व्यक्तिगत निबन्ध: नामको कथा र नामको विवेकशास्त्र | हाम्रो कथाघर

मधुर भट्टराई

नाममा के छ? शायद साहित्यमा सबैभन्दा धेरै लेखिएको र पढिएको क्लिसे हुन सक्छ यो । तर जसरी मानिसहरू पृथक प्रवृत्ति र प्रकृतिमा बाँच्छन्, त्यसैगरी मानिसका नामको पनि त छुट्टै अस्तित्व छ, पहिचान छ । अझ भनूँ, प्रत्येक नामको आफ्नै कथा छ, दर्शन छ । शेक्सपियरले आखिर ‘नाममा के छ र?’ भनेर लेखे भन्दैमा नामलाई हल्का रूपमा लिनु पनि त उचित भएन नि । त्यसैले जे छ, नाममा छ । अन्यथा मानिस फगत हाड मासुको थुप्रो न हो ।

मानिस आजन्म नाममा बाँच्छ । मृत्युपर्यन्त बाँच्ने भनेको नाममै न हो । भानुभक्तले रामायण किन लेखे? नामका लागि । घाँसीले कुवा किन खनाए? नामकै लागि । नामका लागि मानिसले के-के पो गरेको छैन र! ताजमहल बनाए, मन्दिर ठड्याए, युद्ध लडे ।

मानिसको जिन्दगीबाट नाम झिकिदिने हो भने के बाँकी रहन्छ र ? त्यसैले त भनिन्छ नि: नाम होस् या बदनाम होस्, तर गुमनाम नहोस् । नामको तिर्खा चेतनशील हरेक मानिसलाई हुन्छ । नामको सम्बन्ध अस्तित्वबोधसँग हुन्छ, पहिचानसँग हुन्छ ।

तर हरेक मानिसको बेग्लै नाम-कथा हुने रहेछ । कसैको सामान्य होला, कसैको विशेष । फरक यत्ति न हो । नाम निम्छरो वा अब्बल जेसुकै होस्, यसको मर्यादा र गरिमा व्यक्तिको कर्मले निर्धारण गर्ने न हो । यसैले नामभन्दा कर्म ठूलो । तर जस्तोसुकै भए पनि आफ्नो नामचाहिँ उच्च कोटीको हुनुपर्छ भन्नेमा शायदै कसैको दुविधा होला । तर नामसँग कर्मको तादात्म्यता रहन सके झन् सुनमा सुगन्ध भैहाल्यो ।

मेरो जीवन-अध्यायमा पनि नामको बेग्लै कथा छ, व्यथा छ, जसरी अरूको हुन्छ । तर समस्याचाहिँ के भने सनातनी हिन्दु कुलमा जन्मिने अधिकांशले दुईवटा नामको भारी बोकेर हिँड्नुपर्ने संस्कार । भलै यो संस्कारमा अहिले भने क्रान्तिकारी परिवर्तन आएको मान्न सकिन्छ । एउटा न्वारनमा राखिने, अर्को बोलाउने नाम । यी दुवै नामहरूको सन्तुलन मिलाइराख्नु पनि चुनौतीपूर्ण काम नै हुने रहेछ । एउटालाई न्याय गर्दा अर्को अन्यायमा परिहाल्ने ।

आमा भन्नुहुन्थ्यो, म जन्मिएपछि बुवाको मामाकी बुहारी अर्थात् मावली बडीआमा घरमा आउँदा भन्नुभएको थियो रे, “बहिनी, छोरोको नामचाहिँ गाउँभरिमा कसैले नराखेको नौलो राख्नुपर्छ है ।”
“के राख्ने होला त दिदी?” आमाले सोध्नुभएको थियो रे ।
“कि मदन राख्नू कि मधु । साह्रै नयाँ र नौलो हुन्छ ।”
अन्तिममा मदनलाई मधुले जित्यो । बोलाउने नाम चङ्ख भयो । न्वारनको नाम कता हरायो कता । बोलाउने नामले न्वारनको नामको घोडा चढेर हिँड्यो । साथीभाइको जिब्रोमा त्यही नामको लत बस्यो । मेरो कानको भित्तामा त्यही नाम ठोक्किँदै गुञ्जिन थाल्यो । पाँच वर्षसम्म यही नामले धाप मारेर हिँडिरह्यो मलाई ।

पाँच वर्षपछि कृष्णपुर स्कुलको सरकारी रजिस्टरमा मेरो नाम चढ्यो ।
स्कुलको पहिलो दिन । कक्षा-शिक्षकले नाम भन्दै गए । सबैले हाजिर भन्दै गए । “गिरिराज भट्टराई…।” कक्षाकोठा सन्नाटाले भरियो । यताउति हेरेँ । कोही बोलेनन् । “गिरिराज भट्टराई…” दोस्रो पटक शिक्षकको स्वरमा तागतको तीव्रता मिसियो । भट्टराई थरधारी त्यहाँ मबाहेक कोही थिएनन् । सन्देहबीच मेरो जिब्रो फड्कारियो । हाजिर सर… । स्कुलमा पहिलोपल्ट आफ्नो न्वारनको नाम सुनेँ । घोर अचम्ममा परेँ । त्यो नामधारी मनुवा म होइन होला जस्तो लाग्यो । बिस्तारै थाहा पाउँदै गएँ, त्यो त मै रहेछु । आफ्नै कानलाई आफ्नो नामसित अभ्यस्त हुन केही समय लाग्यो । बिस्तारै उमेरको भर्‍याङ उक्लिँदै गएपछि दुवै नामसँग आत्मीयता बढ्न थाल्यो ।

सानैमा सुनेको थिएँ, जिन्दगीमा अरू जेसुकै भए पनि नामचाहिँ कमाउनुपर्छ । मलाई अचम्म लाग्थ्यो, ‘नाम कमाउने’ भनेको के होला ? कतै जागिर खाएर कमाउने हो कि के गरी कमाउने हो, थाहा थिएन । तर जब बिस्तारै चेतनाको मुन्टो टुसायो, सुझबुझको क्षितिज फैलिँदै गयो, बुझ्दै जान थालेँ ‘नाम कमाउनु’ भन्नुको अन्तर्य ।

जनकपुरमा आई.ए. पढ्दै थिएँ । आफ्नो नाम दुनियाँले सुनून्, दुनियाँले परख गरून् भन्ने मोहले मनमस्तिष्कमा बिस्तारै लहर उठाउँदै लगेको थियो । ‘नाम कमाउनु’ भन्नुको अर्थको भँगालो त्यहाँ गएर मिसिने रहेछ । बुझ्दै जान थालेँ ।

म त्यतिबेला मधुपर्क खुबै पढ्थेँ । साहित्यमा नजानिँदो आकर्षण बढेको थियो । साहित्यको सँघारमा तातेताते गरेर आफ्नो लुलो पाइला टेक्दै थिएँ । अचानक भयंकर सपना देख्यो, लुरे महत्त्वाकांक्षाले । मेरो साहित्यकार हुनुको प्रसिद्धि चुलिँदो छ । मैले लेखेका पुस्तकले बजार पिट्दो छ ।

त्यस्तै सपनाको तुइन चढेर शंखेकिराझैँ घिस्रिँदै गर्दा एकाएक आफ्नो ‘ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट’ नामले साहित्य-जगत्मा उचित पहिचान नपाउने निष्कर्षमा पुगेँ । हुन पनि रेडियोमा कार्यक्रमहरू सुन्दा वा साहित्यिक पत्रिकाहरू पढ्दा मानिसहरूको नाम या त साहित्यिक हुन्थे या त नाम पछाडि जोडिएको हुन्थ्यो, वियोगी, गरिब, दुःखी, पागल, अनाडीजस्ता वियोगान्तक उपनाम । मलाई पनि त अरूभन्दा फरक हुनु थियो । नामरूपी हिरा मानरूपी नाकमा टल्काउनु थियो । मेरो जोधाहा असार सुरु भयो । नामको खोजीमा धम्मरधुस लागेँ ।

कोठामा एउटा पुरानो र लगभग झुत्रिसकेको शब्दकोश थियो । शब्दकोशको अलि साहित्यिक पाराका सबै शब्दहरू कापीमा उतारेँ । सूचीका उपनाम एउटै चित्तबुझ्दो लागेन । चल्तीको भन्दा अलि भिन्नै हुनुपर्छ भन्ने मान्यताले निर्देश गरिरहेको थियो मेरो चेतन मनलाई । सर्टिफिकेटको भन्दा मेरो चल्तीको नाम अलि ‘ग्ल्यामरस’ लागेकाले सोही नामलाई रङरोगन गर्ने निष्कर्षमा पुगेँ अन्ततः । नामलाई फरक, सहज र पछि हुनसक्ने सम्भावित उचाइलाई थेग्न सक्ने गरी गरिमामय बनाउने ध्येय जो थियो ।

मधुर भण्डारकर हिन्दी सिने उद्योगमा नौलो प्रयोग गरेर भर्खरै स्थापित हुने क्रममा थिए । ‘चाँदनी बार’ र ‘सत्ता’ जस्ता सिनेमा रुचाइएको सिनेमा थियो त्यतिबेला । उनको नाम र ख्यातिले मलाई पनि सहज बनायो र बनाएँ, मधुबाट मधुर ।

थपेको त एउटा नाथे ‘र’ मात्रै न थियो, तर ‘र’ ले कति फरक पाऱ्यो कति! नाम गजबै भयो । उधुमै मन पऱ्यो । नामको माधुर्यले मन पुलकित भयो । हर्षको उभारले अनुहारमा बेग्लै घाम उदायो ।

तर उपनामको लोभको खोला बिना वर्षात उर्लिन थाल्यो ।

के राख्ने होला त उपनाम? दुविधाको घनघोर जङ्गलमा हराएँ । विकल्पका बाटाहरू धेरै थिए, तर ती विकल्पहरूले मन खाएनन् । तैपनि आफ्नो साहित्यिक नामको छेवैमा पालैपालो उभ्याएर हेरेँ । तर तिनीहरू जोडी नमिलेका नवविवाहिता दम्पतीजस्ता देखिए । उपनाम खोजीको प्रसव-वेदनामै बित्यो केही दिन । पुस्तकालय चहारेँ । पत्रपत्रिकाका नयाँ पुराना संस्करणमा घोत्लिएँ । खोज्दाखोज्दै दुईवटा नाम अन्तिम सूचीमा छनोट भए । बुद्धि र बर्कतको तुलोमा वजनदार ठानिएको नामलाई चित्तले पनि तत्कालै सदर ठोक्यो ।

एउटा थियो नामको बीचमा मुस्कान र अर्को थियो रोदन । ती दुई थिए एक अर्काका विपर्यास । तर यी दुईमध्ये छनोट गर्नुपर्थ्यो एउटा ।

मुस्कानले चित्तमा मुस्कानको घाम लगाउन सक्ने सम्भावना दुविधाको पातलो तुँवालोभित्र रुमल्लिएको थियो । यो उपनामले मनको स्वादलाई उचित परख गर्न सकेन । सार्थक त थियो तर आफू परेँ, जन्मजात गम्भीर अनुहार परेको मान्छे । नामले मानिसको स्वभावसँग काँध जोडेर हिँड्न सक्ने क्षमता राख्नेमा संशय देख्न थालेँ ।

बरु अर्को उपनाम ‘रोदन’ले साहित्यिक भाव झल्कायो । साहित्यको आकाशमा बेग्लै उज्यालो भएको तारा हुने सम्भावनाको हरियो झन्डा उचाल्यो । ‘रोदन’ त्यतिबेला मधुपर्कका सम्पादक सुपरिचित साहित्यकार श्रीओम श्रेष्ठ ‘रोदन’को नामबाट कहिल्यै तिर्नै नपर्ने गरी सापटी लिएर आफ्नो नाम र थरको बीचमा इज्जतसाथ स्थान दिएँ ।

त्यसपछि भएँ मधुर ‘रोदन’ भट्टराई । जिन्दगीमा आफ्नो न्वारन आफैँले गरेँ । आफ्नै नामप्रति मोहित भएँ । साथीभाइले पनि खुब मन पराए । नाम त भयो । अब प्रश्न रह्यो, नामलाई कसरी सुपरिचित बनाउने ?

रेडियो नेपालको अनुरोध संगीत कार्यक्रममा चिठी पठाउन थालेको थिएँ । साहित्यिक पत्रिकाहरूमा लेख-रचना सम्प्रेषण गर्नु नियमित आकस्मिकता बनेको थियो । नाम प्रसारित हुँदा र छापिँदा डोपामिनको घैँटो भरिने रहेछ शायद । खुसीले तीन बित्ता उचाल्थ्यो । रगतमा बेग्लै आनन्दको सञ्चार हुन्थ्यो । साथीभाइलाई सुनाउँथेँ । रेडियोमा ‘तेरो नाम सुनेँ’ भन्दा मख्ख पर्थे । कसैले ‘तेरो रचना फलानो पत्रिकामा देखेको थिएँ’ भन्दा खुसी र सन्तुष्टिका रेखा तन्किएर आँखा र कानसम्म पुग्थे । तिनै कर्मलाई जीवन्तता दिन मुठाका मुठा चिठी खसाल्थेँ बर्दिबास र जनकपुरका हुलाक घरहरूमा ।

पठन भोकको लार्भा दिमागभरि भर्खरै घिस्रिन थालेको थियो । अंग्रेजी साहित्यको विद्यार्थी भए पनि क्याम्पसका पुस्तकालयबाट नेपाली उपन्यासहरू खुब पढ्थेँ त्यो बेला । पुस्तकालयमा भएका र नाम सुनेका कुनै ‘क्लासिक’ उपन्यास शायदै बाँकी थिए पढ्न ।

पुस्तक पढिसकेपछि पुस्तकका अनाम कुनामा लेख्थेँ ठाउँ-ठाउँमा आफ्नो नाम र ठेगाना । पछि पढ्ने पाठकले मेरो नाम थाहा पाओस् भन्ने सुषुप्त रहरले घर गरेको रहेछ त्यतिबेला । त्यो पनि त नामको मोहकै कारणले न थियो ।

प्रसिद्धिको लोभले जगाएको भोकको सिलसिला मनको चारैतिर तरेली परेर बसेको थियो । हवाई पत्रिका र गजल लेखनले उधुम मच्चाएको युग थियो त्यो । दिनमै दश-पन्ध्रवटा जति गजल लेख्थेँ । गजल के भन्नु र, गजलको अनुहार परेको, कजल, खजल आदि इत्यादि । नाम पनि साहित्यिक, गजल-कविता पनि लेख्ने खत्रै साहित्यकार भइयो भन्ने भ्रमले आत्मश्लाघाको चुचुरोमा पुर्याइछाड्यो । आत्मरतिको कुहिरोमा कागझैँ भएँ म ।

हवाई पत्रिकाका अंक/विशेषांकमा मेरो नामले राम्रैसँग स्थान पाउन थालेको थियो । हप्ता-दश दिनमा आउने चिठी/हवाई पत्रिकाको घरमा खात लाग्न थाल्यो । किसानगरका चिरपरिचित हुलाकी दाइले मेरो पत्र व्यवस्थापनको यात्रामा सारथी भए । पत्र-मित्रताको लहरो पूर्व मेचीदेखि महाकालीसम्म झाँगियो । गाउँलेहरूले मेरो नाम चिने । साथीभाइले उकेरा हाले । मनले अडेस लागेर रमाउने भित्तो भेटायो ।

उमेरको खोला बग्दै गएपछि, खोलामा बग्दै आएका भ्रम र मोहका दुर्ब्यसन थिग्रिँदै जान थाले । खोला सङ्लिँदै जान थाल्यो । किशोरावस्थामा ती कुराहरू हुनु सामान्य नै हुँदो रहेछ । जेजस्ता थिए, ती जिन्दगीका अनुपम र सम्झनलायक उपलब्धि थिए । ती क्रियाकलापले मिठो अनुभवका पुलिन्दा दिएर गयो । जीवनमा अस्तित्वबोधको बाटो झन् फराकिलो बनाइदियो । सिर्जनात्मकतासँग साक्षात्कार गर्ने आधारभूमि तयार पारिदियो ।

एक दिन उमेरको सिँढी चढिरहँदा एकाएक आफ्नो उपनामसँग मोहभङ्ग भयो । रोदनको भारी बोकिरहन गहुँगो लाग्न थाल्यो र बिसाइदिएँ त्यो उपनामलाई जीवनको एक अनाम मोडको चौतारीमा ।

नामको सोझो अर्थ कर्मसँग जोडिँदो रहेछ । कर्मको सगरमाथासम्म पुग्न निकै बाँकी नै रहेछ । ‘नाम कमाउने’ मोहको दहमा हेलिएको म पौडिन सिक्दा-सिक्दै अनुभवका असला माछा समातेर यथार्थको किनार उत्रिएको थिएँ । यो नै शायद जिन्दगीको सबैभन्दा ठूलो आर्जन थियो । कर्मशील हुन पहिल्याएको स्वप्निल गन्तव्य थियो ।

बर्दिबास-१४, महोत्तरी