लघुकथामा एक प्रयोग अङ्क: ३६ | नन्दलाल आचार्य | हाम्रो कथाघर

❛समीक्षा❜
☞ सबल र दुर्बल पक्षको कसीमा किरण आचार्यको लघुकथा ‘बोध’
✒ नन्दलाल आचार्य

किरण आचार्यद्वारा रचित लघुकथा ‘बोध’ दार्शनिक गहिराइ र आध्यात्मिक चेतनाको एउटा सघन बिम्ब हो । लघु आयामभित्र विराट् सत्यलाई अटाउने प्रयत्न गरिएको यस लघुकथामा जीव, जगत् र परमात्माको सम्बन्धलाई तार्किक र भावनात्मक कसीमा घोटेर हेरिएको छ । प्रस्तुत छ, यस लघुकथाउपर गरिएको समीक्षा :

क) सबल पक्ष : चेतनाको उज्यालो र शिल्पगत प्रहार

• १. दार्शनिक सघनता र वैचारिक लालित्य :
  यो लघुकथा केवल एउटा घटनाको विवरण मात्र होइन, बरु दृश्य र अदृश्य जगत्बीचको एउटा सेतु हो । आचार्यले ‘ऊर्जा’ को वैज्ञानिक अवधारणालाई ‘ब्रह्म तत्त्व’ को आध्यात्मिक लेपन लगाएर अत्यन्तै सुकोमल ढङ्गले प्रस्तुत गरेकी छन् । जुन ऊर्जा सिकारीमा ‘अहङ्कार’ बनेर गर्जिरहेको छ, त्यही ऊर्जा मृगमा ‘पीडा’ बनेर रोइरहेको छ भन्नु लघुकथाको सबैभन्दा शक्तिशाली र मर्मस्पर्शी पक्ष हो । यो अद्वैत दर्शनको एउटा उत्कृष्ट साहित्यिक रूपान्तरण हो ।
• २. नाटकीय संवाद र द्वन्द्वात्मक प्रक्षालन :
  लघुकथामा जोगी र सिकारी युवाहरूबीचको संवाद “वाद–प्रतिवाद र संवाद” को शैलीमा अघि बढेको छ । युवाहरूको भौतिकवादी तर्क र जोगीको आध्यात्मिक अनुभवबीचको टक्करले पाठकलाई बौद्धिक तृप्ति प्रदान गर्दछ । दृश्य वस्तुमा मात्र विश्वास गर्ने युवाहरूलाई हावा, बिजुली र श्वासको उदाहरण दिएर अदृश्य सत्य स्वीकार गर्न बाध्य तुल्याउनु लेखकको सचेत तार्किक कौशल हो ।
• ३. भाषाशैली र विम्बात्मक प्रस्तुति :
  लघुकथाको भाषामा एउटा विशिष्ट प्रकारको ओज र गम्भीरता छ । “जङ्गलको सन्नाटालाई एउटा छटपटाहटले चिर्यो” भन्दै सुरु हुने कथाले सुरुमै पाठकको संवेदनालाई समात्छ । “तिखा चक्कुहरू उत्सव मनाइरहेका” भन्नुले मानिसभित्रको क्रूरतालाई सशक्त रूपमा व्यङ्ग्य गरेको छ । अन्तिम हरफमा प्रयोग गरिएको ‘स्रोत’ शब्दले मानव र प्रकृतिबीचको अभिन्न एकतालाई कलात्मक रूपमा पुष्टि गरेको छ ।

ख) दुर्बल पक्ष : केही संरचनात्मक सीमाहरू

• १. उपदेशात्मकताको भारी :
  लघुकथाको एउटा धर्म ‘व्यञ्जना’ वा ‘ध्वनी’ हो, जहाँ लेखकले नभनेरै धेरै कुरा भन्नुपर्छ । यस कथामा जोगीका संवादहरू केही लामा र सोझै उपदेशात्मक लाग्दछन् । जोगीका तर्कहरू यति स्पष्ट र व्याख्यात्मक छन् कि पाठकलाई स्वयं सोच्ने वा अन्वेषण गर्ने ठाउँ अलि कम छाडिएको छ । लघुकथाले ‘बोध’ गराउनुभन्दा बढी ‘प्रवचन’ दिएको भान हुन सक्छ ।
• २. पात्रको हृदय परिवर्तनमा आकस्मिकता :
  युवाहरू “अलमल्ल परे” भनिएको छ, तर उनीहरूको कठोरता र क्रूरता एकै क्षणको दार्शनिक विमर्शले कसरी पग्लियो भन्ने प्रक्रिया अलि द्रुत देखिन्छ । यस्ता गम्भीर प्रकृतिका सिकारीहरूको मनस्थितिमा आउने परिवर्तनलाई अझै सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक सङ्केतहरूद्वारा देखाउन सकेको भए कथा अझ जीवन्त हुने थियो ।
• ३. परिणतिको सोझोपन :
  लघुकथाको अन्त्य प्रभावशाली भए तापनि यो केही हदसम्म अपेक्षित छ । जोगीको प्रवेश र अन्तिम ‘पन्चलाइन’ बीचको दूरी छोटो भएकाले पाठकले निष्कर्षको अनुमान सजिलै गर्न सक्छन् । लघुकथामा हुनुपर्ने एउटा आकस्मिक ‘झट्का’ वा ‘ट्विस्ट’ को यहाँ अभाव खट्किन्छ ।

निष्कर्ष

समग्रमा, ‘बोध’ लघुकथा नेपाली लघुकथाको फाँटमा एउटा अर्थपूर्ण योगदान हो । किरण आचार्यले यस लघुकथामार्फत पर्यावरण संरक्षण र प्राणी अधिकारलाई धर्म र दर्शनको उच्च धरातलबाट हेर्ने दृष्टिकोण प्रदान गरेकी छन् । शब्दहरूको चयनमा जुन लालित्य छ र भावमा जुन गम्भीरता छ, त्यसले यसलाई केवल एउटा लघुकथा मात्र नबनाएर एउटा ‘चिन्तन’ बनाएको छ । केही उपदेशात्मक सीमाहरूका बाबजुद, यो लघुकथाले पाठकको मनमा एउटा गहिरो प्रश्न र करुणाको दियो बाल्न सफल भएको छ । अन्ततः भन्न सकिन्छ—
“अहङ्कार र पीडाको एउटै मुहान ठम्याउन सक्नु नै यो कथाको वास्तविक सौन्दर्य हो ।”
❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा : प्रतिध्वनि
✒ नन्दलाल आचार्य

“के यो अन्तिम मृगतृष्णा नै हो त ?”

जोगीका चाउरिएका ओठहरूमा एउटा यस्तो मुस्कान फक्रियो, जसमा जन्म र मृत्युका हजारौँ संवत्सरहरू मौन थिए । उनले मृगको रगतले वैराग्य रङ्गाएको माटो मुठीमा कसे र टाढा क्षितिजको शून्यतातिर हेरे, जहाँ समय आफैँ थकित उभिएको भान हुन्थ्यो । जङ्गलको हावा अचानक जमिदियो, मानौँ वनदेवीले आफ्नो सुस्केरा रोकेकी छिन् । जोगीले आफ्नो झोलाबाट एउटा पुरानो, अनौठो र निस्तब्ध शङ्ख निकालेर भुइँमा छटपटाइरहेको मृगको काननजिक तेर्स्याए ।

“सुन्दै छौ युवक, यो रित्तोपनभित्रको गर्जन ?” जोगीको स्वरमा गुफाको गहिराइ थियो ।

युवकहरूले शङ्खको मुखमा कान थापे, जहाँ कुनै हावा थिएन, मात्र एक भयावह आदिम शून्यता थियो । तर, बिस्तारै उनीहरूको आफ्नै मुटुको ढुकढुकी त्यो निर्जीव शङ्खभित्र भयावह लयमा प्रतिध्वनित हुन थाल्यो । जति जति मृगको शरीर चिसिँदै गयो, उति उति शङ्खभित्रको त्यो धडकन तीव्र र बीभत्स बन्दै गयो । युवकहरूको अनुहारमा भयको पाण्डुलिपि कोरियो । आकाशमा एउटा बैजनी बिजुली चम्कियो र क्षणभरमै जोगी, मृग र त्यो जङ्गलको गन्ध सबै विलीन भए ।

त्यहाँ केवल एउटा रित्तो शङ्ख बाँकी थियो, जसबाट अब मृगको होइन, स्वयम् ती सिकारीहरूको प्राण–चीत्कार गुञ्जिरहेको थियो ।

नेपथ्य स्वर सुनियो— “सिकार जहिले पनि आफ्नै प्रतिध्वनिको हुन्छ, धनुष जसले चलाए पनि !”
❀❀❀

❛समीक्षा❜
☞ सबल र दुर्बल पक्षको कसीमा खगेन्द्र बस्यालको लघुकथा ‘भ्रमको खेती’
✒ नन्दलाल आचार्य

खगेन्द्र बस्यालद्वारा रचित ‘भ्रमको खेती’ लघुकथाको स्वरूपमा लघुकथाकै महिमा मण्डन गरिएको एक विशिष्ट ‘मेटा–फिक्सन’ (स्व–विवेचनात्मक) रचना हो । साहित्यको सबैभन्दा छोटो तर प्रहारक विधा मानिने लघुकथालाई कतिपयले अझै पनि मूलधारको आख्यान मान्न हिचकिचाइरहेको वर्तमान परिवेशमा यो कथाले त्यस सङ्कुचित मानसिकतामाथि बौद्धिक प्रहार गरेको छ । प्रस्तुत छ, यस लघुकथाको समीक्षा :

क) सबल पक्ष : विधागत वकालत र प्रभावकारी विम्बविधान

यस लघुकथाको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यसको विम्ब र प्रतीकको चयन हो । कथाको प्रारम्भमै “अँध्यारो मुखलाई लघुकथाले धोएर उज्यालो पार्नु” ले लघुकथाको शक्ति र यसले पाठकको चेतनामा गर्ने शल्यक्रियालाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । कथाकारले लघुकथालाई केवल शब्दहरूको थुप्रो नभई ‘अणु सामर्थ्य’ भएको विचारको विस्फोटनका रूपमा परिभाषित गरेका छन् ।

• १. लघुकथाभित्रै लघुकथाको सिद्धान्त :
  कथाले कुनै बाह्य घटनाभन्दा पनि लघुकथाको परिभाषा, यसका तत्त्वहरू (सङ्क्षिप्तता, सूक्ष्मता, व्यङ्ग्यचेतना आदि) लाई संवादमार्फत सरल ढङ्गले बुझाएको छ । एउटा सामान्य पाठकलाई लघुकथा किन पढ्ने र यसले कसरी ‘महासागरमा डुबुल्की’ मार्ने अवसर दिन्छ भन्ने कुरा बुझाउन कथा सफल छ ।
• २. संरचनात्मक ओज :
  लघुकथाको गति तीव्र छ । एउटा जिज्ञासाले अर्को जिज्ञासा जन्माउँदै पाठकलाई अन्त्यसम्म डोर्याउँछ । “आख्यानको श्रीपेच” जस्ता पदावलीको प्रयोगले विधाप्रतिको सम्मान र यसको गरिमालाई उच्च बनाएको छ ।
• ३. भ्रमको निवारण :
  लघुकथाको शीर्षक ‘भ्रमको खेती’ ले ती व्यक्तिहरूलाई व्यङ्ग्य गरेको छ, जो लघुकथालाई साहित्यको पूर्ण विधा मान्न तयार छैनन् । लघुकथाको अन्त्यमा साथीको ‘अन्धविश्वासको जालो’ हट्नुले कथाको उद्देश्य प्राप्त भएको सङ्केत गर्छ ।

ख) दुर्बल पक्ष : सिर्जनात्मकता र आख्यानीकरणको अभाव

जति यो कथा विधागत पैरवीमा सबल छ, त्यति नै कथात्मकता र लालित्यका दृष्टिले केही सीमाहरूमा बाँधिएको देखिन्छ :

• १. कथा कि निबन्ध ?
  यो रचनामा ‘कथा’ भन्दा बढी ‘सिद्धान्त’ हाबी भएको छ । पात्रहरू जीवन्त मान्छे जस्ता लाग्दैनन्, बरु लघुकथाका विशेषता रट्ने प्रवक्ता जस्ता देखिन्छन् । दुई पात्रबीचको संवाद कुनै जीवन्त भोगाइ नभएर लघुकथाको पाठ्यपुस्तकको भूमिका जस्तो महसुस हुन्छ ।
• २. अतिशय विशेषण र ‘लिस्टिङ’ :
  लघुकथाका विशेषताहरू (सङ्क्षिप्तता, सूक्ष्मता, रहस्यमयता आदि) लाई बुँदागत रूपमा राख्दा यसको कलात्मकता खुम्चिएको छ । यी कुराहरूलाई पात्रको संवादबाट भन्नुभन्दा पनि कथाको घटना वा पात्रको व्यवहारबाट महसुस गराउन सकेको भए यो अझै ‘लालित्यपूर्ण’ हुने थियो ।
• ३. भ्रान्ति र यथार्थको द्वन्द्व :
  शीर्षक ‘भ्रमको खेती’ भए तापनि भ्रम फैलाउने पक्ष (महापण्डितहरू) लघुकथामा दृश्य रूपमा आउँदैनन् । केवल चर्चामा मात्र सीमित हुँदा द्वन्द्व अलि कमजोर देखिन्छ । पाठकले ती ‘महापण्डित’ हरूको तर्क र त्यसको प्रतिवाद कथाकै नाटकीय मोडमार्फत खोज्छन्, जुन यहाँ अलि कम छ ।

निष्कर्ष

समग्रमा, खगेन्द्र बस्यालको यो लघुकथा ‘विधा–केन्द्रित लघुकथा’ को एउटा उत्तम उदाहरण हो । यसले लघुकथालाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउन र नयाँ पाठकलाई यसको गहिराइ बुझाउन ठूलो भूमिका खेल्छ । भाषामा प्रवाह छ र सन्देशमा स्पष्टता छ ।
यद्यपि, यदि यसमा सिद्धान्तलाई सिधै नभनी कथाको घटनाक्रममा घुसाउन सकेको भए यो एउटा उत्कृष्ट कलाकृति बन्ने थियो । यो रचना लघुकथाका नव–पाठकका लागि एउटा ‘घोषणापत्र’ जस्तै गरिमामय छ ।
❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा : सत्यको उत्खनन
✒ नन्दलाल आचार्य

“के त्यो जालो साँच्चै च्यातिएकै हो त ?” साथीको प्रश्न हावामा काँडाझैँ बिझ्यो ।

पाठकले मुसुक्क हाँस्दै भन्यो, “पण्डितहरू त केवल क्षितिजको रेखा कोर्छन्, तर सागरको गहिराइ त गोताखोरलाई मात्र थाहा हुन्छ ।”

वातावरणमा एउटा रहस्यमयी सन्नाटा छायो । साँझको धमिलो प्रकाशमा पाठकको आँखामा अनौठो चमक थियो, मानौँ उसले कुनै अदृश्य ब्रह्माण्ड नियालिरहेको छ । उसले खल्तीबाट एउटा पुरानो, मुजा परेको कागज निकाल्यो र भन्यो, “यो हेर्नुस्, यसमा शब्द छैनन्, तर एउटा ब्रह्माण्ड अटाएको छ ।”
साथीले उत्सुकतापूर्वक कागज हेर्यो, त्यहाँ केवल एउटा सानो थोप्लो थियो । “यो त एउटा विन्दु मात्र हो ,” साथीले खिसिटिउरी गर्यो ।

पाठकको स्वर गम्भीर भयो, “लघुकथा यही विन्दु हो, जसले चेतनाको ऐनामा हिमाल उचाल्छ । जसले थोप्लोमा सिङ्गो सत्य लुकाउन सक्दैन, उसैले त यसलाई आख्यान मान्न डराउँछ ।”
झुल्के घामको पहिलो झुल्काले जस्तै साथीको मनमा एउटा दिव्य आभास भयो । उसले सोध्यो, “त्यसो भए ती महापण्डितहरू किन डराएका त ?”

पाठकले रहस्यमयी ढङ्गले कागज पट्याउँदै भन्यो, “किनकि एउटा सानो झिल्काले पूरै भ्रमको महल खरानी पार्ने सामर्थ्य राख्छ ।”

साथीको हात काप्यो, उसले बल्ल बुझ्यो, त्यो पाठक स्वयम् लघुकथाको एउटा जीवित पात्र थियो ।
❀❀❀

❛समीक्षा❜
☞ सबल र दुर्बल पक्षको कसीमा पी.पी. कोइरालाको लघुकथा ‘भ्रमको पर्दा’
✒ नन्दलाल आचार्य

साहित्यकार पी.पी. कोइरालाद्वारा रचित ‘भ्रमको पर्दा’ लघुकथा समकालीन समाजको डिजिटल चरित्र र पारिवारिक मनोविज्ञानको एउटा सजीव तस्बिर हो । प्रविधिको बढ्दो प्रभावसँगै मानवीय सम्बन्धमा आएको विचलन र आत्मबोधको मर्मलाई यसले कलात्मक रूपमा पस्किएको छ ।
यस लघुकथाको समीक्षालाई देहायका सबल र दुर्बल पक्षका आधारमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ :

क) सबल पक्षहरू : यथार्थको ऐना र शिल्पगत कौशल

• १. चमत्कारिक अन्त्य :
  लघुकथाको प्राण नै यसको अन्त्यमा हुने आकस्मिक मोड हो । प्रस्तुत कथामा जुन पात्रसँग मायाले मेसेन्जरमा संवाद गरिरहेकी थिइन्, त्यो पात्र उनकै श्रीमान् निस्कनु कथाको सबैभन्दा सबल पक्ष हो । यसले पाठकलाई अन्तिम वाक्यमा पुगेपछि एकपटक झसङ्ग पार्छ र पुनः सुरुदेखि कथालाई नयाँ दृष्टिकोणले हेर्न बाध्य तुल्याउँछ ।
• २. परिवेश र सामयिकता :
  कथाले वर्तमान समयको फेसबुक, टिकटक र मेसेन्जर संस्कृतिको वास्तविक चित्रण गरेको छ । “सुन साइँली” जस्ता लोकप्रिय सन्दर्भहरूले कथालाई अझ बढी जीवन्त र स्थानीय स्वाद प्रदान गरेका छन् । मध्यमवर्गीय परिवारभित्र लुकेको रिक्तता र त्यसलाई ‘भर्चुअल’ संसारमा भर्न खोज्ने मानवीय कमजोरीलाई यसले सफलतापूर्वक उतारेको छ ।
• ३. संवादको सघनता :
  लघुकथामा अनावश्यक वर्णनभन्दा संवादले नै गति प्रदान गरेको छ । “दीपक” र “प्रेम” नामको दोधारे चरित्रमार्फत पुरुष मनोविज्ञानको अस्थिरता र ‘माया’ पात्रको दृढताबीचको द्वन्द्व रोचक छ ।
• ४. शीर्षकको सार्थकता :
  ‘भ्रमको पर्दा’ शीर्षक आफैँमा प्रतीकात्मक छ । बाहिर एउटा अनुहार र भित्र अर्कै तृष्णा बोकेर बाँच्ने मानिसको स्वभाव र अन्त्यमा आफैँले आफैँलाई चिन्ने ‘आत्मबोध’ नै यसको मूल चुरो हो ।

ख) दुर्बल पक्षहरू : केही सुधारका पाटाहरू

• १. आकस्मिक हृदय परिवर्तन :
  कथाको अन्त्यमा श्रीमान्ले “बल्ल नेपाली जनता ब्युँझेर भ्रमको पर्दा च्यातेझैँ म पनि ब्युँझिएँ” भन्नु अलि नाटकीय र उपदेशात्मक देखिन्छ । एउटा सामान्य च्याटको आधारमा त्यति छिटो र दार्शनिक ढङ्गले हृदय परिवर्तन हुनु अलि अस्वाभाविक लाग्न सक्छ । यसलाई अझ सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक सङ्केतमार्फत व्यक्त गरिएको भए कलात्मकता अझ प्रगाढ हुने थियो ।
• २. भाषा र शब्द चयन :
  “बजिया” जस्ता शब्दको प्रयोगले पात्रको आक्रोश त झल्काउँछ, तर कथाको समग्र लालित्यमा कताकता केही खस्रोपन महसुस हुन्छ । यद्यपि, यो पात्रको स्वभाव र स्थितिको उपज हो, तर साहित्यिक सुकोमलताका दृष्टिले यसलाई अझ परिष्कृत गर्न सकिन्थ्यो ।
• ३. संयोगको निर्भरता :
  श्रीमान्–श्रीमती एउटै घरमा फरक कोठामा बसेर अपरिचित बनेर च्याट गर्नु र ठ्याक्कै त्यही बेला नेट जानु ‘काकताली’ जस्तो लाग्छ । आधुनिक कथाकारितामा यस्ता संयोगहरूलाई अलि बढी कलात्मक रूपमा निर्माण गर्न जरुरी हुन्छ ।

निष्कर्ष

समग्रमा, ‘भ्रमको पर्दा’ एउटा सफल लघुकथा हो । यसले दम्पतीबीचको संवादहीनता, सामाजिक सञ्जालले निम्त्याएको नक्कलीपन र अन्त्यमा आफ्नै सम्बन्धको गहिराइ बुझ्नुपर्ने सन्देशलाई सशक्त ढङ्गले प्रवाह गरेको छ । कोइरालाको लेखनमा सरलता छ र आम पाठकलाई तान्ने जादु छ । केही साना प्राविधिक र संवेगात्मक तीव्रतामा ध्यान दिने हो भने यो अझ उच्च कोटिको सिर्जना बन्न सक्ने सामर्थ्य राख्दछ ।
❀❀❀

❛उत्तरकथा❜
लघुकथा : स्पर्श
✒ नन्दलाल आचार्य

“यति छिट्टै पर्दा उघ्रिएला भन्ने सोचेकै थिइनँ ,” मायाको स्वरमा मधुर कम्पन थियो ।

रातको सन्नाटामा मधुरो बत्तीको प्रकाशले कोठामा रहस्यमयी छायाहरू बनाइरहेको थियो । दीपकको आँखामा एउटा अज्ञात चमक र ओठमा मधुर मुस्कान तैरिरहेको थियो, मानौँ उसले कुनै हराएको कोष फेला पारेको होस् । उसले मायाको हात अझ कसिलो गरी समात्यो । बाहिर सिसाको झ्यालमा ठोक्किएको शीतको थोपा झैँ मायाको मन पग्लिएर तरल भइरहेको थियो । एउटै छतमुनि वर्षौँदेखि ओइलाएको उनीहरूको सम्बन्धको लहरामा अचानक कृत्रिम परिचयको मलजलले अनौठो पालुवा पलाएको थियो ।

“के साँच्चै मेरो मौनता तिम्रा लागि झर्कोफर्को मात्रै थियो ?” मायाले सोधिन्, जसको शब्दमा गुनासोभन्दा बढी आत्मबोधको लालित्य मिसिएको थियो ।

दीपकले केही बोलेन, केवल आफ्नो मोबाइलको ग्यालरी खोल्यो । त्यहाँ एउटा पुरानो तस्बिर थियो, जसमा मायाले उसलाई नहेरी कतै टाढा क्षितिजतिर हेरिरहेकी थिइन् ।

उनले बिस्तारै भन्यो, “म त केवल तिम्रो त्यो हराएको मुस्कान खोज्न ‘प्रेम’ बनेर आएको थिएँ, तर तिमी त मेरो ‘दीपक’ को अँध्यारो मेटाउने जून पो रहिछौ ।”

मायाको आँखा रसायो । उनले आफ्नो मोबाइलको ‘ब्लक लिस्ट’ खोलिन् र एउटा नाम देखाइन्, जसलाई देख्दा दीपकको अनुहारको रङ एकाएक फेरियो ।

त्यो नाम उनकै कार्यालयको सहकर्मीको थियो, जसलाई उनले केही बेरअघि मात्रै ‘दीपक’ ठानेर उपदेश दिएकी थिइन् ।
❀❀❀