकालीन साहित्यिक परिवेशसँग जोड्ने प्रयत्न गरेको छ । यसको आलोचनात्मक विश्लेषण निम्नानुसार गर्न सकिन्छ :

१. शीर्षकको सार्थकता र मिथकीय सन्दर्भ –

कथाको शीर्षक ‘साक्षात्कार’ आफैँमा अर्थपूर्ण छ । यसले लौकिक र पारलौकिक पात्रहरूबीचको भेटलाई सङ्केत गर्छ । लघुकथामा प्रयोग गरिएको स्वस्थानी, त्रिलोचन गुरु र कपिल ब्राह्मण जस्ता नामहरूले पाठकलाई सिधै पौराणिक पृष्ठभूमितर्फ लैजान्छन् । स्वस्थानी कथामा नवराज ब्राह्मणले भोगेको अभाव र त्रिलोचन (महादेव) को अलौकिक शक्तिलाई यहाँ प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

२. समकालीनता र मिथकको मिश्रण –

यो लघुकथाको मुख्य शक्ति नै यसको ‘मिथकीय रूपान्तरण’ हो । पौराणिक कथामा ब्राह्मणहरू अन्न वा धनका लागि भौँतारिन्थे भने यहाँ ‘कपिल ब्राह्मणहरू’ साहित्यिक तिर्सना मेटाउन ‘आनन्द आश्रम’ (साहित्यिक क्षेत्र) तिर लागेका छन् । लघुकथाले भौतिक भोकभन्दा माथि उठेर बौद्धिक र साहित्यिक भोकको चर्चा गरेको छ ।

३. पात्र र परिवेश चित्रण –

कथामा तीन तहका पात्रहरू छन् :

• क) वृद्धा (स्व. नन्दकला ढकाल) : उनी लघुकथाकी केन्द्र हुन् । उनले स्वस्थानीकी गोमा वा वृद्धा ब्राह्मणीको झल्को दिन्छिन्, जो वास्तवमा एक अलौकिक शक्ति वा मातृशक्तिको प्रतीक हुन् ।
• ख) कपिल ब्राह्मणहरू : यिनीहरू जिज्ञासु र केही हदसम्म संशय बोकेका आधुनिक साधकहरू हुन् ।
• ग) त्रिलोचन गुरु : उनलाई एक उदार, दानी र साहित्यिक भण्डारका रक्षकका रूपमा देखाइएको छ ।

४. चमत्कारी तत्त्व र रहस्य (Magic Realism) –

लघुकथाको अन्त्यमा प्रयोग गरिएको ‘ट्विस्ट’ प्रभावशाली छ । भर्खरै रित्तो भनिएको भण्डारमा साहित्यिक पुस्तकहरू भरिनु र बाटोमा भेटिएकी वृद्धाको तस्बिर भित्तामा देखिनुले ‘जादुमयी यथार्थवाद’ को झल्को दिन्छ । यसले के सन्देश दिन्छ भने, सच्चा साधकका लागि ज्ञानको भण्डार कहिल्यै रित्तो हुँदैन र पितृ वा अग्रजहरूको आशिष् सधैँ छायाँ बनेर साथमै हुन्छ ।

५. आलोचनात्मक टिप्पणी (सबलता र कमजोरी) –

• क) सबल पक्ष : लघुकथाले छोटो कलेवरमा पनि गहिरो प्रभाव छोड्न सफल भएको छ । भैरहवा जस्तो स्थानीय परिवेश र स्वस्थानी जस्तो व्यापक मिथकको समायोजन सुन्दर छ । साहित्यिक पुस्तकलाई ‘कोसेली’ र ‘भण्डार’ सँग तुलना गरेर विद्याकी देवी सरस्वती वा ज्ञानको महत्त्वलाई स्थापित गरिएको छ ।
• ख) सुधार गर्न सकिने पक्ष : कथाको पूर्वाद्ध र उत्तरार्द्धको संयोजनमा केही आकस्मिकता देखिन्छ । वृद्धाले कोसेली माग्दा ‘साहित्यिक कोसेली’ नै हो भन्ने कुरा सुरुमै केही सङ्केत गरिएको भए अन्त्य अझै स्वाभाविक लाग्ने थियो । संवादहरूमा थोरै नाट्यमयता बढी देखिन्छ, जसलाई अझै सरल र स्वभाविक बनाउन सकिन्थ्यो ।

६. निष्कर्ष –

समग्रमा, ‘साक्षात्कार’ ले परम्परागत मिथकलाई आधुनिक समयको साहित्यिक चेतनामा ढालेको छ । यसले मृत पात्रहरूको स्मृति र जीवितहरूको कर्मबीचको सम्बन्धलाई आध्यात्मिक र साहित्यिक कसीमा राखेर हेरेको छ । रचना शर्माले यस लघुकथा मार्फत नेपाली समाजको धार्मिक विश्वास र साहित्यिक अनुरागीको श्रद्धालाई एउटै सूत्रमा उनेकी छिन् ।

❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा : प्रसाद
✒ नन्दलाल आचार्य

भण्डारमा पुस्तकहरू देखेपछि र भित्तामा उही वृद्धाको तस्बिर भेटेपछि कपिल ब्राह्मणहरूका गोडा अघि बढ्न सकेनन् । उनीहरूको मनमा श्रद्धा र उदेकको अनौठो मिश्रण थियो ।

– “गुरुदेव, यी तिनै वृद्धा हुन् जो बाटोमा हामीलाई भोक लागेको भन्दै हुनुहुन्थ्यो,” एक ब्राह्मणले काँपेको स्वरमा भने ।

त्रिलोचन गुरु मुस्कुराउनुभयो । उहाँको अनुहारमा एउटा अलौकिक शान्ति थियो । उहाँले भन्नुभयो, – “बाबूहरू, साहित्यको भण्डार कहिल्यै रित्तो हुँदैन । जहाँ निस्वार्थ साधना हुन्छ, त्यहाँ अदृश्य शक्तिहरू स्वयं भोक मेटाउन आइपुग्छन् । यी नन्दकला ढकाल हुन्, जसले शब्दको बीउ रोपिन्, आज त्यही शब्दको बाली यो भण्डारमा झुलेको छ ।”

गुरुले भण्डारबाट भर्खरै छापिएका ताजा पुस्तकहरूको एउटा बिटो झिक्नुभयो र रेशमी कपडामा बेरेर ब्राह्मणहरूलाई सुम्पिनुभयो ।
– “लौ जानुस्, यो कोसेली उनैलाई दिनुस् । उनलाई अन्नको होइन, आफ्ना सन्तानले सिर्जना गरेको शब्दको भोक थियो ।”

ब्राह्मणहरू हतार–हतार फर्किए । बाटोमा उही पीपलको फेदमा ती वृद्धा अझै पर्खिरहेकी थिइन् । तर यसपटक उनको रूपमा एउटा दिव्य चमक थियो । उनीहरूले डर र भक्तिसाथ त्यो पुस्तकको बिटो वृद्धाको अगाडि राखिदिए ।

वृद्धाले पुस्तक हातमा लिनेबित्तिकै एउद्ध अद्भुत सुगन्ध हावामा फैलियो । उनले मुसुक्क हाँस्दै भनिन्, – “मेरो भोक मेटियो बाबू ! जबसम्म संसारमा शब्दहरू जीवित रहन्छन्, तबसम्म म तृप्त रहनेछु ।”

तिनीहरूले आँखा झिम्काउन नपाउँदै ती वृद्धा त्यहाँबाट लोप भइन् । ब्राह्मणहरूले भुइँमा हेरे, त्यहाँ पुस्तकको बिटो त थियो, तर ती पुस्तकका पानाहरूबाट सुनौलो प्रकाश निस्किरहेको थियो । उनीहरूले बुझे, त्यो कोसेली होइन, स्वयं सरस्वतीको ‘प्रसाद’ थियो ।

❀❀❀